Pomoc psychoterapeutyczna dziecka upośledzonego umysłowo

Psychoterapia jest formą leczenia, stosowaną w określonych chorobach i niedomaganiach ludzkich. Trafne stosowanie tej formy leczenia wymaga zatem wiedzy o strukturze ludzkiego organizmu, którego psychika stanowi istotny i nieodłączny składnik, o przyczynach warunkujących jego zdrowie i chorobę o funkcjonowaniu tego organizmu w warunkach zdrowia i choroby. W artykule tym pragnę podać niezbędne informacje dotyczące tego co to jest psychoterapia i jakie są jej techniki, możliwe do wykorzystania w pracy z dzieckiem upośledzonym umysłowo. Tę problematykę obszernie omawiają niżej wymienione podręczniki:
1. Marek Jarosz w książce pt. "Psychologia lekarska" określa psychoterapię jako lecznicze oddziaływanie za pomocą środków psychologicznych. Celem tego oddziaływania jest złagodzenie, usunięcie lub skorygowanie zaburzeń w zachowaniu lub strukturze osobowości. Ma ono charakter psychologiczny, gdyż wykorzystuje się w celach leczniczych takie środki jak: słowo, niewerbalne zachowanie (mimika, gest, dotyk, ton głosu), a także milczenie, słuchanie oraz organizuje się odpowiednie sytuacje.
2. Jerzy Strojnowski w książce pt. "Psychoterapia" określa psychoterapię jako zamierzony i systematyczny proces interakcji rozwijany między pacjentem a terapeutą lub grupą terapeutyczną w celu usuwania u tegoż pacjenta zaburzeń komunikacji, nieprawidłowych procesów psychicznych lub dolegliwości somatycznych i uzyskiwania lepszego przystosowania społecznego. Celem dalszym psychoterapii może być także polepszenie struktury osobowości i stymulacja możliwości rozwojowych pacjenta.
3. Hans Strotzka przedstawia psychoterapię jako zamierzony i zaplanowany proces interakcyjny dążący do wywierania wpływu na zaburzenia zachowania się i stany powodujące cierpienia. Co do których istnieje zgodność poglądów, że te zaburzenia winny być leczone i to za pomocą oddziaływania psychicznego (drogą wzajemnej komunikacji) przeważnie słownie ale i poza słownie, celem uzyskania określonego wspólnie wypracowanego efektu za pomocą wyuczalnych technik na podstawie teorii normalnego i patologicznego zachowania się. Z reguły wymagany jest przy tym dostatecznie trwały związek emocjonalny.
4. Warto też przytoczyć interesującą charakterystykę jaką podał Donald Woods Winnicott w pracy "Playing and reality". Psychoterapia zajmuje miejsce w obrębie obszaru wspólnego dwóch pól zabawy: pacjenta i terapeuty. Psychoterapia jest czymś co dzieje się gdy dwoje ludzi bawi się razem. Stąd wynika, że gdy zabawa nie jest możliwa, zadaniem terapeuty jest wyprowadzenie pacjenta ze stanu niezdolności do zabawy i wprowadzić go w stan bycia zdolnym bawić się.
5. Szeroka definicja psychoterapii przedstawiona została w podręczniku "Psychoterapia" pod red. Lidii Grzesiuk. Psychoterapia jest tu rozumiana jako specjalistyczna metoda leczenia polegająca na intencjonalnym stosowaniu zaprogramowanych oddziaływań psychologicznych wykorzystujących kompetencje psychoterapeuty w procesie niesienia pomocy osobom z zaburzeniami psychogennymi (nerwice, zaburzenia osobowości, psychozy, uzależnienia od alkoholu, narkotyków, itp.) oraz z takimi zaburzeniami, które mają psychologiczne konsekwencje. W tak ujmowanej psychoterapii związek pomiędzy psychoterapeutą a pacjentem jest często w sposób świadomy wykorzystywany jako jeden z podstawowych środków leczenia.

Psychoterapia to jeden z najdawniejszych sposobów oddziaływania leczniczego za pomocą różnych środków psychologicznych (słowo, mimika, gesty, muzyka, ruch, taniec, itp.). Szeroko rozumianą psychoterapię powinien stosować każdy lekarz, nauczyciel i wychowawca - każda osoba, która nawiązuje kontakt z dzieckiem upośledzonym umysłowo. Oznacza ona bowiem zdolność przyjęcia odpowiedniej postawy względem dziecka. Zdolność do akceptacji, zrozumienia i nawiązania z nimi więzi emocjonalnej. Kontakt terapeutyczny redukuje lęk, zmniejsza przykre napięcia i przygnębienie dziecka.

