O OCENIANIU

Referat
wygłoszony na posiedzeniu Rady Pedagogicznej
w Gimnazjum Nr 4 w Starachowicach

Każdy z nas przez całe swoje życie spotyka się z ocenianiem. Oceniamy różne sytuacje np. gospodarcze, polityczne itp., oceniamy "kogoś" za "coś", np. ocena za wykonanie zadań w pracy po pewnym okresie jej trwania, ocena za postawę, ocena za ubiór itp. Oceniamy także samego siebie, a więc z procesem oceniania spotykamy się bardzo często i równie często bierzemy w nim udział. My nauczyciele, oceniamy codziennie swoich uczniów w różnej formie i za pomocą różnorodnych narzędzi. Umiejętność dokonania właściwej oceny określonego stanu rzeczy i podjęcia określonej decyzji, wpływa na efekty naszego działania i tym samym tegoż konsekwencje.

Gdy we wrześniu 1999 roku rozpoczęły pracę gimnazja zgodnie z reformą oświaty, tworzyliśmy misję i wizję naszej szkoły, oraz wszystkie dokumenty, w oparciu o które pracuje każda szkoła. Ja wspólnie z kol. J. Dąbrowską byłam autorem Szkolnego Systemu Oceniania, który zatwierdziła Rada Pedagogiczna i wszyscy w oparciu o ten dokument ocenialiśmy naszych uczniów opracowując Przedmiotowe Systemy Oceniania, które szczegółowo zawierają wymagania programowe zgodne z poziomami wymagań na poszczególne oceny, oraz zasady oceniania. Te dokumenty ulegają ciągłym zmianom w oparciu o rozporządzenia MENiS.

Od roku szkolnego 2002/2003 Wewnątrzszkolny System Oceniania (WSO) przybrał nową konstrukcję, bardziej czytelną dla ucznia i rodzica, którą opracowałam w sierpniu 2002 r. i zatwierdzony został przez nauczycieli naszej szkoły na posiedzeniu Rady Pedagogicznej. W tym samym roku przystąpiliśmy do Ogólnopolskiego Konkursu "Szkoła z klasą" i zaczęliśmy realizować swoje zadania w zespołach, dotyczące poszczególnych zasad konkursu. Tak zostałam liderem zespołu realizującego zadanie 2B - "Poinformujmy, jak oceniamy", dotyczące zasady 2 - "Szkoła ocenia sprawiedliwie".

Oprócz pracy w zespole, zaczęłam pracować także indywidualnie nad bardziej doskonałym ocenianiem swoich uczniów. Dlatego teraz, pod koniec roku szkolnego chcę się podzielić spostrzeżeniami ze swojej pracy z kolegami i koleżankami, abyśmy mogli w przyszłych latach pracy tworzyć jeszcze bardziej doskonałe systemy oceniania.

Wszyscy doskonale wiemy, że oceny szkolne to niezwykle ważna sprawa, zwłaszcza dla uczniów i ich rodziców. Oceny w dużym stopniu wyznaczają pozycję ucznia w klasie i w domu, a tym samym wpływają na jego samopoczucie i nastawienie do pracy szkolnej. Z tego powodu na ogół uczniowie niezbyt chętnie poddają się ocenianiu, chociaż każdy potrzebuje rzetelnej oceny, żeby poznać swoje realne osiągnięcia i możliwości.

W założeniach reformy systemu edukacji nadrzędnym celem pracy edukacyjnej uczyniono wszechstronny rozwój ucznia, wspomagany przez integralnie pojmowane nauczanie, kształcenie umiejętności i wychowanie. Tak wyznaczony cel wymaga innego spojrzenia na dotychczasowe sposoby oraz metody oceniania i egzaminowania.

Tradycyjne ocenianie jest postrzegane przez opinię publiczną jako represyjne, polegające na stwierdzaniu, że uczeń czegoś nie umie i sprawdzaniu czysto formalnych wymagań. W powszechnym przekonaniu obecnie szkoła ocenia przede wszystkim braki, a nie osiągnięcia. Przekonania te niewiele odbiegają od stanu rzeczywistego. Nauczyciele wiedzą, że z dokumentacji szkolnej niewiele się można dowiedzieć o postępach ucznia i o jego indywidualnych potrzebach edukacyjnych. Wiąże się to z dotychczasowym sposobem oceniania, które nastawione było głównie na sprawdzanie posiadanych przez ucznia wiadomości, najczęściej bez uwzględniania umiejętności zastosowania ich w praktyce.

