Ocena szkolna i jej znaczenie

1. Ocenianie w szkole jest nastawione na realizację celów nauczania.

Termin kontrola obejmuje zespół wszystkich czynności związanych ze sprawdzaniem postępów ucznia w szkole, mający na celu ukazanie osiągnięć i braków pracy ucznia. Kontrola ma również na celu korygowanie i motywowanie do pracy.

Ocenianie spełnia dwa cele: cel wychowawczy i dydaktyczny.

Mówiąc o celu dydaktycznym należy poznać indywidualne trudności uczniów, zestawić wyniki całego zespołu i odpowiedzieć na pytanie na jakim etapie są uczniowie jeżeli chodzi o opanowanie wymagań programowych.

Funkcja wychowawcza oceny polega na:
- aktywizowaniu uczniów,
- kształtowaniu motywacji do uczenia się,
- rozwijaniu samopoczucia odpowiedzialności co w konsekwencji ma prowadzić do samokontroli i samooceny.

2. Nauczyciel powinien pamiętać, że oceną szkolna jest nie tylko stopień wystawiony uczniowi za wiedzę, umiejętności ale również wskazówki, uzasadnienia, zachęta słowna lub pisemna do dalszej pracy.

W praktyce szkolnej często ocenianie sprowadza się do stawiania stopni.

Ocenianie powinno być czynnością złożoną wymagającą cierpliwości, czasu, dobrej znajomości ucznia i traktowania go z właściwie zrozumianym dystansem, ale jako partnera.

Ocena szkolna powinna być:
- obiektywna,
- jawna,
- instruktażowa,
- mobilizująca do dalszej pracy.

Należy pamiętać, że w ocenianiu biorą udział dwie osoby: nauczyciel i uczeń. Oceniający - (nauczyciel) musi być świadomy: kogo, dlaczego, za co, na jakiej podstawie, kiedy i w jaki sposób ocenia.

Przedmiotem oceny jest uczeń. Musi być on traktowany z należytym szacunkiem, uznaniem jego zalet i tolerancji jego wad.

Można ryzykować stwierdzenie, że sprawiedliwie i zasadnie może oceniać tylko ten nauczyciel, który poznał uczniowskie umiejętności, uzdolnienia, zainteresowania, nawyki a nawet warunki zdrowotne i rodzinne.

Spełnienie naraz tych warunków jest bardzo trudne, ale obiektywizuje ocenę.

3. Wyróżniamy dwa rodzaje oceniania: ciągłe i jednorazowe

Ocenianie ciągłe jest postępowaniem, w którym nauczyciel poznaje swoich uczniów w sposób systematyczny. Celem ciągłego oceniania jest takie śledzenie przez nauczyciela rozwoju każdego ucznia, które ma na celu obserwować postęp i regres oraz dostrzegać trudności w przyswajaniu wiedzy i umiejętności. Ocenianie jednorazowe występuje głównie podczas egzaminu. Jego celem jest ustalenie bilansu przy końcu pewnego cyklu kształcenia np. egzamin dojrzałości, egzamin z przygotowania zawodowego itp.

4. Jednym z celów oceniania jest motywowanie ucznia do dalszego działania, a tym samym zwiększenia efektywności jego działania.

W trakcie oceniania możemy wyróżnić trzy etapy:
- kontrola wstępna (diagnoza) - pozwala ona ustalić poziom wiedzy uczniów,
- kontrola bieżąca - monituje przebieg procesu nauczania i ma usprawnić ten proces,
- kontrola końcowa - mówi w jakim zakresie zostały zrealizowane cele nauczania. Wyniki kontroli stają się oceną dopiero wówczas, gdy będą ujawnione i umotywowane.

Źle prowadzony proces kontroli i oceny może wyrządzić szkody i uczyć oszustwa, budzić strach, zniechęcać ucznia do nauki i wpływać na to, że jedynym motywem nauki będzie stopień, a nie satysfakcja z posiadanej wiedzy.

Dobrze przeprowadzona kontrola i ocena powinna wyzwalać chęć do samokształcenia oraz poszerzania wiedzy.

W celu zobiektywizowania oceny stosujemy trzy rodzaje kryteriów:
- poznawcze - pozwalające zbadać znajomość faktów, umiejętności i uogólnień,
- kształcące to te, które pozwalają zbadać logiczne myślenie, planowanie i dokładność,
- wychowawcze - mające na celu rozwijać pilność, sumienność i systematyczność.

Ocena powinna być wypadkową wyników możliwości i pracowitości ucznia.