Nauczyciel i wychowawca w kontaktach z dzieckiem upośledzonym zmierza często do przekształcenia lub eliminowania niektórych jego właściwości psychicznych np. (emocje negatywne, niepewność, lęk). Może więc w sposób przemyślany stosować techniki psychoterapeutyczne, które nie wymagają specjalistycznych umiejętności.

Należą do nich:
- techniki relaksacyjne,
- muzykoterapia,
- metoda ruchu rozwijającego i psychogimnastyka,
- socjoterapia.

TECHNIKI RELAKSACYJNE

Techniki relaksacyjne mają na celu usunięcie zbędnych napięć i doprowadzenie do harmonii cielesno - psychicznej, czyli do wprowadzenia organizmu w stan odprężenia. Treningi relaksacyjne mogą służyć jako punkt wyjścia dla psychoterapii mającej na celu zmniejszenie napięcia lękowego. Stosuje się je jako metody przeciw działania zmęczeniu i jako zabiegi służące szybkiej regeneracji psychicznej. Treningi relaksacyjne służą obniżeniu ogólnego napięcia organizmu oraz są punktem wyjścia do praktyk sugestii i hipnozy.

TECHNIKA RELAKSACJI JACOBSONA

Przez relaksację Jacobson rozumie zupełny brak jakichkolwiek skurczów mięśni. Stan relaksu jest według niego pojęciem negatywnym. Oznacza brak napięcia mięśniowego. Nauczenie się odczuwania, zauważania wrażeń napięcia własnych mięśni stanowi podstawę uczenia się relaksacji. Nauka ta polega na wykonywaniu określonych, celowych ruchów rękami, nogami, tułowiem, twarzą - po to aby napinać i rozróżniać określone grupy mięśni. Napinanie i rozluźnianie służy najpierw wyuczeniu się zdawania sobie sprawy z różnicy we wrażeniach płynących z mięśnia napiętego i wrażeniach płynących z mięśnia rozluźnionego. W konsekwencji czego uczy się nawyku rozluźniania własnych mięśni, czyli ich relaksacji. Po określonym czasie treningu nabywamy umiejętność niejako automatycznego, podświadomego pozbywania się napięcia mięśni. Technika relaksacji Jacobsona nosi nazwę relaksacji stopniowej. Oznacza to, że uczymy się relaksacji i wywołujemy ją stopniowo.

Jacobson wprowadził też pojęcie relaksacji zróżnicowanej. Oznacza ona stan organizmu człowieka, w którym jakaś grupa mięśni może być aktualnie w stanie napięcia, a inne grupy mięśni pozostają rozluźnione. Umiejętność relaksacji zróżnicowanej nabywa się jako wyższy etap ćwiczeń, w miarę dłuższego uprawiania praktyk relaksacji.

Wprowadzenie organizmu w stan relaksu dostarcza człowiekowi strumienia przyjemnych doznań. Poprawia doraźne jego samopoczucie i obraz siebie. Wzmacnia zaufanie do siebie, ponieważ człowiek czuje, że ma narzędzie za pomocą którego może walczyć z własnym lękiem, napięciem, ze stresami życia. Jacobson proponuje również dwie techniki zwalczania stanów lękowych i stanów przykrego emocjonalnego napięcia spowodowanego innymi negatywnymi uczuciami:
- doprowadzenie do odprężenia tych grup mięśni, które z tymi emocjami są szczególnie związane
- wprowadzenie się w stan ogólnego relaksu, obejmującego grupy mięśni całego organizmu.

Technika treningu relaksacyjnego Jacobsona ma współcześnie wiele różnych modyfikacji. Bardzo dobrą modyfikacją schematu ćwiczeń relaksacyjnych Jacobsona jest zestaw ćwiczeń opracowany przez R. J. Morrisa.

METODA TRENINGU AUTOGENNEGO SCHULTZA

Schultz określa trening autogenny jako metodę oddziaływań na własny organizm i życie psychiczne polegającą na wyzwalaniu u siebie reakcji odprężenia i koncentracji. Wyzwolone przez samego siebie reakcje odprężenia i koncentracji przestrajają pracę organizmu wywołując mniej lub bardziej trwałe zmiany w reakcjach fizjologicznych organizmu i obrazie siebie.