Poważną wadą dotychczasowego systemu oceniania jest niespójność wynikająca z dowolności stosowanych kryteriów oceniania. Brak ujednoliconych kryteriów oceny prowadzi do wielu nieporozumień i zakłóca relacje między nauczycielami, uczniami i rodzicami. Dobrze przemyślane i zaplanowane ocenianie wewnętrzne powinno kształtować proces nauczania i wychowania, chroniąc przed pułapką "nauczania pod egzamin" lub "nauczania pod konkursy". Jego podstawową właściwością ma stać się rozpoznanie postępów ucznia w stosunku do wymagań edukacyjnych. Sposób informowania stanie się odczuwalną pomocą w codziennej pracy nauczyciela, jak również sygnałem rozumianym i oczekiwanym przez ucznia.

Wiemy że ocenianie wewnątrzszkolne przeprowadzają nauczyciele uczący w danej szkole, dostarczając uczniowi informacji zwrotnej o:
- jakości jego pracy nad zdobywaniem wiedzy i umiejętności,
- skuteczności wybranych metod uczenia się,
- poziomie uzyskanych osiągnięć w stosunku do wymagań programowych.

Oceny są jednocześnie informacją dla rodziców, wychowawcy klasy, dyrektora szkoły i nadzoru pedagogicznego o:
- efektywności procesu nauczania i uczenia się,
- wkładzie uczniów w pracę nad własnym rozwojem,
- postępach uczniów.

Ocenianie znane dotychczas z praktyki szkolnej często nie posiada tych cech. Za ocenami 2, 3, 5, 6 itp. znanymi każdemu ze szkoły często kryje się jedynie subiektywna informacja nauczyciela w postaci oceny o poziomie wiedzy ucznia bądź jej niedostatkach. Natomiast brak w tej ocenie wskazówek i motywacji do dalszej pracy ucznia. Dlatego w toku prac nad reformą zdecydowano, że należy bardziej precyzyjnie formułować informację, która w każdej szkole jest przekazywana uczniowi w postaci oceny i zbudować wewnątrzszkolny system oceniania.

Ustalając wymagania na poszczególne oceny należy pamiętać, że za oceną kryje się zarówno informacja o poziomie osiągnięć, jak i o postępach ucznia. Zatem kryteria oceny powinny być na tyle elastyczne, aby można było uwzględniać zdolności poszczególnych uczniów i odnosić ocenę do danego ucznia, a nie do średniego poziomu klasy. Wymagania na oceny szkolne związane są z poszczególnymi zajęciami edukacyjnymi, mogą je zatem budować i przedstawiać tylko nauczyciele prowadzący zajęcia, w oparciu o realizowany przez siebie program nauczania.

W ocenianiu bieżącym możliwe są pewne odmienności wynikające zarówno ze specyfiki przedmiotu, indywidualnych koncepcji dydaktycznych danego nauczyciela, jak i potrzeb danej klasy. Wszyscy jesteśmy zgodni z tym, że ocenianie jest ważnym elementem pracy nauczyciela. Umożliwia ono nie tylko ustalenie stopnia opanowania wiedzy przez uczniów, ale także wykrywanie w porę ich trudności w nabywaniu kolejnych umiejętności. Dzięki temu możemy korygować tempo pracy i metody nauczania. Oceniać powinniśmy jednak nie tylko po to, by sprawdzać postępy ucznia, ale także po to, by zachęcać go do systematycznej pracy.

Szczególnie motywujące jest zauważanie i premiowanie wysiłku oraz twórczej pracy ucznia na lekcji i regularnego odrabiania prac domowych. Wszyscy nauczyciele naszej szkoły dołożyli starań, by wybrany przez nas system oceniania był czytelny dla uczniów i rodziców opracowując przedmiotowe systemy oceniania zgodne z wewnątrzszkolnym systemem nauczania.

