Pozapsychologiczne przyczyny niepowodzeń dydaktycznych

H. Nurtowska ¹ uważa, że "przyczyn niepowodzeń w nauce należy szukać w trzech kręgach zjawisk: niewłaściwej organizacji procesu dydaktycznego, niewłaściwych oddziaływań środowiskowo - wychowawczych, we właściwościach rozwoju psychoruchowego ucznia." W badaniach nad niepowodzeniami szkolnymi zwraca się uwagę na dwie grupy przyczyn tego zjawiska (pozapsychologiczne): czynniki społeczno - ekonomiczne i czynniki pedagogiczne.

Zjawisko niepowodzeń dydaktycznych ma złożony charakter. Nie pojawia się ono nagle, ale rozwija się od form łagodniejszych do bardziej zaawansowanych. Główne symptomy niepowodzeń to braki w wiadomościach oraz niekorzystne zmiany w zachowaniu dziecka. Spośród czynników decydujących o powodzeniu szkolnym największe znaczenie przypisuje się środowisku rodzinnemu. Rodzina jest tą pierwszą i podstawowa grupą społeczną, która najsilniej rzutuje na rozwój i funkcjonowanie społeczne dziecka. Niezależnie od tego jak funkcjonuje rodzina, czy jest środowiskiem zdrowym, czy wykazuje cechy patologii, jednak w każdym przypadku kształtuje osobowość, postawę społeczną oraz wyznacza koleje losu dzieci.

Współczesne wypowiedzi naukowców podkreślają, że rodzina wraz z dokonującymi się przeobrażeniami społeczno - ekonomicznymi, zmieniła swój charakter, ale zachowała szczególną rolę zwłaszcza w pełnieniu funkcji wychowawczej w społeczeństwie. Jeżeli rodzina prawidłowo wypełnia zadania wynikające z jej funkcji to zaspokaja biologiczne, społeczno - ekonomiczne i emocjonalne potrzeby swych członków. Jednakże zdarza się, ze rodzina nie wypełnia swych ważnych funkcji, co w konsekwencji prowadzi do różnorodnych zaburzeń w rozwoju dzieci oraz trudności szkolnych i wychowawczych.

Dzieci w okresie wczesnoszkolnym są szczególnie podatne na wpływy rodziców, na wzory ich zachowań, styl życia.

J. Konopnicki ² twierdzi, że "Dominującą przyczyną trudności i niepowodzeń uczniów w nauce jest brak dostatecznej opieki w rodzinie." Uważa też, że środowisko przyczynia się do powstania różnych zaburzeń w zachowaniu się dzieci wskutek niezaspokojenia ich podstawowych potrzeb. "Środowisko to atmosfera kulturowa rodziny zależna od więzi uczuciowej łączącej rodziców z dziećmi, od ich wykształcenia oraz warunków materialnych." Dobra sytuacja w rodzinie, właściwa atmosfera i stosunek wychowawczy ułatwiają dziecku pomyślne wejście do szkoły i sprostanie jej niemałym wymaganiom.

Środowisko niekorzystne z punktu widzenia nauki szkolnej to nie tylko rodzina niepełna lub rodzina, gdzie są złe warunki mieszkaniowe, alkoholizm, czy niski poziom kulturalny. Szkodliwa dla dziecka jest taka sytuacja, w której otoczenie nie potrafi prawidłowo reagować na pierwsze objawy trudności w nauce.
Ponadto środowisko rodzinne wpływa na wyniki w nauce poprzez stwarzanie dziecku warunków do nauki oraz poprzez kształtowanie jego postaw, dążeń, zdolności.

Istotny wpływ na rozwój i efekty nauki szkolnej dziecka maja warunki bytowe rodziny. H. Filipczuk ³ uważa, że "... warunki niewystarczające uniemożliwiają zaspokojenie potrzeb biologicznych, materialnych oraz psychicznych."
Trudne warunki bytowe, niezaspokojenie potrzeb biologicznych może wywołać niedobory w rozwoju fizycznym dziecka, częściowo też przyczyniać się do utrudnienia rozwoju intelektualnego poprzez ograniczenia w korzystaniu z dóbr kulturalnych.

