Funkcje dramy.

Podstawową funkcją dramy jest bezpośrednie doświadczenie. Gdy na przykład pytamy: "kto to jest niewidomy?", możemy udzielić wyjaśniającej informacji, lub też - co jest właściwe dramie - dać alternatywną odpowiedź; "zamknij oczy i nie otwierając ich przez cały czas, spróbuj znaleźć wyjście z tego pokoju". Pierwsza odpowiedź zawierająca informację usatysfakcjonuje intelekt. "Natomiast druga odpowiedź dostarcza bezpośredniego doświadczenia, przekraczającego zakres zwykłej informacji oraz wzbogacającego wyobraźnię i prawdopodobnie poruszającego serce i duszę tak samo, jak umysł." [1]

"... Stwarza ona rzadką możliwość natychmiastowego wejścia w sytuację, czyniąc z tego ważne dla teraźniejszości odkrycie. Drama ułatwia odtwarzanie ludzkich dążeń i ma moc przybliżania zamierzchłych czasów. Z suchej informacji czyni (za pomocą intuicji i wyobraźni) głębokie doświadczenie, równie ważne dla serca i duszy, jak i umysłu." [2]

Z badań i obserwacji dzieci wynika, że więcej uczą się one od swoich kolegów niż od rodziców, czy nauczycieli. Posiadają one wrodzone sposoby uczenia się z otaczającego świata niezależnie od naszych programów i oddziaływań, zdobywając własne kryteria wartości. Natomiast dzięki improwizacji dzieci obnażają świat taki, jaki im się on wydaje lub jaki mogli poznać, nawet z najgorszej strony, ucząc się często zasad, przed którymi pragnęlibyśmy je uchronić. Możemy pomóc im dostrzec ciekawsze strony życia. "Toteż drama może spełnić funkcję poszerzania mądrości dziecka poprzez własne i bezpieczne kreowanie świata w maleńkiej klasie." [3]
Podstawowym celem dramy jest rozwój całościowy człowieka. Człowieka samodzielnego i poszukującego, dla którego ekspresja jest jedną z dróg nawiązania dialogu z otoczeniem. "Człowiek powinien żyć w harmonii z samym sobą i z innymi, zdobywać umiejętności słuchania w dialogu, równie ważną jak umiejętność wyrażania siebie." [4]

Całościowy rozwój człowieka to uświadomienie sobie, o czym piszą R. Gloton i C. Clero, że: "należy uczyć każdego, by stał się samym sobą, by był za siebie odpowiedzialny, będąc równocześnie odpowiedzialny za przemiany i postęp ludzi i spraw wokół siebie, by przejawiał swoje uzdolnienia, rozwijał siły aktywności, myśli, przyjaźni zgodnie z narastającymi zadaniami, by umiał nadawać sens doświadczeniu, miał poczucie spraw konkretnych i chęć poszukiwań." [5]

W dramie równie ważne jest stymulowanie ucznia do czerpania informacji z pozadydaktycznych źródeł. Do pobudzania go do samodzielnego dochodzenia do stwierdzeń. Do przetwarzania zdobytych informacji. Dużą rolę odgrywa tu motywacja, która "pełni trzy ważne funkcje: wzbudza aktywność jednostki oraz ukierunkowuje jej percepcję i działanie." [6]

Należy dążyć do tego, aby "nie dopuścić do znudzenia (...),[7] które jest zaprzeczeniem twórczego i zaangażowanego działania i uczenia się. "Niezaspokojone potrzeby zmiany wrażeń i przeżyć to jedna z poważnych przyczyn osłabienia siły motywacji do uczenia się u dzieci i młodzieży (...)." [8]

Brak zaś entuzjazmu uczniów do nauki szkolnej, mniej lub bardziej nasilona ich niechęć do szkoły, nauczyciela i wybranych przedmiotów, blokuje pełne wykorzystanie ich sił wewnętrznych. Blokuje również pełny rozwój ich osobowości.

Obecność dramy w szkole jest więc konsekwencją poszukiwań skutecznych metod, które pomogłyby rozwiązać kłopoty związane z psychologicznymi aspektami nauczania. Należą do nich: "percepcyjne trudności uczniów (pamięć, koncentracja, uwaga), motywacja poznawcza; funkcjonowanie społeczne (zahamowania, kompleksy, niewiara w siebie, itp.) utrudniające kontakt, porozumienie, komunikację, czyli inaczej mówiąc, swobodne wypowiadanie, werbalizacją przeżyć, emocji, przemyśleń osobistych." [9]

Drama w swoich działaniach łączy umysł i uczucia, racje i emocje. Stara się uwrażliwić uczniów na wartości nie tylko poznawcze i estetyczne (artystyczne), ale i moralne, społeczne, ekonomiczne. Przez ukazanie rzeczywistości w całym jej bogactwie i złożoności.

