Komunikacja na płaszczyźnie uczeń - nauczyciel

1. Określenie komunikacji.
Komunikowanie się, polega na wymianie przekazów zawierających informacje. Jako informację będziemy nazywali określony element obrazu uzyskiwany przez człowieka. Można jednak uzyskać informację od innych ludzi bez komunikowania się z nimi. Dzieje się tak np. w sytuacji gdy obserwujemy jakiegoś człowieka, a on nie zdaje sobie sprawy z tego że jest obserwowany. Komunikowanie się ma zatem miejsce wtedy, gdy zachowanie jednej osoby zmierza do wywołania reakcji drugiej, gdy relacja taka występuje w połączeniu ze świadomością faktu, że została wywołana przez pierwszą osobę oraz gdy osoba wywołująca reakcję zostaje o tym powiadomiona. Od pierwszych tygodni życia uczymy się tego, że różne zdarzenia zewnętrzne, zachowania innych ludzi mogą mieć dla nas jakieś znaczenie. Rozwijamy więc w sobie zdolność do odkrywania znaczenia sygnałów wytwarzanych przez innych. Jednocześnie uczymy się dostrzegać, że inni ludzie potrafią odczytywać zawartość sygnałów, które sami wytwarzamy w ich obecności. Dzięki temu istnieje możliwość komunikowania się.
Komunikowanie się jest procesem, w którym uczestniczą co najmniej dwie osoby i każda z nich jest zarazem źródłem i odbiorcą przekazów. Uczestnictwo w procesie komunikowania się polega na wykonaniu takich czynności jak:
1. zakodowaniu własnych myśli, intencji, pragnień czy uczuć (wewnętrzne przygotowanie tego co ma być zakomunikowane; słowa, gesty, mimika)
2. wytworzenie przekazu (wykonanie odpowiednich ruchów aparatem głosowym, rękoma, mięśniami twarzy)
3. przyjęcie przekazu (dokonuje się to poprzez słuchanie tego co mówi partner, co robi)
4. rozkodowanie przekazu (odczytanie treści zawartych w sygnałach- przekształcenie zewnętrznych sygnałów w informacje)
W analizie procesu komunikowania się ważną rolę spełnia pojęcie- kod. Elementami kodu określonej osoby są nie tylko słowa, których znaczenie można odczytać, ale również całość jej zachowań. To samo słowo wymawiane z różną intencją może mieć odmienne znaczenie.
W procesie komunikowania szczególnie ważną funkcję spełnia tzw. Metakomunikacja, czyli wzajemne przekazywanie sygnałów zawierających informacje dotyczące samego procesu komunikowania (np. mówisz zbyt cicho, nie zrozumiałem tego co mówisz). Do metakomunikacji może należeć też-wyraz twarzy (czy partner nas słucha). Szczególnie cenną formą metakomunikacji jest przekazywanie tzw. Informacji zwrotnych (np. jest mi przyjemnie, że mnie słuchasz)- ponieważ można trafnie określić realne następstwa własnego postępowania i poznać jak jest się odbieranym przez partnera. Pozwala to na dokonywanie zmian własnego postępowania i przebiegu procesu wzajemnego komunikowania się.

2. Znaczenie dobrej komunikacji dla jednostki.
Porozumiewanie się polega na słownym bądź bezsłownym przesyłaniu informacji i kształtuje relacje miedzy ludźmi, wpływa na poczucie własnej wartości. Brak takich umiejętności może prowadzić do samotności i poczucia bezsilności, niezadowolenia z pracy i rozczarowań w życiu osobistym.
Dobra komunikacja to niezbędny warunek by młodzi ludzie mogli rozmawiać z dorosłymi na drażliwe tematy w sposób otwarty i nie zagrażający. Alkohol ma ułatwić kontakty z innymi, wspólny papieros- dawać poczucie przynależności do grupy. Stąd ogromne znaczenie umiejętności porozumiewania się- dzięki niej ludzie potrafią radzić sobie w kontaktach z innymi bez uciekania się do narkotyków. Otwarta komunikacja wzmacnia relacje między ludźmi. Dzięki rozmowom z rodzicami na tematy uzależnień młody człowiek poznaje ich poglądy, co pomaga im w podejmowaniu własnych decyzji. Jeśli młody człowiek nie może porozumieć się z rodzicami, jego poczucie własnej wartości słabnie i przy rozwiązywaniu problemów staje się zależny od innych, co może negatywnie wpłynąć na jego decyzje w sprawie alkoholu i narkotyków.

