Poszanowanie idei podmiotowości

Szkoła to instytucja, która ma wypełniać określone zadania społecznego kształcenia i wychowania. Z jednej strony szkoła jest potrzebna jako konieczny i niezbędny etap w życiu każdego człowieka, umożliwiający i torujący drogę ku dorosłości i karierze zawodowej. Z drugiej strony jest przedmiotem krytyki, rozczarowania, źródłem zagrożeń rozwoju fizycznego, intelektualnego, społeczno -moralnego i kulturalnego.

W systemie edukacji potrzebna jest: "Ciągłość i zmiana, realizacja przyjętych celów, jak również intensywne poszukiwanie odpowiedzi na nowe pytania i problemy, które niesie rzeczywistość społeczna i przyrodnicza, rozwój nauki, techniki, zmiany w organizacji pracy i świecie ludzkich wartości. Strategia oświatowa nie może polegać na prostej kontynuacji praktyki i dotychczas realizowanych celów oraz stosowanych metod i środków, ale powinna być bardziej zorientowana na zmiany na przyszłość oraz innowacje, wyrażać ducha "nieustającej reformy "" 1

Edukacja w Polsce nie przystaje do nowych warunków, które są charakterystyczne dla demokratycznego społeczeństwa, wymagań rynku i postępującej autonomii szkół i nauczycieli. Reforma szkolnictwa jest spóźniona. Szkoła zanudza dzieci i młodzież, które nie zdobywają w szkole umiejętności lecz wynoszą z niej głowy nafaszerowane encyklopedycznymi wiadomościami.

O tym, że jakość kształcenia w naszych szkołach pozostawia wiele do życzenia dowodzą opłacane przez rodziców dla swoich dzieci korepetycje.

Nasze dorosłe społeczeństwo jest źle wykształcone: tak co do poziomu, jak również sztywnych specjalizacji i mało elastycznych form myślenia.

Stąd niezbędne są zmiany edukacji w naszym kraju. Dyktowane jest to także koniecznością modernizacji i europeizacji edukacji w Polsce przez podniesienie poziomu wykształcenia w drodze wyrównywania startu szkolnego uczniów ze środowisk miejskich i wiejskich.

Nie wiadomo czy tak się jednak stanie "W wynikach badań naukowych zawartych jest wiele uwag o słabościach szkoły, niedostatkach programów nauczania, werbaliźmie, oderwaniu szkoły od życia zbiurokratyzowaniu pracy pedagogicznej i jej odhumanizowaniu, o szeroko rozbudowanym systemie kar, który nie jest równoważony przez system nagród i pozytywnych motywacji. Tradycja i rutyna ciągle jeszcze przytłaczają szkołę, ograniczają jej funkcje, zmniejszają społeczne uznanie "2

Opinie uczniów o szkole prezentują badania pedagogiczne, socjologiczne i psychologiczne, a także prasa młodzieżowa. Wśród młodzieży przeważają oceny krytyczne skłaniające do refleksji iż mimo wielu zmian edukacyjnych niewiele zmieniło się w polskiej szkole.

Zarzuty młodzieży pod adresem szkoły dotyczą przede wszystkim następujących spraw:
1. relacji nauczyciel - uczeń, którą uważają za "przedmiotową" a nie partnerską
2. sztywności programowej i metodycznej szkoły ukierunkowanej w zasadzie
jedynie na funkcję dydaktyczną
3. przeładowania programów nauczania
4. niechęci szkoły do poszukiwania nowych rozwiązań i sposobów zaspokajania potrzeb uczniów
5. dominacji werbalnego i pamięciowego kształcenia słabego powiązania edukacji ze zdobywaniem praktycznych doświadczeń
6. słabego wyposażenia szkół w stosunku do wymagań programowych
7. braku troski o kondycję fizyczną i zdrowie uczniów

Z opinii tych wynika, że przedmiotem oceny uczniów są wszystkie funkcje szkoły. Większość młodzieży oczekuje szkoły otwartej na młodzież, realizującej wszystkie założone funkcje i zadania, jasno określającej reguły i wymagania. Chcą aby szkoła pozwoliła zrozumieć im współczesne wyzwania cywilizacyjne.