M. Tyszkowa ⁴ wyraża pogląd, że "... trudności materialne rodziny wpływają na obniżenie ich postępów szkolnych, ponieważ pogarszają atmosferę życia rodzinnego, stając się przyczyną napięć i konfliktów między członkami rodziny, co z kolei odbija się ujemnie na samopoczuciu dziecka a także jego pracy szkolnej."

Ważnym czynnikiem sytuacji rodzinnej jest wielkość mieszkania. Trudne warunki mieszkaniowe bardzo niekorzystnie wpływają na życie rodziny i na rozwój dziecka. Uniemożliwiają integrację rodziny, prawidłowe kontakty między rodzicami i dziećmi, zaburzają atmosferę. W ciasnym mieszkaniu dziecko nie ma warunków do skupienia się umysłowego, do samodzielnego wysiłku, do spokojnej nauki i rozwoju zainteresowań.

Niezależnie od warunków rodziny, duże znaczenie ma sytuacja mieszkaniowa danego dziecka. Zdarza się bowiem, że w ciasnym mieszkaniu rodzice stwarzają dziecku dobre warunki, natomiast w mieszkaniu obszernym nie ma ono odpowiedniego miejsca do pracy i wypoczynku. Własne miejsce pracy ułatwia uczenie się oraz jest warunkiem wdrażania dziecka do systematycznego odrabiania lekcji. Czynnikiem wywierającym istotny wpływ na osiągnięcia szkolne uczniów jest poziom kulturalny rodziny. Istotne znaczenie ma wykształcenie rodziców. Rodzina o wyższym stopniu wykształcenia stwarza lepsze warunki do wypełniania obowiązków szkolnych dziecka, do rozwijania jego zainteresowań i uzdolnień. Rodzice tacy poświęcają dziecku więcej czasu , interesują się jego pracą szkolną.

Natomiast rodziny na niskim poziomie kulturalnym mają ograniczoną zdolność dostarczania dziecku bodźców, jakie są potrzebne dla prawidłowego uczenia się. Rodzice o niskim poziomie wykształcenia nie znają metod stymulacji uczenia się poznawczego, nie wiedzą jak pomagać w nauce szkolnej. Wskutek tej nieporadności dziecko napotyka na trudności w nauce, często nie radzi sobie z problemami, co niekorzystnie wpływa na efekty jego pracy szkolnej, a także osłabia motywację. Według Bourdieu ⁵ wysokie szanse edukacyjne ma to dziecko, któremu w domu rodzinnym została przekazana kultura wysoka. Jak pisze Bourdieu wszystko zależy od habitusu pierwotnego. Habitusem nazywa "reguły gry": pewne wzory zachowań, wartości, sposób myślenia dziecka wpajane podczas socjalizacji. Jeśli habitus pierwotny nie znajduje się na poziomie kultury wysokiej, szkoła dokonuje gwałtu symbolicznego. Wszelkie dydaktyczne działania prowadzą wtedy do deprecjonowania kultury niskiej - uznawanej za gorszą. W konsekwencji dziecko może nie podołać wymaganiom mu stawianym, gdyż jego kultura stoi w opozycji do kultury wysokiej.

Na wyniki uczenia się wpływa także kultura językowa środowiska rodzinnego. Dziecko, które w domu mówi językiem potocznym, ma poważne problemy w formułowaniu wypowiedzi na lekcjach, nawet wtedy, gdy posiada odpowiednią wiedzę. Problemem kodów językowych zajął się Bernstein ⁶ . Wyróżnia on kod zamknięty i otwarty. Kod zamknięty tworzą rodziny pozycjonalne. Komunikacja w takiej rodzinie opiera się na wydawaniu i wykonywaniu rozkazów, nie ma miejsca na dialog. Dziecko posługujące się takim kodem mogą spotkać niepowodzenia dydaktyczne, gdyż szkoła oczekuje używania kodu otwartego. Uczeń taki ma kłopoty z przekazywaniem myśli, gdyż jego język werbalny jest ubogi. Istotnym warunkiem zaspokojenia potrzeb rozwojowych dziecka oraz wyrabianiu w nich odpowiednich postaw wobec nauki szkolnej jest atmosfera współżycia w rodzinie.