3. Rola nauczyciela w kształtowaniu umiejętności dobrej komunikacji.
Klasa jest ważnym terenem doświadczeń i uczenia się społecznego. Kształtowanie dobrej atmosfery w klasie jest modelowaniem optymalnego rodzaju stosunków międzyludzkich. Jest ono szkołą życia społecznego i przyczynia się do utrwalania pozytywnych postaw wobec innych ludzi, współpracy, aktywności i zaangażowania.
Nauczyciel jest tym, który w praktyce może i powinien mieć decydujący wpływ na atmosferę w klasie. Może ją kształtować, poprzez własną postawę. Głównym narzędziem kształtowania atmosfery pozostaje więc sam nauczyciel oraz jego postawa wobec uczniów. Postawa nauczyciela wobec uczniów i typ jego relacji z nimi stanowi dla uczniów niewątpliwy model i wzór do naśladowania-z jednej strony, a z drugiej budzi bardzo określony odzew emocjonalny. Zasadniczo nauczyciel może zająć wobec uczniów trzy postawy:
a) darzy sympatią-co z reguły powoduje, że uczniowie odwzajemniają mu się tym samym. Wpływa to bardzo dodatnio na powstanie atmosfery wzajemnego zaufania, życzliwości, powoduje większą otwartość w komunikowaniu się, a w konsekwencji wzmacnia siłę oddziaływania n-la na uczniów i podbudowuje jego autorytet.
b) darzy antypatią- modeluje takie same postawy wśród uczniów, w stosunku do siebie.
c) zajmuje postawę obojętną- dzieci i młodzież bardzo źle znoszą obojętność uczuciową, ze względu na swoje silne potrzeby akceptacji, dlatego reagują wtedy przekorą, prowokując nauczyciela chociażby do gniewu, traktują go z niechęcią, wrogością.

Jak widać tylko postawa sympatii i akceptacji wobec uczniów kształtuje pozytywną, konstruktywną, pełną zaufania atmosferę. Sama sympatia jednak nie wystarcza. Powinny jej towarzyszyć jeszcze określone umiejętności wychowawcze, z których na pierwsze miejsce wysuwa się umiejętność utrzymywania w klasie jasnej, czystej, otwartej komunikacji, polegającej na swobodnym przepływie informacji w obie strony oraz komunikowania wprost swoich opinii i zamiarów.
Jest kilka łatwych do zastosowania technik służących utrzymaniu tego rodzaju komunikacji:
- wyjaśnianie uczniom zasad komunikowania się wprost i stosowanie go na co dzień.
- natychmiastowe ujawnianie rodzących się w klasie problemów, konfliktów i organizowanie otwartych dyskusji na ten temat, nawet jeżeli samemu będzie się narażonym na krytykę
- wspólne narady problemowe, w których nauczyciel ma prawo zabrać głos jak każdy inny uczestnik
Z utrzymywaniem otwartej komunikacji łączy się ściśle druga fundamentalna umiejętność wychowawcza-jaką jest ułożenie sobie z klasą stosunków typu demokratycznego. Wymaga to otwartości, odwagi, mądrej obrony swego autorytetu poprzez aktywne, autentyczne działanie.

4. Rodzaje komunikacji.
Istnieją dwa podstawowe wzory komunikacji: jednokierunkowa i dwukierunkowa. Model komunikacji jednokierunkowej można przedstawić następująco:

Wzorzec ten nie zakłada właściwie porozumiewania się, oznacza przekazywanie przez osobę kierującą, poleceń lub własnych interpretacji sytuacji.