Także nauczyciele dość nisko oceniając kondycję szkoły. Silnie odczuwają ograniczenia i zagrożenia w realizacji zadań.

" Mimo odchodzenia w przeszłość wielu praktyk wynikających z państwowego monopolu i centralistycznego systemu edukacji, postęp pedagogiczny następuje powoli "3

Za najważniejsze słabości i wady szkoły nauczyciele uznają:
1. Niedostatek środków materialnych i finansowych, co ogranicza możliwość
realizacji wielu zadań i czynności oraz brak perspektywy poprawy tej sytuacji
2. Przeładowane programy i nieokreślone wymagania programowe
3. Tradycyjny system kształcenia i doskonalenia nauczycieli, nieadekwatny do
ich funkcji i zadań
4. Niewystarczający stopień wzajemnego zbliżenia nauczycieli i uczniów, de-
personalizacja stosunków społecznych w szkole
5. Nastawienie części nauczycieli tylko na realizację zadań dydaktycznych
i niedocenianie roli pozostałych funkcji szkoły i potrzeb młodzieży
6. Uczucie zdominowania nauczycieli przez dyrekcję, a uczniów przez nauczy
cieli
7. Brak środków i bazy do rozwijania działalności pozalekcyjnej i pozaszkolnej
edukacji i kultury

Warunkiem koniecznym powodzenia reformy jest "kształcenie i doskonalenie nauczycieli o nowych, innych niż dotychczasowe kompetencje: w sensie treści - bardziej łącznych niż wąsko specjalistycznych, bardziej otwartych niż zamkniętych, bardziej twórczych niż odtwórczych, a w sensie roli zawodowej - odchodzących od funkcji przekaziciela i egzekutora do roli przewodnika i tłumacza"4

O ile dotychczas szkoła, przez nastawienie na przekazywanie maksymalnej ilości informacji, podporządkowywała ucznia rozwojowi wiedzy naukowej, o tyle obecnie w podstawie programowej przyjmuje się, że "nauczyciele winni dążyć do wszechstronnego rozwoju ucznia jako nadrzędnego celu pracy edukacyjnej "5

Encyklopedyzm szkolny ustępuje obecnie miejsca powrotowi do człowieka w szkole, to znaczy sytuowaniu ucznia w centrum działalności szkolnej. Jest to jedna z najważniejszych zmian w obecnej reformie, która ma charakter powrotu do normalności.

Głównym punktem odniesienia dla całej działalności edukacyjnej nauczycieli jest dążenia do wszechstronnego rozwoju ucznia.

Usytuowanie ucznia w centrum działalności szkolnej a także rozszerzenie zadań edukacyjnych nauczyciela powoduje, że teraz nie szkoła jako instytucja, lecz nauczyciel i uczeń staną się pierwszoplanowymi podmiotami działalności edukacyjnej. Dlatego najistotniejszym problemem w reformie szkolnej jest przywrócenie równowagi między przedmiotowym i podmiotowym funkcjonowaniem ucznia i nauczyciela w szkole.

Idea podmiotowości pojawia się w odniesieniu do różnych, niekiedy dość odległych dziedzin życia. Funkcjonuje między innymi w terminologii ekonomicznej, politycznej, w naukach psychologicznych i pedagogicznych. Idea podmiotowości wyrosła na gruncie psychologii humanistycznej jako wyraz pewnych tendencji w ujmowaniu człowieka.