W przedmiotowych systemach oceniania nauczyciele poszczególnych przedmiotów starannie przemyśleli zakres wymagań, który dostosowali do potrzeb i możliwości uczniów. Jednak powinniśmy zadbać także o znalezienie miejsca dla oceny ogólnej postawy ucznia. Długie lata mojej pracy pozwalają mi twierdzić, że rodzice coraz częściej chcą otrzymać o swoim dziecku bardziej szczegółowe informacje, niż tylko oceny wyrażone stopniem. Chcąc zaspokoić tego rodzaju oczekiwania rodziców zaczęłam stosować w swojej parcy różne formy przekazywania takich informacji, które mogę udostępnić swoim koleżankom i kolegom. Są to:
- Kontrakt między nauczycielem i uczniem,
- Karty wymagań programowych na poszczególne oceny wg poziomów wymagań (K, P, R, D, W),
- Karty obserwacji aktywności ucznia,
- Karty oceny opisowej (na koniec semestru/roku),
- Karty samooceny ucznia.

Rodzice są w pełni usatysfakcjonowani dostając ode mnie takie informacje o swoim dziecku.

Karty wymagań programowych uwzględniające standardy wymagań egzaminacyjnych pozwalają mi bardzo dokładnie wskazać rodzicowi, co jego dziecko umie, w czym trzeba mu pomóc, w czym jest najlepsze i jaką może dostać ocenę w skali 1-6. Karty te opracowałam do każdego działu osobno wg programu "Matematyka z plusem", co ułatwia mi bardzo informowanie rodziców i uczniów.

Wiem, że nie są to idealne rozwiązania - bo takie chyba nie mogą istnieć, gdyż w nauczaniu stale jesteśmy w fazie badań i poszukiwań. Wydaje mi się jednak, że ważnym osiągnięciem jest spojrzenie na ocenianie jak na długotrwały proces, na który składa się szereg czynności i oderwanie się od znaczków (puktów czy stopni stawianych za pojedyncze wyniki).

Budując swój system oceniania zgodny z wewnątrzszkolnym systemem oceniania i przedmiotowym systemem oceniania zawsze znajduję w nim miejsce na różnorodne działania ucznia i nie oceniam go tylko na podstawie ocen z klasówek, sprawdzianów, testów i odpowiedzi ustnych, ponieważ uważam, że jest to bardzo zubożony sposób widzenia ucznia i z całą pewnością jednostronny i zafałszowany.

Myślę, że usunięcie z naszej polskiej szkoły tradycyjnej oceny cyfrowej nie jest możliwe, ani chyba wskazane. Możliwe jest jednak uzupełnienie oceny tradycyjnej, oceną opisową. Wiele moich koleżanek i kolegów powie, że to nic nowego, gdyż od lat prowadzą notatki o swoich uczniach i często uzupełniają ocenę cyfrową, jakąś ustną oceną opisową - szczególnie w ocenie wewnątrzszkolnej. Jest to oczywista prawda. Nie ma tutaj jednak jasno określonych kryteriów, oraz nie ma narzędzia. Każda ocena powinna być choć w części ustandaryzowana, także ocena opisowa. Przyjęcie pewnych standardów zależy od tego, co uznajemy za ważne i znaczące. Ocena opisowa powstaje na podstawie obserwacji ucznia. Trzeba więc wiedzieć na co przy obserwacji zwracać uwagę, co jest ważne.

Wielomiesięczna obserwacja moich uczniów przy pracy m.in. nad zadaniami otwartymi pozwoliła mi ustalić pewne elementy, istotne moim zdaniem w indywidualnym uczeniu się i rozumieniu matematyki. Zaczęłam dostrzegać jakie zachowania uczniów są ważne dla ich matematycznego rozwoju. Śmiem także twierdzić, iż uczniowie uczą się mechanicznie, gdy nie znają celu i przeznaczenia wiedzy, gdy powątpiewają w jej wartość oraz zastosowanie w życiu. Uczeń, który nie otrzymał odpowiedzi na nurtujące go pytania typu:
- "Po co ja się uczę? "
- "Gdzie będę mógł wykorzystać zdobyte wiadomości? "

zapoznaje się z nimi tylko powierzchownie, pamięta je krótko i nie jest w stanie ich zastosować, a nawet odtworzyć.