Model komunikacji dwukierunkowej wygląda tak, że kierujący jest psychologicznie bliżej grupy (lub nawet w jej centrum) i nie tylko przekazuje informacje i opinie, ale zachęca do zadawania pytań, oraz wyrażania własnych opinii przez uczestników. Pierwszy typ komunikacji jest szybszy, ale mniej dokładny, drugi trwa dłużej, ale daje lepsze rezultaty. Oprócz tego członkowie grupy mogąc swobodnie porozumiewać się, czują się bardziej usatysfakcjonowani i zaangażowani w zadanie. W pierwszym typie komunikacji tylko kierujący jest usatysfakcjonowany.

Prawidłowości te mają niezwykle istotne znaczenie dla procesu dydaktyczno-wychowawczego. Z analiz naukowych i potocznych obserwacji wynika, że dominującym wzorem komunikacji w klasie jest model jednokierunkowy. Nauczyciel mówi, zadaje pytania, stawia problemy. Uczeń dobrze spełnia swą rolę wtedy, kiedy siedzi cicho, a pytany odpowiada. Kiedy przy odświętnych okazjach urządza się lekcje problemowe, próbując odwrócić nawykowy już wzór komunikacji, wówczas uczniowie "zawodzą" i niechętnie otwierają usta, nie umieją zadać pytania czy postawić problemu. Mówi się wtedy, że są niezaangażowani i brakuje im motywacji. Należy to rozumieć jako wyuczony efekt jednokierunkowego komunikowania się. Nauczyciel podejmuje czasami decyzję podzielenia klasy na grupy problemowe i daje im zadanie do rozwiązania. Jest to praca bardziej twórcza, wymaga więc wielokierunkowej komunikacji między członkami grupy.

5. Komunikacja między nauczycielem a uczniem- jaka powinna być?

Nauczyciel kształtuje ze swoją klasą odrębne zasady komunikacji, zachęcając uczniów do określonych zachowań, wyrażając (niekoniecznie werbalnie) niezadowolenie z innych, nagradzając i karząc. Warto więc zastanowić się jaki rodzaj komunikacji się tworzy, czy rzeczywiście jest on słuszny. Komunikacja powinna być otwarta. Polega ona na ujawnianiu swoich prawdziwych myśli, uczuć, oczekiwań w stosunku do innych osób w grupie. Nie chodzi tu o proponowanie zwierzania się z intymnych spraw, ale gotowość wyrażenia tego co się w uczestniku dzieje w związku z problemem, który wymaga rozwiązania. Nauczyciel powinien włączać się do tego typu komunikacji. Warunkiem otwartej komunikacji jest umiejętność uważnego słuchania, aby zrozumieć znaczenie jakie ma dla słuchacza to co mówi partner. Powstrzymanie się od ocen szczególnie krytycznych, jest warunkiem ułatwiającym komunikowanie się. Dla dobrej komunikacji ważne jest też używanie informacji zwrotnych (mówienie innej osobie o tym, jak się ją widzi, jakie uczucia ona w nas wzbudza).

Nauczyciel powinien spotykać się z uczniem bezpośrednio, osobiście, widząc w nim pełnoprawnego partnera. Myśli i uczucia, które prezentuje na zewnątrz, powinny być w zgodzie z aktualnie przeżywanymi. Nauczyciel powinien wchodzić w relację z uczniem bez jakiejkolwiek maski. Oznacza to miedzy innymi, że jego przeżycia są dla niego czymś ważnym, że jest gotów uświadamiać je sobie, być z nim w kontakcie oraz jeśli to potrzebne - komunikować je.

