POTRZEBY GIMNAZJALISTÓW JAKO PRZEDMIOT ROZWAŻAŃ PEDAGOGICZNYCH

Gimnazjaliści - jeszcze dzieci czy już młodzież? - Zastanawiają się pedagodzy i psycholodzy. Na pewno jest to faza rozwoju, kiedy dokonują się zasadnicze zmiany w wyglądzie, w potrzebach, zainteresowaniach, a przede wszystkim w sposobie widzenia i przeżywania świata. Ten trudny czas młodzieży jest też trudny dla wychowawców i nauczycieli. Młodzi, chociaż demonstrują niechęć i ból, potrzebują więzi i porady dorosłych. Ważne tu jest pozyskanie zaufania młodzieży przez wychowawców. Dlatego jako wychowawca świetlicy gimnazjalnej podjęłam w swoim referacie ten ważny temat, dotyczący potrzeb gimnazjalistów.

Swoje rozważania przedstawiłam w następujących rozdziałach:
1. Definicje i typologia potrzeb
2. Okres dojrzewania jako bardzo ważny okres w życiu młodego człowieka
3. Potrzeby młodzieży w okresie dojrzewania


1. Definicje i typologia potrzeb

Potrzeby są to "stany organizmu będące odchyleniem od jego optimum życiowego, charakteryzujące się napięciem o zabarwieniu emocjonalnym, wzmożoną ruchliwością ogólną i wybiórczą wrażliwością"[1]

Potrzeby możemy podzielić na wrodzone i nabyte. Do potrzeb wrodzonych należą potrzeby: tlenu, światła, ciepła, wody, pokarmu, wydalania, aktywności, równowagi, swobody, odpoczynku, bezpieczeństwa, gnieżdżenia, rozrodu, informacji, towarzystwa i opieki.

W wyniku społecznego trybu życia u człowieka rozwinęły się dodatkowe potrzeby, których zawiązki występują w mniej lub w bardziej prymitywnej postaci u wyższych zwierząt. Są to potrzeby nabyte, należą do nich:
- potrzeba znaczenia,
- potrzeba wytwarzania,
- potrzeba poznawania,
- potrzeba pomagania,
- potrzeba piękna,
- potrzeba zabawy,
- szczęścia, itp.

Psychologowie definiując potrzeby utożsamiają je często z: nastawieniem, napięciem, postawą, motywem i popędem.

Według N. Camerona potrzeba jest to "stan niestabilnej lub zaburzonej równowagi w zachowaniu się organizmu, przejawiający się zwykle jako nasilająca się lub przedłużająca czynność i napięcie"[2]

D. W. Mc Kinnon uważa, że "potrzeba jest to napięcie wewnątrz organizmu, które prowadzi do zorganizowania pola działania organizmu odpowiednio do pewnych podniet lub celów i pobudza aktywność skierowaną na ich osiągnięcie [3]
Irena Jundziłł stwierdza, że potrzeby to tendencje pobudzające osobnika do działania. Wyznaczają one konkretne motywy. Według autorki bardzo często potrzeba staje się samym motywem. Stąd często motywy uosabia się z potrzebami. Irena Jundziłł wyróżnia potrzeby biologiczne, społeczne i osobiste. W grupie potrzeb społecznych wyróżnia:
- potrzebę afiliacji
- potrzebę przynależności uczuciowej,
- potrzebę miłości,
- potrzebę uznania i szacunku,
- potrzebę dominowania lub ulegania,
- potrzebę agresji.

Potrzeby osobiste powiązane są ściśle ze społecznymi. Do potrzeb osobistych należą:
- potrzeby poznawcze
- potrzeby pozytywnej samooceny
- potrzeby samourzeczywistnienia
- potrzeby estetyczne [4]

Kazimierz Obuchowski przeprowadził zasadniczą klasyfikację potrzeb powszechnych człowieka w następujący sposób:
- potrzeby fizjologiczne,
- potrzeby seksualne,
- potrzeby orientacyjne,
- potrzeby poznawcze,
- potrzeby kontaktu emocjonalnego,
- potrzeby sensu życia,
- potrzeby indywidualne.

Większość tych potrzeb jest wspólna wszystkim ludziom. Utrzymują się one przez całe życie. Jednak w zależności od wyposażenia jednostki, od oddziaływania środowiska, a przede wszystkim od wieku potrzeby podlegają rozwojowi i przekształceniom

2. Okres dojrzewania jako bardzo ważny okres w życiu młodego człowieka

Okres rozwoju dziecka następujący po młodszym wieku szkolnym nazywany jest dojrzewaniem lub dorastaniem. Dojrzewanie odnosi się do przemian biologicznych organizmu. Dorastanie to intensywny rozwój psychiczny i społeczny.

Przemiany zachodzące w organizmie dziewcząt i chłopców są bardzo intensywne. Dokonują się we wszystkich dziedzinach. Najważniejsze aspekty rozwoju to:
- dojrzewanie fizjologiczne,
- dorastanie społeczne,
- rozwój umysłowy,
- dojrzewanie emocjonalne.