Ćwiczenia składające się na trening autogenny obejmują kilka grup reakcji:
1. uczenie się przyjmowania odpowiedniej postawy ciała, ułatwiającej uzyskanie stanu odprężenia mięśni, odprężenia naczyń krwionośnych, zwolnienia rytmu pracy własnego organizmu;
2. uczenie się koncentrowania na reakcjach własnego organizmu i własnego życia psychicznego;
3. uczenie się umiejętności sterowania reakcjami własnego organizmu i życia psychicznego oraz przestawienia, połączenia rytmu pracy i życia psychicznego;
4. nabywanie umiejętności przekształcenia i formowania własnej osobowości, zgodnie ze świadomymi celami i zamiarami.

Schultz propaguje stosowanie czterech postaw ciała w czasie treningu autogennego:
- wykonywanie ćwiczeń w pozycji leżącej,
- wykonywanie ćwiczeń w pozycji półleżącej,
- wykonywanie ćwiczeń w pozycji siedzącej,
- wykonywanie ćwiczeń w pozycji stojącej.

Drugi etap ćwiczeń treningu autogennego rozpoczyna się łącznie z trzecim etapem.

Ćwiczenia tych etapów obejmują:
- uczenie się koncentracji na wrażeniach mięśniowych płynących z własnego organizmu i uczenia się wywoływania wrażenia "ciężkości" umięśnionych części własnego ciała (rąk, nóg, całego tułowia)
- uczenie się koncentracji na wrażeniach płynących z poszczególnych narządów własnego ciała, uczenie się "czucia pracy" własnego serca, oddechu, wrażeń z okolicy splotu słonecznego.

Metodę treningu autogennego można z pożytkiem wykorzystać do formowania wielu cech własnej osobowości. Nadaje się do tego szczególnie powtarzanie w okresie głębokiego odprężenia formuł autosugestii. Można więc sobie sugerować, że jest się pewnym siebie, stanowczym, nastawionym życzliwie do ludzi. Można pobudzać w ten sposób własną odwagę, pracowitość, wytrwałość, odporność psychiczną. W treningu autogennym bardzo dobrze działają sugestie pozytywne i trzeba tak formułować zdania wyrażające nasze zachowanie, aby były to zdania twierdzące. Lepiej jest powtarzać np. "jestem życzliwy w stosunku do innych" niż "nie odczuwam wrogości wobec innych".

Aby odnieść rzeczywiste korzyści z uprawiania treningu relaksacyjnego należy odpowiednie zabiegi wykonywać dokładnie i systematycznie. Życie psychiczne wymaga ciągłej uprawy, a nie zabiegów pielęgnacyjnych od czasu do czasu.

W wielu krajach dokonano modyfikacji metody treningu autogennego Schultza uwzględniając właściwości rozwojowe dziecka. W Polsce modyfikacji tej dokonała A. Polender (1980r.), dostosowując ją do dzieci w wieku przedszkolnym i o niskim poziomie rozwoju umysłowego. Autorka zastąpiła oryginalną instrukcję specjalnie ułożoną bajeczką o misiu, który wprowadza w nastrój spokoju i powoduje powstanie u dzieci uczucia ciężkości i ciepła w kończynach. Efekty podjętych przez autorkę prób są zachęcające. Sugeruje ona aby ćwiczenia były prowadzone codziennie i aby weszły na stałe do harmonii zajęć dziecka. W miarę jego dorastania można przejść od formy bajki do czystych form treningu autogennego. Ważne jest to aby osoba prowadząca ćwiczenia z dziećmi sama poddała się pełnemu treningowi autogennemu, by znała z autopsji przeżycia występujące w trakcie ćwiczeń.

Jednostki upośledzone umysłowo posiadają odpowiednie kompetencje społeczne, lecz boją się lub unikają sytuacji interpersonalnych, a tym samym nie realizują potencjalnych umiejętności społecznych. Poprzez trening relaksacyjny i systematyczne obniżanie napięcia emocjonalnego mogą stać się pewni siebie.

MUZYKOTERAPIA

W ostatnich latach wzrosło zainteresowanie muzykoterapią jako formą oddziaływania psychoterapeutycznego i fizjoterapeutycznego. Muzyka wywołuje odpowiednie doznania, reakcje emocjonalne, które zawsze współwystępują z reakcjami wegetatywnymi i przemianami biochemicznymi w organizmie.