W komunikacji ważne jest akceptowanie ucznia takiego jakim jest, z różnymi jego niedoskonałościami, akceptowanie nie tylko jego osiągnięć i wysiłków zgodnych z życzeniami nauczyciela, ale również nieudanych prób, okresowej apatii, zniechęcenia, jak i najróżnorodniejszych uczuć, także niepokoju, czy niechęci. Ta akceptacja jest wyrazem zaufania wobec tkwiących w człowieku możliwości zmiany i rozwoju.
W procesie komunikacji należy też zwrócić uwagę na rozumienie empatyczne partnera. Oznacza to zdolność do zrozumienia reakcji ucznia z jego (ucznia) punktu widzenia. To umiejętność wczucia się w przeżycia drugiej osoby na podstawie tego co mówi, jak się zachowuje, jak wygląda. Pozwala to na zobaczenie świata drugiej osoby jej oczami.

To nauczyciel jako pierwszy powinien podjąć ryzyko otwartej komunikacji (porzucenie konwencjonalnego sposobu porozumiewania się, mówienie wprost, otwarcie o sobie, swoich prawdziwych uczuciach, wrażeniach, przekonaniach.). Jest ono istotnym warunkiem zbliżenia się między ludźmi, poznawania się, chęci współdziałania. Należy te umiejętność ćwiczyć (pokazanie siebie grupie, ujawnienie swoich mocnych stron. Jakiego typu relacji oczekują uczniowie? Jaki powinien być ich zdaniem nauczyciel? Otóż powinien on być: sprawiedliwy, cierpliwy, wesoły, "wyzbyty manii wielkości". Oczekuje się od niego zbliżenia do uczniów, współdziałania z nimi, życia ich problemami, żeby był przyjacielem, oczekuje się, że będzie pozwalał na swobodne wypowiadanie poglądów, ze będzie dyskutował z uczniami.
6. Poziomy komunikacji.
a) faktyczny- swobodna rozmowa na nieistotne tematy-bezpieczne, wolne od emocji komunikowanie się, podczas którego nie rozmawia się o poglądach, ani o wartościach (ludzie spotykają się po raz pierwszy, nie znają się dość dobrze np. zanosi się na deszcz)
b) instrumentalny- przekazują sobie informacje lub instrukcje. Robi się to w sposób bezpośredni, wolny od emocji. Ma na celu wywołanie pewnego zachowania u odbiorcy (n- l tłumaczy uczniom jak odrobić pracę domową)
c) afektywny- ludzie ujawniają wartości, poglądy, emocje, zaangażowanie w rozmowę (podoba mi się sposób w jaki to zrobiłeś).

7. Umiejętności dobrego słuchacza.

- skupienia się- zwrócenie się w stronę mówiącego, utrzymywanie kontaktu wzrokowego, zmiana wyrazu twarzy
- pożądania- milczące skupienie, nierozpraszanie rozmówcy, delikatne zachęcanie mówiącego przez wyrażanie na bieżąco swoich odczuć
- odzwierciedlania- mówimy komuś jakie są naszym zdaniem, są jego odczucia (zdaje się, że jesteś wściekły)
- parafrazowania- ujmujemy w inne słowa to, co ktoś powiedział, czy dobrze zrozumieliśmy
- skupiania się na najważniejszym-odpowiadamy która z tych spraw jest dla rozmówcy najważniejsza

8. Komunikacja jest nieefektywna gdy:
- jesteś tak bardzo zajęty tym co chcesz powiedzieć, że nie zwracasz uwagi na to co mówią inni
- czekasz tylko na to, by wejść w słowo mówiącemu i przedstawić swój punkt widzenia
- słuchasz wybiórczo-słyszysz tylko to, co chcesz usłyszeć
- przerywasz mówiącemu i kończysz za niego wypowiedź- zniekształcając ją dla własnych celów.