" Postulat podmiotowości trafił na grunt nauk pedagogicznych w warunkach światowego kryzysu szkoły i stanowił wyzwanie wobec adaptacyjnej doktryny edukacji. Jego treść najłatwiej uwidacznia się poprzez kontrast między tradycyjnym a nowym - humanistycznym ujmowaniem dziecka i jego rozwoju "6 Koncepcje edukacyjne są wyznaczane przez światopogląd filozoficzny. Funkcjonują dwa modele edukacji: podmiotowo - przedmiotowy i podmiotowy. 7 W polskiej oświacie działania ukierunkowane na upodmiotowienie wychowania "ograniczają się do zabiegów formalnych np.: szkoła bez stresu, zajęcia bez ocen, wybór przedmiotów "8

W dominującym jeszcze modelu przedmiotowo - podmiotowym edukujący wskazuje edukowanemu cele do których ma dążyć. Dla edukowanego zarezerwowana jest sfera działań odtwórczych. W edukacji podmiotowej zarówno edukujący i edukowany biorą twórczy udział w procesie osiągania celów. Uwarunkowania podmiotowości w edukacji są zależne od konkretnej sytuacji społecznej, historycznej i geograficznej.

Podmiotowość edukacji jest też zależna od tzw. form subiektywizacji obiekywności, czyli poziomu i rodzaju wykształcenia sposobu uczestniczenia w procesach kulturowych, koncepcji świata, umiejętności panowania nad sobą. Podmiotowość można wprowadzić w drodze procesu uwarunkowanego rozwojem bytu społecznego. Należy pamiętać też, że zawsze występują one w związku z wolnością i odpowiedzialnością.(9)

Innym podmiotem procesu edukacyjnego jest urzędnik kontrolujący pracę szkoły. To właśnie dla niego opracowuje się dokumentację życia szkoły i jego -nie zawsze szczęśliwe pomysły wywierają wpływ na funkcjonowanie placówki edukacyjnej.

Szkoła jednak żyje dzięki temu, że dąży do realizowania modelu podmioto-wego.Aby model ten mógł funkcjonować konieczna jest zmiana relacji nauczyciel - uczeń. Układ typu mistrz - uczeń jest marzeniem, które w szkolnej rzeczywistości rozbija się z prozaicznego powodu - zbyt dużej liczby dzieci w klasie. Relacje te bowiem są na tyle osobiste, że nie mogą być realizowane w klasach 20, 30 i więcej osobowych. Mistrz - uczeń, jest to model, który można realizować w małych grupach. Bardzo ważne jest także partnerstwo. Nauczyciel - partner to przecież nie kolega z ławki, to ktoś prowadzący, to właśnie mistrz. Bycie mistrzem - partnerem jest ideałem nauczyciela. Trudno ten ideał osiągnąć i niewielu się to udaje. Możemy jednak spotkać takich pasjonatów.

Zastanawiając się nad naszym systemem szkolnym musimy rozważyć, czy system ten uprzedmiotawia człowieka, czy raczej tworzy mu przestrzeń podmiotowego uczestnictwa. Jeśli bowiem w szkole nadmiernie uprzedmiotowi się uczniów, to się ich w większym stopniu deformuje niż kształtuje. Stąd nasuwa się pytanie: czy my - nauczyciele, wychowawcy w swojej codziennej pracy pomagamy dziecku stawać się sprawcą, kimś odpowiedzialnym za siebie w szkole, a potem także w życiu? czy też traktujemy dziecko jako przedmiot, który jest obrabiany, szlifowany lecz nie uczony brania odpowiedzialności za siebie?

W tradycyjnej dydaktyce podmiotem działania był nauczyciel, a przedmiotem wysiłku dydaktycznego - uczeń. Tak więc pozycja ucznia i nauczyciela ustawiana była zgodnie z zasadą, wedle której "bycie uczniem" oznaczało "bycie przedmiotem" działań nauczyciela. Na takim właśnie fundamencie do dziś tworzono polskie prawo oświatowe.

Obecna reforma ma ten stan rzeczy korygować, gdyż traktowanie ucznia tylko jako przedmiotu jest niezgodne z realiami życia.