Okres gimnazjalny przypada na tak zwaną wczesną fazę dojrzewania (11 - 15 r. życia). Rozwój fizyczny w tym okresie obejmuje zwiększenie się wysokości i ciężaru ciała, rozwój kośćca, mięśni i narządów wewnętrznych, zmiany w proporcjach poszczególnych organów i ogólnym w kształcie ciała, rozwój narządów rozrodczych i drugorzędnych cech płciowych.

Również psychika dziecka na początku tego okresu znajduje się pod wyraźnym wpływem zmian fizjologicznych. Jest to okres kształtowania się osobowości młodych ludzi. "Życie psychiczne jest w tym czasie bardzo bogate i skomplikowane. Pod wpływem hormonów wydzielanych przez gruczoły płciowe oraz innych hormonów współzależnych, które oddziałują na układ nerwowy, dokonuje się wiele zasadniczych zmian w zakresie psychiki. Powstają nowe, nieznane przedtem wzruszenia i uczucia. Kształtują się nowe popędy, budzą się nowe pragnienia, niepokoje i porywy" [5]

Podczas dojrzewania dominującą rolę zajmuje życie uczuciowe. Przeżycia uczuciowe młodzieży cechuje pewna przesada i afektacja oraz duża zmienność, przechodzenie od zachwytu do pogardy, od zapału do zniechęcenia. Te stany emocjonalne cechuje nieokreśloność i mglistość. Duży wpływ na taką nieokreśloność nastrojów i życzeń ma rozpoczynający się, niezupełnie wykształcony i nieuświadomiony popęd płciowy.

Charakterystyczna też jest bezprzedmiotowość uczuć u dorastających, ich doznawane uczucia radości i smutku nie wiążą się z określonym bodźcem.

J. Piaget zwraca uwagę na związek rozwoju uczuć i intelektu u dorastającej młodzieży. Zwłaszcza kształtowanie się uczyć wyższych uzależnia od rozwoju procesów intelektualnych i społeczno - kulturowych.

Podobnie M. Przetacznikowa stwierdza: "Warunki historyczno - społeczne, system wychowania w rodzinie i w szkole, nowe zadania i wymagania stawiane dorastającej młodzieży oddziałują niewątpliwie na jej życie uczuciowe. Wzorce i normy kulturowe, które dopiero teraz młodociani potrafią przyswajać sobie ze zrozumieniem, bardziej świadomie i krytyczne, wywołują u nich różne rodzaje przeżyć emocjonalnych. Kształtowaniu się postaw, przekonań i opinii towarzyszą uczucia moralne i intelektualne. Wytwarzanie się hierarchii, ocen, rzutujących na obraz świata jak i na samego siebie, stanowi również podłoże powstawania nowych jakości uczuciowych. Dzięki poszerzaniu się interakcji między młodocianymi a grupami socjalnymi, w których uczestniczą, rozwijają się również uczucia społeczne. Tak, więc uczucia, afekty, nastroje i namiętności przeżywane przez młodzież nie są zjawiskiem wyizolowanym z całokształtu jej życia psychicznego, lecz stanowią jego integralną część, włączoną w proces rozwoju osobowości, wielokierunkową działalność w różnych środowiskach" [6]

Wiek dojrzewania charakteryzuje się szybkim i znacznym rozwojem umysłowym. Spostrzeżenia stają się dokładniejsze, wielostronne i bardziej świadomie ukierunkowane, planowe i systematyczne. Dorastający zaczynają się posługiwać w większej mierze pamięcią logiczną niż pamięcią mechaniczną. Pamięć mimowolna przekształca się w dowolną. Pogłębia się zdolność analizy i syntezy oraz rozwija się myślenie abstrakcyjne i logiczno dedukcyjne. Młody człowiek zaczyna rozumieć i posługiwać się pojęciami abstrakcyjnymi, takimi jak wolność, sprawiedliwość, prawda i tolerancja.

Również wyobraźnia odgrywa dużą rolę w kształtowaniu osobowości młodego człowieka. Przejawia się to w marzeniach i twórczości młodych. Najczęściej marzą oni o miłości, sławie, przygodach, podróżach, a także o własnej sytuacji rodzinnej i społecznej.

Dorastający chętnie oddają się twórczości pisząc wiersze, nowele, pamiętniki. Ich wyobraźnia również jest rozwijana poprzez książki, filmy, muzykę.

W tym wieku rodzi się lekceważący stosunek do innych, zwłaszcza dorosłych. Wpływ rodziny, dotąd tak olbrzymi, w miarę rozszerzania się kontaktów ze szerszym światem, stopniowo maleje. Jednak po okresie buntu i zrywania kontaktów uczuciowych z rodzicami, następuje powrót na łono rodziny. Zjawisko to wiąże się z odkryciem własnej indywidualności i odrębności.

Młodzież wtedy nie chce uznawać żadnych autorytetów i jest nastawiona buntowniczo do rodziców i wychowawców. W wieku tym budzi się i jest silnie odczuwana wielka wrażliwość i podatność na wszelkie wpływy środowiska i otoczenia. Charakter młodych urabiają: teatr, kino, pisma ilustrowane, a także przede wszystkim koledzy.