Doroty Heathcote proponuje ćwiczenie na pięć poziomów porozumienia i świadomość w tworzeniu obrazów. Poprzez zastosowanie odpowiednich pytać można pomóc uczniom w zrozumieniu motywacji postępowania bohaterów, opracowywaniu charakterystyki postaci i złożoności problemów.

W. P. Zaczyński pisze, iż "rzetelna praca nie musi być koniecznie synonimem nudy."[10] A cytując słowa V. E. Frankla z książki "Homo patiens": "(...) wartości nie możemy nauczyć - wartości musimy przeżywać." [11]

By móc przeżywać niezbędna jest własna aktywność jednostki, "jej własna orientacja na cel i podejmowanie w tym kierunku działania." [12] Interesują nas dwa rodzaje aktywności, teatr i drama. "ŤTeatrť jest przede wszystkim zainteresowany komunikacją pomiędzy aktorami a publicznością, drama - doświadczeniem uczestniczących, niezależnie od jakichkolwiek funkcji komunikowania się z widzami."[13] W dramie wszyscy uczniowie jednocześnie wchodzą w rolę, wykonują ćwiczenie, wychodzą z roli. W teatrze jest natomiast aktor i widz. W dramie nie ma gotowych scenariuszy i nie ma przedstawienia. Ważny jest każdy moment lekcji, każda wypowiedź ucznia, każde wejście w rolę, ważny jest sam proces, a nie jak w teatrze efekt końcowy w postaci spektaklu.

Drama uczy samodzielności myślenia i działania, aktywności i otwartości, rozwija emocje, wyobraźnię i fantazję, także elokwencję i plastykę ciała, wyrabia umiejętność współżycia i pracy w grupie. Jest to metoda zainteresowana "indywidualnością jednostki, unikatowością każdej istoty ludzkiej." [14]

Herbert Read zwraca uwagę, iż "wychowanie oznacza pobudzanie rozwoju, który ujawnia się w ekspresji, w uzewnętrznianiu się za pośrednictwem słuchowych i wizualnych znaków i symboli." [15] By jednak ekspresja pobudzała do dalszych prób, ogromna rolę odgrywa tu atmosfera otoczenia. Poczucie bezpieczeństwa, zachęta i pomoc mogą podbudowywać świadomość własnej kompetencji. Są to elementy, które współistnieją w dramie. Łączą się tu różnorodne formy działalności człowieka, "spontaniczność a nie przymus, aktywność nie bierność, uspołecznienie nie egoizm." [16]

Celem edukacji - pisze K. Ferenz[17] - jest przekazanie jednostce kultury jako rzeczywistości myślowej. Natomiast istotą kultury wg A. Kamińskiego jest "zespół wartości intelektualnych, estetycznych, gospodarczych itp. Norm (moralnych, prawnych itp.) oraz wzorów i wzorców zachowań i instytucji etc.), które pragniemy propagować i do których chcemy wprowadzić jednostki i grupy społeczne przez wzmaganie i budzenie odpowiedzialności zainteresowań i potrzeb." [18]

K. Ferenz pisze dalej, iż "pokolenie, które jest wychowywanie do aktywnego (świadomego) uczestnictwo w kulturze gromadzi wiedzę i przeżycia emocjonalne w trakcie kształcenia - głownie instytucjonalnego. [19]

By kształcenie instytucjonalne mogło sprostać pokładanym w nim nadziejom, należy dać uczniom możliwość wykorzystania twórczej części własnej osobowości. Należy rozwijać ich intuicję przy pomocy różnych środków, między innymi dramy. Jest to "ów nieuchwytny i niewymierny czynnik, sprawiający, że w akademickim sposobie myślenia tak trudno jest zaakceptować intuicję jako składnik wykształcenia ogólnego. [20]

Drama jako metoda dochodzenia do celu, daje młodym ludziom możliwość wyboru różnych dróg w trakcie rozwiązywania konfliktu. Wejście w rolę a następnie pogłębienie jej zrozumienia i świadomości - przy pomocy pięciu pytań Dorothy Heathcote - daje możliwość weryfikacji rozwiązania na różnych płaszczyznach znaczeniowych. Wchodząc w daną rolę uczeń nie będący wcześniej w określonej sytuacji musi poddać się (i rozwijać) własnej intuicji. Jednocześnie nabiera pewności siebie, wzbogaca swoje doświadczenie o inne sposoby widzenia danej sytuacji przez pozostałych uczestników.

Way pisze, iż "intuicja może być rozpatrywana jako najważniejszy czynnik naszego życia, a już z pewnością tej jego części, którą nazywamy czasem wolnym." [21]

Intuicja jest pomocna w określeniu wymagań dotyczących spędzania czasu wolnego. Negatywne i mało szlachetne aspekty tych wymagań lansowane przez kulturę masową bazują na sensacji, są tanie, wulgarne, płytkie i oszałamiające oferujące doświadczenia zastępcze. Trudniej jest zaspokoić pozytywne, wyższe aspekty wymagań dotyczących realizacji osobowości. Są one wspólne wszystkim ludziom, dla każdego na innymi poziomie i zależą od indywidualnych możliwości.