5. Obiektywizm w ocenianiu.

Ocena jest sprawiedliwa i obiektywna wtedy, gdy została wystawiona na podstawie zrealizowanego materiału, nie może dotyczyć fragmentów wiedzy lub materiału, który nie został zrealizowany.

Na obiektywność wpływają także metody kontroli. Nie powinny one być ani zbyt rygorystyczne, ani zbyt liberalne.

Ocenianiu powinna towarzyszyć spokojna, życzliwa i przyjazna atmosfera.

Ocenianie powinno być rytmiczne i rozłożone w czasie.

Ważną sprawą do ustalenia z uczniami jest jawność oceniania. Nie budzi wątpliwości wymóg, aby uczeń znał wszystkie wystawione oceny. Natomiast powinno wypracować się z danym zespołem, czy oceny te powinny być jawne dla wszystkich uczniów.
Uczeń powinien mieć prawo do pewnej "prywatności", zachowania w tajemnicy ocen jakie posiada.

Przeżycia kontroli i oceny zawierają trzy fazy:
- fazę przedkontrolną - jeżeli kontrola była wcześniej zapowiedziana,
- fazę przeżyć w czasie kontroli,
- fazę pokontrolną - związaną z analizą błędów, podaniem i uzasadnieniem oceny.

Należy pamiętać, że każdy sprawdzian, klasówka czy zadanie powinno być omówione i dokładnie przeanalizowane.

W tej trzeciej fazie może zrodzić się u uczniów poczucie niesprawiedliwości, krzywdy, zniechęcenia a nawet buntu. Mogą powstać również wrażenia pozytywne: poczucie zasłużonej oceny, a z nim radość lub przykrość, zamiar poprawienia lub utrzymania się na dotychczasowym poziomie.

Wychowawcza rola oceny występuje w całej okazałości w trzeciej fazie. W indywidualnej rozmowie z uczniem nauczyciel może dokładniej poznać przyczyny błędów jakie uczeń popełnił i wspólnie z nim zastanowić się nad sposobami ich zlikwidowania.

Systematyczna i dostatecznie częsta kontrola nie tylko pozwala w porę zapobiec większym opóźnieniom, ale jednocześnie dyscyplinuje uczniów, kształci poczucie odpowiedzialności, wyrabia nawyk systematycznej pracy. Osiągnięcie pełnego obiektywizmu jest bardzo trudne. Można jednak zbliżyć się do niego, starając się w praktyce przestrzegać trzech kryteriów: poznawczego, kształcącego i wychowawczego.

Część nauczycieli przy kontroli i ocenie ogranicza się do badania zasobu wiedzy i umiejętności. W procesie oceniania należy uwzględniać jeszcze: samodzielność myślenia i działania, umiejętność wiązania teorii z praktyką oraz formułowania i rozwiązywania problemów.

Bardzo ważne jest zebranie podczas kontroli dostatecznego materiału dla wystawienia uczniowi oceny. Im bogatszy materiał tym bardziej ocena zbliża się do oceny obiektywnej i sprawiedliwej.

Przy ocenianiu semestralnym lub rocznym, należy pamiętać o systematyczności procesu oceniania. Nie wolno bieżącej kontroli odkładać na ostatnie dni semestru. Nie każda kontrola musi być wyrażona stopniem. Wprowadzenie zwyczaju, że za każdą odpowiedź uczeń jest oceniany, może mieć również negatywne skutki, np. w dyskusji uczeń może bać się ujawnić swoje zdanie, aby nie otrzymać oceny niedostatecznej, jeżeli jego odpowiedź okaże się błędna.

Rygorystyczne ocenianie uczniów stopniem za każdą odpowiedź może hamować aktywność uczniów, zwłaszcza tych mniej zdolnych. Niemniej należy pamiętać, że w ciągu semestru uczeń powinien mieć odpowiednią ilość ocen. Przyjmuje się, że przy jednej godzinie w tygodniu - minimum 3 w semestrze, przy dwóch tygodniowo - 4 do 5, a przy trzech lub więcej godzinach tygodniowo przynajmniej 6, 7 ocen.

Wymaganie aby ocena była sprawiedliwa jest wymaganiem bardzo trudnym do spełnienia. Wpływa na to fakt, że poczucie sprawiedliwości oceny u uczniów często bywa subiektywne i błędne. Pogoń uczniów za stopniami, za osobistym sukcesem prowadzi niekiedy do sposobów osiągania tego sukcesu za wszelką cenę. Powszechne są fakty: ściągania, podpowiadania, podrabiania ocen w dziennikach lekcyjnych.