Muzyka zmienia aktywność systemu nerwowego, napięcia mięsni, przyspiesza przemianę materii, wpływa na szybkość krążenia, modyfikuje oddychanie i wydzielanie wewnętrzne. Słuchanie jej dostarcza odbiorcy przyjemnych przeżyć, pobudza do marzeń, redukuje napięcie, zmienia zachowanie i postawy człowieka.

Zajęcia muzyczne składają się zwykle z takich form jak:
1. słuchanie muzyki,
2. muzykowanie z wykorzystaniem instrumentów,
3. ilustrowanie muzyki pantomimiką lub formami plastycznymi,
4. śpiewanie,
5. inscenizacje piosenek, bajek i pieśni,
6. zajęcia rytmiczne,
7. ćwiczenia relaksacyjne,
8. ćwiczenia oddechowe.

Wybór technik muzykoterapeutycznych zależy od wieku dzieci jakie zakłada terapeuta - rozładowanie napięcia, zmiana nastroju, pomoc w nawiązywaniu kontaktów itp.

Repertuar utworów należy dostosować do zainteresowań i preferencji muzycznych dzieci.


TERAPIA PSYCHORUCHOWA WERONIKI SHERBORNE

Metoda W. Sherborne w przypadku dzieci upośledzonych umysłowo może przyczyniać się do rozwoju w dwóch różnych dziedzinach:
- wykształcenia odbioru samego siebie,
- nawiązania kontaktów społecznych.

Świadomość samego siebie, posiadania ciała jego części jest podstawą do wyodrębniania własnej osoby z otoczenia i poczucia tożsamości. Dzieciom niepełnosprawnym szczególnie potrzebne są ćwiczenia dające im poczucie centralnej części ciała, podnoszące zdolność kontrolowania ciężaru ciała i kontrolowanie podtrzymujących części ciała. Dzięki tym ćwiczeniom dziecko czuje się całością wyodrębnioną. Umożliwia mu to poczucie władania ciałem, skutecznej aktywności ruchowej oraz daje poczucie bezpieczeństwa wynikające z pełnego oparcia o podłoże i fizycznego "ześrodkowania"

Ważną dziedziną w jakiej mogą pomóc zajęcia metodą W. Sherborne, to nawiązanie kontaktów interpersonalnych. Dzieci upośledzone na ogół słabo interesują się otoczeniem i nie przejawiają aktywności w celu nawiązania z nim kontaktu. Zabawy ruchowe, podczas których dochodzi do tworzenia się więzi społecznych zaczynają się w niemowlęctwie. Zwykle są one podejmowane spontanicznie przez rodziców małych dzieci. Niektórzy rodzice nie doceniają wagi tego typu zabaw, a wielu reaguje szokiem lub depresją na fakt urodzenia się dziecka upośledzonego. Dziecko samo zazwyczaj nie prowokuje do zabaw z rodzicami, dlatego też wiele z nich nie umie nawiązać kontaktu i bawić się wspólnie.

Zdaniem W. Sherborne poprzez "odtwarzanie" wczesnodziecięcych zabaw między rodzicami i dzieckiem możemy pomóc w odnalezieniu siebie i nawiązaniu kontaktu z innymi.

Ruch rozwijający W. Sherborne jest metodą niewerbalną, poprawia komunikację dziecka z otoczeniem, uaktywnia "język ciała i ruchu". Ze względu na słaby rozwój mowy u dzieci upośledzonych umysłowo częściej niż zdrowe stosują komunikację niewerbalną w wyrażaniu swoich myśli, potrzeb i uczuć. Ruch jest podstawowym i naturalnym środkiem porozumiewania się, do którego w pierwszym rzędzie sięgają dzieci małe i osoby z utrudnioną komunikacją werbalną. Jednakże podstawą porozumiewania się za pomocą "języka ruchów" jest świadomość własnego ciała. Obie umiejętności: orientacji we własnym ciele i porozumiewania niewerbalnego, mogą być rozwijane u dzieci z upośledzeniem umysłowym za pośrednictwem tej metody.

Metoda W. Sherborne umożliwia dzieciom upośledzonym zaspokoić potrzebę bezpieczeństwa, potrzeby społeczne i poznawcze oraz bardzo dla nich ważną potrzebę ruchu. Ruch jest zabawą, która daje przeżycie radości i dzielenia jej z innymi.

Zajęcia tą metodą mogą być stosowane wobec dzieci upośledzonych w rożnym stopniu. Partnerami w tej metodzie mogą być rodzice jak i wolontariusze.