Problematyka podmiotowości nabiera dziś w naszym kraju dużego znaczenia. Podejmowana jest przez teoretyków i praktyków, badaczy życia społecznego i animatorów kultury, przez psychologów i pedagogów. Staje się odpowiedzią na zmiany zachodzące w życiu społecznym, i jest nowym zamówieniem edukacyjnym." To nowe zamówienie dotyczy uznania humanistycznych priorytetów, nadania właściwej rangi utraconym wartościom. Są to wartości podmiotowego człowieczeństwa wrażliwości i wyobraźni, twórczej pracy, odpowiedzialności, godnych stosunków międzyludzkich, wartości wspólnoty i porozumienia"10

We współczesnej pedagogice pojawiło się wiele koncepcji edukacyjnych. Dużo mówi się o edukacji humanistycznej, o konieczności humanizacji edukacji, oraz o pedagogice czy psychologii humanistycznej.

Jaka jest istota edukacji humanistycznej?
- "Praca pedagogiczna jest pracą z innym człowiekiem, dzieckiem. Tak więc atrybutem pracy pedagogicznej jest jej humanistyczny charakter. Nie ma za tem edukacji humanistycznej i nie humanistycznej; możemy mówić tylko o edukacji humanistycznej.
- We współczesnym świecie, opartym na konsumpcji i dążeniu za wszelką cenę do maksymalnych zysków, następuje zjawisko uprzedmiotowienia człowieka. Stąd dążenie do stworzenia dzieciom w szkole odpowiedniego klimatu prawdziwie ludzkiej egzystencji."11

Czołowym propagatorem edukacji humanistycznej jest Carl Rogers, uczeń Johna Deweya.

Rogers uważa, że dotychczasowa edukacja oparta była na czynnościach przyswajania przez dzieci gotowej wiedzy i eksponowała percepcyjno - odtwórczy charakter udziału dzieci w procesie edukacyjnym. Tymczasem jego zdaniem podstawę zmian w zachowaniu człowieka stanowi "jego własna zdolność do wzrostu i rozwoju, jego własna zdolność do uczenia się na podstawie indywidualnych doświadczeń. Nie można nikogo zmieniać, nie można przekazać gotowych doświadczeń, można natomiast stworzyć odpowiednią atmosferę, sprzyjającą rozwojowi dziecka"12.

Carl Rogers tworzenie takiej atmosfery nazywa ułatwianiem samodzielnego, własnego uczenia się dzieci. Czynność, która ułatwia dzieciom uczenie się wymaga swoistych cech osobowościowych nauczyciela. Bardzo duże znaczenie mająw tym zakresie: wrażliwość, empatia, ciepło, bezwarunkowa akceptacja wychowanka. Edukacja humanistyczna jest oparta na "pedagogicznym podejściu skoncentrowanym na osobie dziecka. Jest to więc tzw. orientacja na dziecko."13

W ostatnich czasach w pedagogice poszukuje się nowych wartości, kreujących postęp edukacyjny. Jedną z tych wartości jest idea emancypacji. Idea ta jest związana z ideą przymiotowości dziecka, które uczestniczy w procesie edukacyjnym. Emancypacja jest "swoistym uwolnieniem się jednostki od ograniczeń czy zależności w szerokim tego słowa znaczeniu. Oznacza to także bycie sobą, bycie autentycznym we własnym działaniu i kontaktach z innymi."14 Możemy wyróżnić następujące sposoby interpretacji pojęcia emancypacji:
- "Emancypacja jako cel wychowania, który nie podlega procedurze opera cjonalizacji. Oznacza to tworzenie warunków pozwalających dzieciom na swoiste przekraczanie granic dotyczących czasowych osiągnięć.
- Emancypacja jako stan świadomości, jako swoiste poczucie możliwości reagowania wbrew uznanym normom /.../.
- Emancypację interpretuje się także jako dążenie do zwiększenia wolności wychowanką do wyzwolenia się przez niego z nadmiernej kontroli i ograniczeń.
- Emancypację ujmuje się także jako naczelną wartość edukacji. Ta interpretacja jest związana z własnym doskonaleniem się jednostki, samokształceniem itp. /.../.
- Emancypację interpretuje się wreszcie jako szczególny proces społecznego uczenia się w kontakcie z różnymi układami odniesienia (rodziną, szkołą, środowiskiem lokalnym itp.)"15