9. Bariery komunikacyjne (ziewanie, brak kontaktu wzrokowego, koncentrowanie się na innych czynnościach)
- osądzanie-gdy osądzamy nie słuchamy tego, co mówią inni, ponieważ zajęci jesteśmy oceną ich wyglądu, tonu głosu, słów których używają)
- decydowanie za innych- dajemy do zrozumienia, że ich odczucia, wartości, problemy są nieważne (rozkazywanie, grożenie, nadmierne wypytywanie, moralizowanie)
- uciekanie od cudzych problemów- doradzanie, zmienianie tematu, pocieszanie

10. Komunikacja niewerbalna

Podczas normalnej rozmowy dwóch osób, tylko niecałe 35% informacji przekazywanych jest werbalnie, a niewerbalnie ponad 65%. Niewerbalne komunikaty dotyczą uczuć, sympatii, preferencji. Komunikacja niewerbalna jest wieloznaczna. Np. gniew bywa wyrażony wzmożoną gestykulacją, wymachiwaniem pięścią, ale też kompletną ciszą. Niezgodność komunikacji werbalnej z niewerbalną prowadzi do zamętu. Sympatię i akceptację komunikują zazwyczaj następujące zachowania niewerbalne:
- kontakt wzrokowy
- wyprostowana postawa ciała
- znajdowanie się blisko osoby, bez naruszania jej przestrzeni prywatnej
- ciepły ton głosu, mówienie wyraźne, bez szeptu, krzyku

11. Spotkanie z uczniem przyniesie oczekiwane rezultaty, gdy stworzone będą następujące warunki:

- wytworzenie odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa psychologicznego (uczeń czuje się bezpieczny w kontakcie z nauczycielem)
- dobrowolne uczestnictwo w spotkaniu z nauczycielem (bez otwartego komunikowania się, rozumienia zarówno myśli jak i uczuć drugiego człowieka, nie sposób udzielić mu właściwej pomocy)
- komunikacja werbalna jest zgodna z komunikacja niewerbalną
- używać komunikatów typu "Ja", są one skuteczne, gdy są jasno sformułowane
- zostanie pokonany dystans dzielący nauczyciela od ucznia (od pierwszego spotkania wytwarza się związek dodatni lub ujemny, modyfikowany w trakcie kolejnych spotkań)

12. Gdy uczeń zwraca się do nauczyciela o pomoc ważne jest aby nauczyciel:
- komunikował mu słowami i gestami, że uważnie go słucha i jest zainteresowany jego problemami
- zauważał i spostrzegał zmiany (zmieniłeś uczesanie). N-l dostrzega ucznia i to mu komunikuje, ale wypowiedzi nie mogą mieć charakteru oceny.
- oferował uczniowi swoją obecność, czas, uwagę, troskę- ważne dla tych uczniów, którzy mają trudności w komunikowaniu się z innymi ludźmi
- wyrażał sprzeczność między werbalnie wyrażaną zachętą a np. obojętnością czy znudzeniem tym co powiedział uczeń
- powinien rejestrować komunikaty pozawerbalne nadawane przez ucznia, aby w odpowiednim momencie, nazwać to co zaobserwował (np. odniosłem wrażenie, że jesteś zdenerwowany czy tak?)

Przekazywanie odczuć nauczyciela powstałych w relacji z uczniem jest dla ucznia wzorem porozumiewania się. Poza tym, otwarte mówienie o odczuciach nauczyciela może poprawić kontakt emocjonalny z uczniem, ośmielić go do mówienia o trudnościach.
Nauczyciel kształtuje styl porozumiewania się w klasie, wprowadza normy, które regulują- co, kiedy i w jaki sposób można powiedzieć.
Ambitny nauczyciel może jednak zdziałać znacznie więcej, zapraszając uczniów do wspólnej pracy nad doskonaleniem komunikacji.
mgr inż. Janusz Gawryś

Literatura:
Arcimowicz J.: Metody poznawania uczniów i klasy szkolnej. ODN w Łomży. 1996
Gaś Z.: Pomoc psychologiczna młodzieży. WSiP. Warszawa. 1997.
Niemierko B.: O powodzeniu nauczyciela w pracy dydaktyczno-wychowawczej. WSiP. Warszawa. 1997
Zimbardo P.: Nie-śmiałość, co to jest /jak sobie z nią radzić. WSiP. Warszawa. 1996

Opracowanie: Janusz Gawryś

Wyświetleń: 871