Stosując metodę Ruchu Rozwijającego należy obserwować i oceniać postępy dziecka w zakresie: koncentracji, umiejętności nawiązywania kontaktów z innymi, okazywania pomysłowości oraz umiejętności zmiany zachowań w zależności od rodzaju zajęć.

SOCJOTERAPIA

Socjoterapia to eliminowanie przyczyn i przejawów utrwalonych zaburzeń zachowania utrudniających dziecku realizację zadań życiowych. W trakcie zajęć socjoterapeutycznych pod wpływem zdobywanych w czasie ich trwania doświadczeń społecznych w psychice dziecka powinny nastąpić określone zmiany. Mogą one umożliwić mu lepszą realizację własnych celów życiowych.

Na proces socjoterapeutyczny składają się trzy elementy:
1. Zmiana sądów poznawczych,
2. Zmiana wzorców zachowań (w zakresie relacji z osobami dorosłymi, z rówieśnikami, względem samego siebie),
3. Odreagowanie ujemnych emocji (lęku, żalu, poczucia krzywdy itp.).

Ad 1. Zmiana sądów poznawczych
Każde doświadczenie jakie przeżywa człowiek może potwierdzić posiadany przez niego obraz świata, wzbogacić go lub zmienić. Udział w zajęciach socjoterapeutycznych jest dla dziecka szeregiem doświadczeń społecznych. Ze względu na cel zajęć, doświadczenia te mają min. skorygować sądy poznawcze wyniesione przez dziecko z przeżyć urazowych. Aby mogło to nastąpić, treść doświadczeń korygujących powinna być przeciwstawna do treści doświadczeń urazowych. Można tutaj mieć do czynienia z niedostatecznym wykształceniem obrazu samego siebie lub jego zaburzeniami. Socjoterapia powinna zmierzać do zwiększenia poczucia tożsamości, zwiększenia świadomości własnych przeżyć.

Ad 2. Zmiana wzorców zachowań
W wyniku zajęć socjoterapeutycznych powinna nastąpić korekta występujących u dzieci zaburzeń zachowania oraz opanowania przez nie nowych, bardziej konstruktywnych sposobów funkcjonowania. Nowe wzorce zachowań mogą umożliwić dziecku lepsze kontakty z innymi ludźmi oraz realizację własnych celów. Socjoterapia jest oddziaływaniem przyczynowym. Zaburzenie zachowania jest traktowane jako przejaw głębszych trudności i dlatego samo w sobie nie jest głównym obiektem oddziaływań.

Ad 3. Odreagowanie emocjonalne
Przebudowa struktur poznawczych i zmiana wzorów zachowań, dotykając bolesnych doświadczeń urazowych, uwalnia związane z nimi emocje. Ich zablokowanie uniemożliwia zajście zmian w sferze poznawczej i behawioralnej, a przez to powstrzymuje proces socjoterapeutyczny. Przeżywane przez dzieci uczucia muszą zostać wyrażone. Dlatego dobrze jest gdy w czasie zajęć dzieci mają możliwość śmiania się, ożywionego mówienia, krzyku, pewnej swobody ruchowej.
Proces socjoterapeutyczny może odbywać się w trakcie zajęć ujętych w różne formy. Mogą to być kółka zainteresowań, wycieczki szkolne zajęcia korekcyjno-kompensacyjne. W grupie powinny brać udział dzieci o różnych formach zaburzeń (nadpobudliwe i zahamowane), gdyż ułatwia to prowadzenie grupy. W pracy z dziećmi należy uwzględniać zasady: afirmacji, bliskiego kontaktu, otwartości i istnienia norm.

Literatura:
1. Bogdanowicz M., Przasnyska M.: "Metoda Weroniki Sherborne w terapii i wspomaganiu rozwoju dziecka" W-wa 1992 WSPiP.
2. Grzesiuk L.: "Psychoterapia szkoły, zjawiska, techniki i specyficzne problemy" W-wa 1994 WNPWN.
3. Jarosz M.: "Psychologia lekarska" W-wa 1988 PZWL.
4. Siek S.: "Relaks i autosugestia" W-wa 1986.
5. Strojnowski J.: "Psychoterapia" W-wa 1985 J.W.PAX.

Opracowanie: mgr Małgorzata Kamienik
Terapeuta Terapii Integracji Sensorycznej
Pedagog w Zespole Szkół Specjalnych w Radomiu

Wyświetleń: 747