Aby zrozumieć postępowanie ucznia, należy także dotrzeć do jego motywów uczenia się. Uchwycenie motywów jest bardziej potrzebne niż zrozumienie samego procesu uczenia się. Jeżeli będziemy znali motywy uczenia się, będziemy umieli kontrolować ich wpływ na sam proces uczenia się, przekształcać je czy wpływać na kształtowanie pożądanych stosując m.in. ocenę opisową.

Zagadnienie motywacji ujęłam w swoim referacie pt. "Emocjonalno-motywacyjne postawy uczniów wobec zadań matematycznych", który wygłosiłam na spotkaniu zespołu samokształceniowego przedmiotów matematyczno-przyrodnicznych. Jest on dostępny w bibliotece szkolnej.

Po długich obserwacjach uczniów, przyjęłam ważne dla mnie standardy, które ujęłam w dwóch Kartach wymienionych wcześniej, są to:
- Karta obserwacji aktywności ucznia
- Karta oceny opisowej (na koniec semestru/roku)

Musimy jednak wiedzieć, że nie jest to narzędzie doskonałe, ani absolutnie obiektywne. Są to tylko pewne propozycje, które wykorzystuję w swojej pracy, przez co mogę w większym stopniu zindywidualizować ocenę, zmniejszyć jej subiektywność i uwzględnić kompetencje ucznia. Ocenianie m.in. przy pomocy tych Kart, jest dla mnie psychicznie łatwiejsze, daje mi poczucie większej sprawiedliwości i lepszej znajomości ucznia. Uzyskana na podstawie Kart ocena opisowa jest dla ucznia mniej stresująca, podkreśla jego dodatnie strony, pełni rolę terapeutyczną i diagnostyczną. "Karta Obserwacji aktywności ucznia" pomaga mi określić nie tylko predyspozycje dziecka do nauki, ale także ułatwia mi poznanie jego psychiki i wad rozwojowych.. Prowadząc tę Kartę mogę doraźnie reagować na ujawnione braki i słabości ucznia, jak również przyjąć pewien stały sposób postępowania z danym uczniem.

"Karta oceny opisowej" odnosi się do zachowań istotnych w uczeniu się matematyki. Pomaga mi ocenić ucznia na koniec semestru czy roku, w odniesieniu do pewnych ustalonych standardów. Jest uzupełnieniem oceny cyfrowej i ma bardzo wyraźne cechy oceny diagnostycznej. Wyraźnie przedstawione są w niej mocne i słabe strony ucznia z jednoczesnym wskazaniem co wymaga zmiany lub poprawy. Prowadzenie takich Kart w dość licznych klasach jest bardzo czasochłonne, jednak w dużym stopniu ułatwia mi rozmowy z rodzicami o umiejętnościach ich dzieci i ułatwia wskazanie kierunku dalszej pracy z nimi.

Patrząc na Kartę łatwo przechodzę do oceny wyrażonej stopniem - odwrotnie nie jest to możliwe. Na podstawie Karty łatwo tworzę charakterystykę danego ucznia. Prowadzenie Kart motywuje bardziej uczniów do pracy, a rodzicom dostarcza informacji o trudnościach i uzdolnieniach ucznia, oraz wskazówek do pracy z ich dzieckiem.

Reforma oświaty i z tym związana zmiana mojej pracy, a także długa praca nad wewnątrzszkolnym systemem oceniania pomogły mi wypracować nowe podejście do oceny szkolnej. Każda ocena mojego ucznia, to ocena mnie samej oraz moich umiejętności. Każde niepowodzenie ucznia, to także porażka nauczyciela, porażka stosowanej metody, porażka w komunikacji. Nowy system oceniania, który stosuję stwarza lepsze możliwości podsumowywania osiągnięć szkolnych uczniów. Sprawiedliwa i wyważona ocena przedstawiana uczniowi przez nauczyciela oraz uczciwie przeprowadzane sprawdziany i egzaminy przyczynią się także do podniesienia prestiżu każdego nauczyciela i szkoły.

Literatura
1. M.Taraszkiewicz: Jak uczyć lepiej?
2. B.Niemierko: Pomiar sprawdzający w dydaktyce.
3. Materiały i notatki własne z kursu: "Ocenianie wspierające rozwój ucznia"
4. K.Kruszewski: Sztuka nauczania - część I. Czynności nauczyciela

Opracowanie: mgr Alicja Zawal

Wyświetleń: 674