Możemy więc powiedzieć, że emancypacja w myśleniu przejawia się w stopniowym odchodzeniu od myślenia schematycznego (algorytmicznego) na rzecz myślenia innowacyjnego. Kompetencje emancypacyjne to - otwartość na innych, dostrzeganie alternatywnych rozwiązań, a także dążenie do zmiany.

Zjawisko emancypacji jest naturalną potrzebą każdego rozwijającego się dziecka. W procesie rozwoju, zdobywając określony zasób doświadczeń, zwiększają się potrzeby i możliwości emancypacyjne dziecka. Rozwijanie kompetencji emancypacyjnych dzieci jest nie tylko złożonym i trudnym problemem pracy pedagogicznej, ale także może rodzić pewne zagrożenia. Istotnym czynnikiem ograniczającym nabywanie i rozwój kompetencji emancypacyjnych jest zjawisko etykietowania (naznaczania, stygmatyzacji).

" Etykietowanie ucznia", oznaczanie go jako zdolnego, dobrego, leniwego, aroganckiego jest powszechną praktyką szkolną. Bardzo często zdarza się tak, że " wnioski na temat uczniów bywają wyciągane na podstawie fałszywej diagnozy. Istnieje kilka potencjalnych źródeł fałszywych przewidywań, m.in. nastawienia i oczekiwania odnoszące się do wieku, płci, pochodzenia etnicznego, religii, imienia i nazwiska, wyglądu zewnętrznego oraz wyróżników klasy społecznej, takich jak język i ubiór, które są zakodowane w schematach interpretacyjnych uczestników. Rezultatem może być samospełniające się proroctwo, kiedy fałszywa diagnoza wpływa na autowizerunek ucznia"16

Uczeń taki zaczyna się zachowywać zgodnie z oczekiwaniami, potwierdzając początkową, fałszywą diagnozę.

Bardzo ważne są w klasie stosunki jakie panują pomiędzy nauczycielem a uczniem. Dobrze jest, gdy opierają się one na dialogu, bez uprzedzeń, w atmosferze pełnego zaufania i tolerancji z obu stron. Ważne jest, by nauczyciel prezentował twórczą postawę w pracy dydaktycznej, znał swoje możliwości zdeterminowane temperamentem, zrezygnował z "etykietki", akceptował uczniów. Wszystkie te działania bowiem wywierają istotny wpływ na pobudzanie i rozwijanie możliwości ucznia. Nauczyciel nowatorski, myślący niestereotypowo sprzyja w wyższym stopniu uzyskiwaniu zamierzonych celów edukacyjnych. Spostrzega on ucznia jako podmiot, z którym warto współdziałać, potrafi go zachęcić, przyciągnąć, zainteresować zdobywaniem wiedzy i umiejętności. Postawa nauczyciela w kontakcie z uczniami - to obok wiedzy i znajomości metod pracy jeden z ważniejszych czynników decydujących o wynikach jego pracy dydaktycznej i wychowawczej.

Zawód nauczyciela od dawna był uważany za twórczy, ale dopiero w ostatnich latach zaczęto mówić o potrzebie twórczego nauczyciela.

