Wewnętrzny system oceniania - O ocenie opisowej raz jeszcze.

W swoim artykule pragnę zająć się problemem oceniania w edukacji wczesnoszkolnej. Chcę porównać ocenę cyfrową z oceną opisową, wprowadzoną po reformie, w roku 1999.

Ocenić ucznia nie jest łatwo. Zgadzam się z Ryszardem Więckowskim, że"nie jest łatwo wystawić uczniowi stopień z języka polskiego, jeżeli na przykład bardzo dobrze odpowiada, lecz fatalnie pisze lub odwrotnie; z matematyki - jeże-li zna materiał, ale ma kłopoty z rozwiązywaniem zadań" (Życie Szkoły. Nr5/98, s.259).Trudno jest również uwzględniać w ocenie takie aspekty jak: sprawiedliwość, rzetelność czy obiektywizm.

Na system oceniania składają się dwa podstawowe elementy: kontrola i ocena. Jest to związane z wieloznacznością pojęcia samej oceny. J. Altuszer używa terminu "ocenianie" w dwóch znaczeniach: jako"proces oceniania, czyli kontro-li i jego rezultat, czyli oceny (Badania nad funkcją oceny szkolnej. 1960, s.10). Traktuje on ocenianie jako posiadanie wiedzy z określonego przedmiotu nauczania, natomiast rezultat to wynik, stopień, według przyjętej skali ocen oraz opinia nauczyciela o efektach pracy ucznia.

Od dawna w nauczaniu początkowym przy stawianiu stopni próbowano brać pod uwagę nie tylko końcowe efekty pracy ucznia, ale także jego zaangażowanie, wysiłek i możliwości. Nauczyciel z racji zawodowych powinności, za sprawą regulaminu klasyfikowania i promowania, ma okazję do oceniania drugiego człowieka poprzez rozdawanie na każdej lekcji"nagród" oraz"kar" w postaci stopni.

Niekiedy nauczyciele spotykali się z zarzutami, że - w wyniku stosowania odmiennych kryteriów dla uczniów zdolnych i mniej zdolnych - oceny przestają być porównywalne i że np. ocena dobra w każdym przypadku może coś innego znaczyć. Mimo tych zarzutów nauczyciele nauczania początkowego zdawali sobie sprawę, że dzieci nie można traktować jednakowo, bo nie każde posiada takie same możliwości. Jaką zasługę ma bardzo zdolny uczeń, który nie musi wkładać zbyt wiele wysiłku, aby po lekcji wszystko umieć? Czy karać złym stopniem ucznia, który mimo dużego wysiłku i dodatkowego nakładu pracy - nadal nie radzi sobie z czytaniem?

Stopnie, bez względu na intencje ustawodawcy czy nauczyciela, były odbie-rane przez uczniów i rodziców jak nagroda lub kara. Również sami nauczyciele często operowali oceną jako instrumentem karania i nagradzania.

Jak podaje Krystyna Rau i Irena Chodoń mankamentami dotąd stosowanych stopni są :
- przyzwyczajanie do zachowań egoistycznych (stopnie nie sprzyjają współ działaniu, są powodem zbędnej lub wręcz szkodliwej rywalizacji);
- nadmierne uzależnienie uczniów od nauczyciela jako szafarza ocen (uczniowie często dostosowują swoje działanie, sposób odpowiadania do wymogów nauczyciela, jego stylu odpytywania tylko po to, aby uzyskać jak najlepszą ocenę);
- ukrywanie przed nauczycielem swoich braków w wiadomościach i umiejętnościach z obawy przed negatywną oceną (cały wysiłek ucznia skierowany zostaje wtedy na zdobycie pozytywnych ocen zamiast na zdobywanie wiedzy);
(Ocenianie opisowe a rozwój dziecka,1999, s.9)

Zagadnienia związane z ocenianiem często pojawiają się w czasopismach, ponieważ ocenianie jest czynnością bardzo złożoną, wywołuje niezmiennie wiele emocji i kontrowersji. Jednak można z całą pewnością stwierdzić, że znaczna część nauczycieli nauczania początkowego, do których ja również należę, za najistotniejsze w ocenianiu uznaje:
- wkład pracy dziecka;
- efekt jaki ono osiąga;
- jego możliwości.