Na tworzenie określonej atmosfery wychowawczej składają się czynniki wewnętrzne oraz struktura rodziny. Wśród warunków wewnętrznych należy wymienić osobowość rodziców, ich postawy wobec siebie oraz dzieci, układ wzajemnych stosunków między członkami rodziny, podział praw i obowiązków. Dziecko, w domu którego panuje przykra, konfliktowa, atmosfera, ma poważne trudności w osiągnięciu pozytywnych wyników w nauce. W takich sytuacjach są dzieci, których rodzice się rozwodzą lub też się rozwiedli oraz dzieci rodziców skłóconych, wrogo do siebie nastawionych.

Nie sprzyja także powodzeniu szkolnemu atmosfera nerwowości ciągłego pośpiechu, chaosu i nieporządku. Ma to miejsce w rodzinach, gdzie rodzice w trosce o dobrobyt materialny podejmują dodatkowe prace, zaniedbując dom i dzieci. Jeżeli dziecko ma poczucie, że jest odtrącone, że rodzicom wcale na nim nie zależy, nie wykazuje ono zapału do nauki. Na wytworzenie się określone atmosfery składa się również struktura rodziny, która uzależniona jest od liczebności i statusu społeczno - ekonomicznego. Specyficzne warunki rozwojowe stwarza rodzina niepełna, mała, często dwuosobowa. Wszelka niepełność jest mankamentem, którego konsekwencje należy maksymalnie łagodzić, całkowicie usunąć się ich nie da. Rozwód rodziców jest jednym z najbardziej negatywnych wydarzeń, jakie mogą zajść w życiu rodziny.

Podsumowując, sytuacja rodzinna silnie determinuje osiągnięcia szkolne dziecka. Nie wystarczy systematycznie posyłać dziecko do szkoły, zaopatrzyć w przybory, zapewnić mu spokój oraz warunki do odrabiania lekcji; o powodzeniu dydaktycznym decyduje także atmosfera, jaka panuje w rodzinie, atmosfera nacechowana życzliwością dla dziecka a również kulturalna. Wielu pedagogów i psychologów uważa, że praca dydaktyczno - wychowawcza jest czynnikiem decydującym o losach szkolnych dziecka.

M. Tyszkowa ⁷ wyraża następujący pogląd: "Środowisko szkolne oraz sytuacja społeczna ucznia w tym środowisku mają duże znaczenie dla jego postępów w nauce, gdyż stwarzają określone warunki nauki, a także wpływają na rozwój motywów uczenia się (...)". Najważniejszymi czynnikami środowiska szkolnego są - oprócz wyposażenia i organizacji szkoły - praca dydaktyczna i osobowość nauczyciela, stosunki między nauczycielem a uczniem, skład grupy koleżeńskiej klasy i pozycja ucznia w zespole klasowym. Również Cz. Kupisiewicz uznaje istotny wpływ czynników dydaktycznych na postępy w nauce. Autor wskazuje na ich różnorodność, a do najważniejszych zalicza "treść, formy, metody oraz środki wychowania i nauczania a ponadto warunki w jakich przebiega praca dydaktyczno - wychowawcza: np. nauka na jedną lub dwie zmiany, stan liczbowy klasy, określony poziom kwalifikacji zawodowych nauczycieli i ich pozycja społeczna." Proces dydaktyczno - wychowawczy obejmuje system powiązanej ze sobą w czasie działalności nauczyciela i uczniów.

Jest to proces świadomy, tzn. że jego przebieg i zmiany dokonujące się w uczniach zależą od wysiłku i umiejętności nauczyciela.

Znaczny wpływ na postępy w nauce dziecka wywiera sam nauczyciel, jego osobowość, poziom intelektualny i moralny, stosowane przez niego metody, formy i środki nauczania oraz organizacja pracy dydaktyczno - wychowawczej. Często wyrażany jest pogląd, że do owocnej pracy w zawodzie nauczycielskim nie wystarczy wiedza i przygotowanie pedagogiczne, lecz trzeba mieć "talent pedagogiczny."