Nauczyciel twórczy, to niewątpliwie nauczyciel pomysłowy, otwarty na pomysły innych, ciągle wzbogacający swą wiedzę merytoryczną i podnoszący swoje kwalifikacje zawodowe. Staje on ustawicznie wobec nowych sytuacji dydaktyczno - wychowawczych. Jego działalność wymaga więc ciągłego poszukiwania weryfikowania i wypracowywania coraz to nowych rozwiązań. Nauczyciel twórczy dużo czasu poświęca na uczenie się rzeczy nowych "Bezustannie poszukuje, bada, eksperymentuje, sprawdza różne sposoby rozwiązań, a to zajmuje mu więcej czasu na przygotowanie się do zajęć. Jest to więc osoba zaangażowana w to co robi, oryginalna i charakteryzująca się elastycznością myślenia. Akceptuje samego siebie - swoje zalety i wady, by móc je akceptować także u swoich wychowanków, aby rozumieć ich i umieć im pomóc. Dzieci powinny w nauczycielu widzieć człowieka godnego zaufania, traktującego wszystkich jednakowo bez jakichkolwiek uprzedzeń czy przywilejów.

Każdy człowiek jest inny, należy więc być wrażliwym na odrębność uczniów, na oryginalność ich wypowiedzi, umieć każdego wysłuchać, być zawsze blisko każdego wychowanka. Jeżeli nauczyciele tacy będą, to dzieci w szkole będą czuły się bezpiecznie i będą wiedziały, że nauczyciel jest do ich dyspozycji wtedy, gdy one tego potrzebują.

Pozwoli to na rozwijanie u uczniów twórczej aktywności. Wszyscy bowiem dążymy do osiągnięcia przez nich najwyższego poziomu samodzielności, rozwijania umiejętności dostrzegania różnych problemów i różnymi drogami dochodzenia do najlepszych sposobów ich rozwiązywania. "Przyszłość należy do odważnych, ale najpierw należy zacząć od fundamentu: budowania siebie od podstaw, krok po kroku. Dzięki twórczej działalności nauczycieli edukacja stanie się odsłanianiem wielkiego ludzkiego potencjału, który jest ukryty w każdym człowieku. Nauka naszych dzieci stanie się wówczas radością uczenia się dla siebie, dla innych, dla świata."17
Warto więc podejmować działania, które zmierzają do unowocześnienia procesu nauczania, tworzenia programów autorskich i usprawnień procesu dydaktycznego. Codzienną rzeczywistość szkoły tworzą przede wszystkim nauczyciele i prawdziwe zmiany nastąpią tylko wówczas, gdy nauczyciele zmienią swój sposób wykonywania obowiązków zawodowych. Od tego właśnie będzie zależeć powodzenie w reformowaniu całej polskiej oświaty.

Bibliografia
l. Cz. Banach, Polska szkoła i system edukacji - przemiany i perspektywy, Toruń,1997, s.175
2. Ibidem, s.98
3. Ibidem, s.104
4. Kwieciński,Edukacja wobec nadziei i zagrożeń współczesności Toruń,
5. MEN, O wychowaniu w szkole, Biblioteczka reformy nr 13, Warszawa 1999
6. A. Mitręga, Wybrane aspekty poczucia podmiotowości, Życie szkoły, 1997 nr 1O
7. A.J.Karpiński, Filozoficzne podstawy wychowania, Słupsk 1997, s.67
8. Ibidem, s.68
9. W. Woronicz, Praca opiekuńczo wychowawcza, ujęcie refleksyjne, Koszalin 1996 s.60
10.A. Mitręgą Wybrane aspekty poczucia podmiotowości, Życie szkoły 1991 nr 10
ll. R. Więckowski, Edukacja humanistyczna, Życie szkoły 1996 nr 4 s.95 l2. Ibidem, s.95
13. Ibidem, s.96
14. R. Więckowski, Edukacja emancypacyjna, Życie szkoły 1995 nr 8
15. Ibidem,
16. R.Meighan, Socjologia edukacji, Toruń 1993 s.323
17. J.Borawska, Dlaczego nauczyciel musi być twórczy, Edukacja i dialog 1998 nr8

Opracowanie: Anna Makurat
nauczyciel - wychowawca
OSW Nr 2 dla Niesłyszących
w Wejherowie

Wyświetleń: 2680