Związki przyjaźni zawarte w tym okresie są bardzo trwałe. Ta podatność na wpływy środowiska i otoczenia może pchnąć młodzież zarówno w kierunku czynów szlachetnych, jak i w kierunku czynów przestępczych.

Zachodzące w młodym człowieku istotne zmiany w ustroju i psychice są źródłem wielu niepokojów i konfliktów zarówno z sobą samym, jak i z otoczeniem. Właściwe zrozumienie tego faktu zarówno przez dorosłych, jak i przez młodzież ułatwiają bezbolesne przejście przez trudny okres dojrzewania.

3. Potrzeby młodzieży w okresie dojrzewania

Zachodzące niezwykle szybko zmiany obejmują nie tylko organizm i psychikę, ale także potrzeby psychofizyczne dorastającej młodzieży.
"W miarę osiągania coraz większego stopnia samodzielności i nawiązywania coraz bogatszych kontaktów ze środowiskiem pozarodzinnym dziecko zdobywa osobiste, indywidualne doświadczenia w zakresie zaspakajania swoich potrzeb. Ma również coraz więcej okazji poznawania różnorodnych wzorców realizacji potrzeb, czasem odmiennych od tych, które przekazywała mu rodzina." [7]

Młodzież konfrontując doświadczenia zdobyte w domu, w szkole i w kontaktach z rówieśniczych, wypracowuje własną hierarchię potrzeb. Doświadczenia te uzupełnia przez literaturę, film, środki masowego przekazu. Te szerokie i różnorodne wpływy powodują, że potrzeby dorastającej młodzieży są, w porównaniu z potrzebami dzieci młodszych, bogatsze i bardziej zróżnicowane.

W wieku dorastania ze szczególną siłą przejawia się potrzeba samodzielności i psychicznej niezależności. Ten pęd do autonomii jest konieczny, choć może prowadzić do sytuacji trudnych. Dzieci uczą się w ten sposób odpowiedzialności i wchodzenia w obowiązki.

W tym wieku budzi się i jest silnie odczuwalna przyjaźń. Stosunki przyjacielskie stają się bardzo ścisłe i intymne. Przyjaźń jest to, bowiem szczególny typ stosunków międzyludzkich w okresie dorastania.

Z potrzebą przyjaźni wiąże się potrzeba uczestnictwa w życiu rozmaitych grup społecznych. Zarówno w środowisku szkolnym jak i poza szkolnym tworzą się różne paczki i bandy. Wspólne upodobania, zainteresowania i ideały odgrywają wielką rolę w związkach koleżeńskich.

Wymienione wcześniej potrzeby związane są bardzo z potrzebą akceptacji. Środowisko rówieśnicze spełnia tu bardzo ważną rolę, zwłaszcza, jeśli dorośli nie zaspakajają potrzeby akceptacji w stopniu dostatecznym. Niedobory w tym zakresie realizują dorastający chłopcy i dziewczęta w grupach rówieśniczych, których wymagania są mniejsze.

Grupa rówieśnicza wyzwala również poczucie bezpieczeństwa u młodych ludzi. Często trudna sytuacja rodzinna, problemy szkolne powodują, że młodzi czują się zagrożeni osaczeni. Zaspokojenie potrzeby bezpieczeństwa ma szczególne znaczenie w tym szczególnym okresie, a dorośli często z lekceważeniem odnoszą się do napięć, lęków, obaw i niepewności nastolatków.

Pojawia się też potrzeba seksualna, która w tym okresie nie wiąże się z rozpoczęciem życia seksualnego, lecz przejawia się między innymi poprzez zainteresowanie sprawami seksu, a także chęć przebywania w towarzystwie płci przeciwnej.

Dzięki intensywnemu rozwojowi intelektualnemu, rozwija się potrzeba poznawcza. Obejmuje ona nie tylko świat zewnętrzny, lecz i problemy światopoglądowe, filozoficzne, społeczne, moralne i polityczne.

Młodzież odczuwa w dużym stopniu potrzebę aktywności ruchowej, która warunkuje prawidłowy rozwój, dobre samopoczucie, zdrowie somatyczne i psychiczne. Jest to ważny rodzaj aktywności, ze względu na intensywny w tym okresie rozwój fizyczny.

Podobnie potrzeba przeżyć estetycznych umożliwia odreagowanie napięć psychicznych i pozwala wytchnienie po pracy intelektualnej. Sygnałem zbliżania się do dojrzałości psychicznej jest pojawienie się potrzeby sensu życia. Poszukując sensu życia młodzież poddaje krytyce świat dorosłych i ich otocznie. [8]

Wszystkie wymienione potrzeby psychiczne i biologiczne pozostają w ścisłym powiązaniu. Wśród potrzeb w wieku dorastania są potrzeby przejawiające się we wcześniejszych okresach rozwoju, lecz uzupełnione nowymi treściami i zmodyfikowane przez właściwości charakterystyczne dla tego okresu rozwoju. Bogactwo potrzeb młodzieży wiąże się z intensywnością ich przeżyć.

Opracowanie: mgr Maria Gabor
wychowawca świetlicy
gimnazjalnej w Ornontowicach

Wyświetleń: 1529