Niezbędnym warunkiem skutecznej pracy dydaktyczno - wychowawczej szczególnie w edukacji wczesnoszkolnej są właściwe stosunki nauczyciela z uczniami. Dziecko musi czuć się wolne od strachu, musi wierzyć, że podejmując działania w obecności nauczyciela, nie zostanie wyśmiane i negatywnie ocenione, lecz spotka się ze zrozumieniem i pomocą. Lęk dezorganizuje działanie oraz obniża rezultaty.

Natomiast Cz. Kupisiewicz ⁸ (1972) uważa, że niedostateczna znajomość uczniów staje się istotną przyczyną różnych błędów metodycznych i wychowawczych nauczyciela, które obniżają wyniki jego pracy. Staje się również przeszkodą w zróżnicowaniu pracy dydaktyczno - wychowawczej stosownie do możliwości ucznia. Szanse efektywnej pracy wzrosną, gdy stosowana będzie indywidualizacja kształcenia, dostosowana do właściwości i możliwości uczniów. Występuje podporządkowanie poziomu pracy i wymagań do możliwości ucznia przeciętnego. Kupisiewicz twierdzi (1972), że przyczyna niepowodzeń dydaktycznych jest uniformistyczny system nauczania. Nauczyciele na ogół traktują uczniów jednakowo. Każdy nauczyciel "realizuje" swój program, nie licząc się z dzieckiem.

Efektywność nauczania zależy od metodycznego i merytorycznego przygotowania nauczyciela.. Cz. Kupisiewicz (1972) stwierdza, iż "istnieje związek między jakością pracy dydaktycznej a postępami uczniów w nauce."

Przyczyną nie zadowalających wyników osiągnięć szkolnych jest niedostosowanie programu do możliwości uczniów w określonym wieku. Programy zawierają zbyt wiele treści toteż realizacja ich wymaga od dzieci pracy ponad siły. Wadą programów jest również to, że na ogół dostosowane są do możliwości uczniów przeciętnych.

Czynnikiem wpływającym na sytuacje dziecka w szkole jest współpraca nauczyciela z rodzicami ucznia. Dla korzystnych efektów kształcenia i wychowania niezbędne jest, by oddziaływania szkoły i rodziny były ujednolicone a to wymaga partnerskich i częstych kontaktów z obu stron. Współpraca pomaga nauczycielowi w pracy i często w porę może zapobiec niepowodzeniom w nauce.

Z przytoczonych wyżej rozważań wynika, że dydaktyczne przyczyny niepowodzeń szkolnych występują zwykle wobec innych przyczyn i warunkują się wzajemnie.

Szkoła ma doniosły wpływ na uzyskiwane przez dzieci wyniki w nauce.

Niepowodzenia stanowią ciągle problem otwarty. Zagadnienie to jest szczególnie ważne ze względu na fakt, że skuteczne zapobieganie niepowodzeniom szkolnym jest możliwe , dzięki ustaleniu przyczyn, które wpłynęły na pojawienie się trudności w nauce.

¹ H. Nurtowska, Przyczyny trudności i niepowodzeń w nauce, "Nowa Szkoła" 1973, nr 5.
² J. Konopnicki, Niepowodzenia w nauce szkolnej - przyczyny i środki zaradcze, "Kwartalnik Pedagogiczny" 1957, nr 2.
³ H. Filipczuk, Rodzina a rozwój psychiczny dziecka, Warszawa 1981, s.189
⁴ M. Tyszkowa, Czynniki determinujące pracę szkolna dziecka, Warszawa 1964, s.67
⁵ P. Bourdieu, J - C. Passeron, Reprodukcja, Warszawa 1990 PWN
⁶ B. Bernstein, Odtwarzanie kultury, Warszawa 1990 PiW
⁷ M. Tyszkowa, Czynniki...
⁸ Cz. Kupisiewicz, Niepowodzenia dydaktyczne, Warszawa 1972, s.70

Opracowanie:
Anna Dyl

Wyświetleń: 1362