By przygotować młodych ludzi do realizacji tych wymagań należy podejść do tego poprzez intuicję. "Przez emocjonalny i pełen wyobraźni, przez co nieuchwytny, proces rozkoszowania się radowania, bez względu na to, czy pełne rozumienie ma miejsce czy nie." [22]

Każdy człowiek może doświadczyć radości płynącej ze sztuki i doceniania jej wartości. Dla każdego jest to możliwe w inny sposób. Zależy to od rozwoju wewnętrznych możliwości, od świadomości, że własne uczucia i wyobraźnia są tak samo ważne jak akceptacja zamierzeń innych ludzi. Funkcją i szansą edukacji jest rozwijanie najdalszych horyzontów intuicyjnego myślenia. W konfrontacjach ze sztuką można posłużyć się mottem: "lubię to, co znam i znam to co lubię." [23]

Definicję dramy można określić jako "ćwiczenie życia" również w kontakcie ze sztuką, która jest ważnym czynnikiem pełnego i bogatego życia, życia całym sobą.

Najważniejszym czynnikiem w wykorzystaniu dramy jako autentycznej części edukacji jest nauczyciel. Powinien on być prawdziwie zainteresowany dziećmi, niezależnie od ich zdolności. Powinien posiadać wiedzę, w jakim celu używać dramy i bez skrępowania poruszać problematykę, w której najlepiej i najpewniej się czuje. Ponadto nauczyciela wspomagającego rozwój, kreatywność ucznia, powinny cechować dobre stosunki z uczniami. To znaczy - zdaniem Thomasa Gordona;
- otwartość i przejrzystość, pozwalająca na ryzyko bezpośredniości i uczciwości we wzajemnych kontaktach,
- wzajemna troska, kiedy to każdy wie, że jest ceniony i dostrzegany przez drugą stroną,
- wzajemna zależność (będąca przeciwieństwem zależności jednostronnej),
- poszanowanie odrębności, pozwalające obu stronom na rozwój swych twórczych zamierzeń i indywidualności,
- wzajemne uwzględnianie potrzeb, tak by nic nie dział się kosztem którejś ze stron. [24]

Funkcje dramy w zaspakajaniu potrzeb dziecka można ująć następująco: bezpieczeństwo w grupie, poczucie godności, potrzeba kontaktu, poczucie własnej wartości, potrzeba akceptacji, potrzeba kontaktu z nauczycielem, potrzeba aktywności konstruktywnej (próbowanie, realizowanie, ciekawość), potrzeba tolerancji i zaufania.

Głównym celem dramy jest rozwijanie osobowości każdej jednostki na górnej granicy jej możliwości w stosunku do innych ludzi.

1. B. Way, Drama w wychowaniu dzieci i młodzieży, WSiP Warszawa 1995, s. 15
2. Tamże, s. 10
3. H. Machulska, Praca i wpływ Dorothy Heathcote, "Drama" nr 8/1993, s. 10
4. W. Pielasińska, Ekspresja - jej wartość i potrzeba, WSiP Warszawa 1983, s. 36
5. R. Gloton, C. Clero: Twórcza aktywność dziecka, WSiP Warszawa 1976, s. 28
6. M. Przetacznik-Gierwska, Z. Włodarski, Psychologia wychowawcza, PWN Warszawa, t. 1, s. 174
7. W. P. Zaczyński, Uczenie się przez przeżywanie, WSiP Warszawa 1990, s. 73
8. J. Strelau, A. Jurkowski, Z. Putkiewicz, Podstawy psychologii dla nauczycieli, PWN Warszawa 1997, s. 421
9. K. Wichary, Nim zacznie się drama..., Warsztaty Polonistyczne, nr 1/1995, s. 80
10. W. P. Zaczyński, Uczenie się przez przeżywanie, WSiP Warszawa 1990, s.171
11. Tamże, s. 154
12. W. Pielasińska, Ekspresja..., op. cit. s. 40
13. B. Way, Drama..., op, cit., s. 19
14. Tamże.
15. W. Pielasińska, Ekspresja..., op. cit. s. 94
16. Tamże, s. 34
17. K. Ferenz, Wprowadzenie dzieci w kulturę, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1993 r, s.
18. A. Kamiński, Funkcje pedagogiki społecznej, PWN Warszawa 1974, s. 55
19. Tamże, s. 29
20. B. Way, Drama..., op. cit. s. 21
21. Tamże, s. 21-22
22. Tamże, s. 22
23. Tamże, s. 22
24. T. Gordon, Wychowanie bez porażek w szkole, Instytyt Wydawcziczy PAX, Warszawa 11995, s. 36

Opracowanie: Anna Zgłobicka

Wyświetleń: 3060