Podsumowując rozważania na temat celu kontroli należy pamiętać, że osiągamy go przez spełnienie następujących wymagań:
- objęcie kontrolą całego procesu dydaktycznego, ujawnienia jak najwcześniej opóźnień, braków i błędów w rozwoju i nauce uczniów oraz ich szybką likwidację,
- zobiektywizowanie oceny przez ujednolicenie metod i warunków kontroli,
- oparcia oceny na dotychczasowym materiale zdobytym podczas kontroli,
- jawności oceniania,
- wytworzenia przekonania u uczniów i rodziców, że ocena jest sprawiedliwa,
- odpowiedniej ilości ocen.

6. Przyczyny błędów nauczycieli w kontroli i ocenianiu uczniów.

Za główną przyczynę błędów oceniania uważa się niedostateczne przygotowanie pedagogiczne nauczycieli - nieumiejętność całościowego podawania i utrwalenia materiału.

Źródłem błędów w ocenianiu uczniów są także niejednolite wymagania nauczycieli.

W każdej szkole uczniowie dzielą nauczycieli na wymagających i mało wymagających.
Uczniowie tworzą swoje wyobrażenie przedmiotu nauczania na podstawie wymagań nauczyciela. I często powstaje przeświadczenie, że jest on "łatwy" lub "trudny" zależnie od tych wymagań.

Zbyt wysokie wyobrażenie nauczyciela o przedmiocie, programie, własnej osobie może negatywnie wpływać na uczniów. Duża ich część może stracić wiarę we własne siły. Przesadna surowość oraz fałszywa łagodność w przeprowadzaniu kontroli wyników nauczania i w ocenianiu uczniów wywiera złe skutki wychowawcze, szczególnie wtedy, gdy łączy się ze złymi metodami nauczania i ze słabą znajomością swego przedmiotu. Umiejętność kontroli wyników nauczania i umiejętność oceniania ucznia powinna być powiązana z umiejętnością podawania materiału i jego utrwalania. Ocenianie uczniów według indywidualnych upodobań nauczyciela bywa często źródłem nieporównalności ocen. Uczniowie podpatrują te upodobania i dążą do lepszej oceny, starając się , by te upodobania nauczycieli zaspokoić.

Nauczyciel podczas całego roku szkolnego powinien stosować jednakowo stanowczą postawę. Nie może na przykład, na początku semestru mobilizować uczniów do pracy stosując surowe wymagania, a inaczej oceniać pod koniec semestru. Prowadzi to do tego, że ta sama ocena na początku i końcu semestru ma różną "wagę".

Obiektywizm wymaga również, aby tym samym ocenom odpowiadały te same wymagania, stawiane wszystkim uczniom przez nauczyciela. Dostosowanie wymagań do zdolności i możliwości uczniów jest słuszne i zgodne z postulatem indywidualizowania, ale wówczas za spełnienie różnych wymagań powinni uczniowie otrzymywać różne oceny. Ważną przyczyną błędów w ocenianiu uczniów jest przeciążenie nauczyciela nadmierną liczbą godzin nauczania, liczbą oddziałów, a co za tym idzie nadmierną ilością uczniów.

Ocenianie uczniów jest pracochłonne, wymaga systematycznej, częstej i różnorodnej kontroli. Szczególną i niemałą trudnością, jaka wiąże się z kontrolą i oceną jednego człowieka przez drugiego, jest to, że kontrolujący stara się wykryć braki w pracy, czy w wiedzy kontrolowanego, a kontrolowany usiłuje te braki ukryć. Pomoc i serdeczny stosunek do uczniów mniej zdolnych, do uczniów, którzy mają opóźnienia w nauce nie ze swojej winy, stanowcza ale taktowna postawa w stosunku do uczniów zdolnych lecz leniwych, powinny pomóc złagodzić te zjawiska.

Nauczyciel oceniający uczniów, ocenia i sam siebie. Jest to specyficzna właściwość zawodu nauczycielskiego. Interes społeczny wymaga aby nauczyciel oceniał uczniów obiektywnie, interes własny skłania, aby wystawiać oceny jak najlepsze, ponieważ tym samym dobrze ocenia się i siebie. Oceny wystawione uczniom powinny obiektywnie świadczyć o ich zasobie wiedzy i umiejętności.

Oceny obiektywne maja wartość wychowawczą, podnoszą autorytet nauczyciela i szkoły. Oceny subiektywne demoralizują ucznia, obniżają autorytet nauczyciela i szkoły.

Opracowanie: Zbigniew Budzik

Wyświetleń: 731