Oceny cyfrowe nie służą w rzeczywistości optymalizacji nauczania, ale stanowią cel sam w sobie, a także rozbudzają rywalizację między uczniami. Trwa walka nie o wiedzę, lecz o noty. Dzieci już w przedszkolu są nastawione, że w szkole "dostaje" się różne oceny, z których najlepsze są szóstki.

Stopnie są bodźcem warunkującym efektywność uczenia się. Gdy ta funkcja nie jest respektowana, uczniowie obojętnieją, a tym samym nauczyciel traci w pewnym sensie możliwość oddziaływania na nich. Aby utrzymać pewną dominację, wprowadza się atmosferę lęku, ciągłego poczucia niepewności i zagrożenia. Eliminowanie tych błędów jest niemożliwe, dopóki nie zostanie zniesiony tradycyjny system oceniania.

Mówiąc o zmianie systemu oceniania należy zastanowić się nad przesłankami i założeniami, na jakich winien się opierać. Można uwzględnić aspekty podane przez R. Więckowskiego (1998):

- Wykorzystanie w procesie poznania osiągnięć bądź trudności podmiotu, czyli zmian; metody obserwacji, której istota polega na spostrzeganiu w bezpośrednim poznaniu faktów, które są wartościowane, a zewnętrzną formą owego wartościowania jest ocena opisowa.

- Ponieważ każde dziecko ma indywidualną drogę rozwoju, istotny jest aspekt drożności systemu edukacyjnego, a więc stworzenie warunków i możliwości wspierających rozwój zainteresowań i uzdolnień. Z tego też powodu system edukacyjny winien opierać się na tzw. zróżnicowaniu treściowo-organizacyjnym. Treści programowe, czyli obligatoryjne, stanowią podstawowy warunek drożności, treści fakultatywne wspierają rozwój uzdolnień indywidualnych.

- Pomimo bardzo w pedagogice popularnej koncepcji"swobody w wychowaniu" w pracy badawczo-wychowawczej obserwuje się swobodę ograniczoną przymu-sem zbiorowym. Na aktywność edukacyjną ma wpływ przymus zewnętrzny, będący wynikiem nacisku i presji dorosłych, i przymus wewnętrzny, uwzględniają-cy zainteresowania, poziom aspiracji.

- Edukacja wczesnoszkolna to bardzo ważny etap w rozwoju każdego dziecka. Dziecko rozpoczynając naukę jest pozytywnie nastawione, pragnie osiągnąć za-łożone oczekiwania i zaspokoić potrzeby poznawcze. Pewne niepowodzenia oraz trudności, a zwłaszcza złe, negatywne noty, wywołują stany lękowe, zagrożenia, bierność i apatię. Chcąc tego uniknąć należy zapewnić uczniom powodzenie szkolne, co zapewnia ocena opisowa.

Przyjmuje się obecnie następujące funkcje oceny opisowej:
- diagnostyczną - przedstawia przejawy rozwoju dziecka ze szczególnym uwzględnieniem jego cech dodatnich. Może ta ocena wpływać pozytywnie na samopoczucie jednostki w zespole klasowym, zapewniając większe poczucie bezpieczeństwa i zachęca do podejmowania dalszych wysiłków.
- prognostyczną - należy zwrócić uwagę na uwzględnienie aktywności poznawczej podmiotu. Bardzo pomocne jest stosowanie arkusza obserwacyjnego, w któ-rym zostają poszczególne zagadnienia określone jasno, klarownie nawet dla dziecka.
- informacyjno-wychowawczą - zapewni poczucie bezpieczeństwa, pełniejszą informację o osiągnięciach i indywidualizacji pracy.

Stosowanie oceny opisowej wynika z nowego spojrzenia na proces kształcenia, wywodzącego się z idei psychologii humanistycznej. We współcześnie rozumianej edukacji początkowej za nadrzędną wartość przyjmuje się rozwój dziecka."Rozwój zaś, jest pewną zmianą działań, sposobu myślenia, nastawień itp. Zmiana ta z kolei jest postępowa wówczas, gdy można ją ocenić dodatnio w świetle określonych kryteriów i jest wynikiem między innymi pracy nauczyciela" (R. Więckowski, Życie Szkoły, Nr1/99,s.3).

Ze względu na to, że głównym zadaniem nauczyciela jest"ujawnianie potencjalnych możliwości rozwoju dzieci i wspomaganie ich dalszego rozwoju" (R.Więckowski, Pedagogika wczesnoszkolna, Warszawa 1995, s.27), eksponującą pozycję w systemie szkolnego oceniania zajmuje diagnozowanie osiągnięć rozwoju przy wykorzystaniu metod obserwacyjnych, przy czym owo diagnozowanie nie stanowi narzędzia selekcji edukacyjnej, ale wspiera dalszy rozwój dziecka. Zewnętrznym wskaźnikiem tego procesu jest właśnie ocena opisowa.

Zgodnie z założeniami ocena opisowa zawierać ma indywidualną, swobodnie wyrażoną charakterystykę dziecka, na podstawie obserwacji zachowań w sytuacjach szkolnych, co powinno umożliwić ukazanie jego swoistych cech, osiągnięć i trudności."Sens oceny opisowej tkwi w jej subiektywizacji" (B. Śliwierski, Życie Szkoły, Nr 8/94,s.474). Powinna ona stanowić zbiór osobistych uwag i refleksji nauczyciela o dziecku, dlatego tak ważne jest uwzględnienie w niej nie tylko informacji o stopniu opanowania wiedzy i umiejętności, jak również o rozwoju cech osobowości dziecka, o jego zachowaniu w grupie, aktywności, samodzielności oraz o postępach w rozwoju procesów poznawczych. Istotna jest tu również umotywowana propozycja działań mająca na celu stymulowanie rozwoju dziecka oraz eliminowanie braków.

Ocenianie to proces gromadzenia informacji o uczniach, który jest integralną częścią procesu uczenia się i nauczania. W edukacji zintegrowanej ocena pełni głównie funkcje diagnostyczne, służy wspieraniu szkolnej kariery uczniów oraz motywuje ich do nauki. Jej celem jest monitorowanie rozwoju ucznia. Ocenie podlega praca i postępy ucznia, a nie stan jego wiedzy. Ocena ma wskazać, co osiągnął, co robił dobrze, ile już potrafi - a nie to, czego nie umie. Ocena to informacja o aktywności, postępach i trudnościach oraz uzdolnieniach i zainteresowaniach ucznia. Eliminuje więc klasyfikowanie uczniów, a co za tym idzie selekcję negatywną - drugoroczność.


Literatura:

Banaś E. W sprawie ocen szkolnych. Życie Szkoły, Nr 1/88.
Kitlińska-Pięta H. Program zintegrowanej edukacji wczesnoszkolnej w klasach
I-III. Warszawa 1999, Wydawnictwo Edukacyjne"Żak".
Rau K. Chodoń I. Ocenianie opisowe a rozwój dziecka. Warszawa 1999,
Śliwierski B. O różnorodności oceniania w edukacji wczesnoszkolnej. Życie
Szkoły, Nr 8/94.
Więckowski R. Pedagogika wczesnoszkolna. Warszawa 1995, WSiP.
Więckowski R. Założenia a rzeczywistość w systemie oceniania dzieci klas
początkowych. Życie Szkoły, Nr5/98.

Opracowanie: Magdalena Płachecińska
nauczyciel mianowany
SP Wierzchosławice

Wyświetleń: 1507