Scenariusz integracyjnej lekcji języka polskiego w klasie VI
Wojciech Żukrowski "Samotny rejs"
Znaczna część twórczości Wojciecha Żukrowskiego poświęcona jest dzieciom i młodzieży, i właśnie dla niej przeznaczona. Proza Żukrowskiego wyróżnia się bowiem niezwykłą plastyką, jest jędrna i nasycona konkretem, bohaterowie jego książek żyją własnym, zindywidualizowanym życiem, są wrośnięci w realne środowisko, mocno osadzeni w czasie i w przestrzeni.
Te same cechy przysługują opowiadaniu " Samotny rejs ", które jest częścią materiału wspomnieniowego, zrekonstruowanego na prośbę brata - kapitana Żeglugi Wielkiej, Leonida Teligi - Stanisława - skierowaną do przyjaciela lat szkolnych- Wojciecha Żukrowskiego. Świeżość obserwacji, umiejętność kreślenia ludzkich charakterów, obraz urody świata przesnuty marzeniem- szczególnie predestynują do zamieszczenia go w programie klasy szóstej. Wyjątkowa jest bowiem wyobraźnia w okresie dorastania, która znajduje swój wyraz najczęściej w marzeniach i twórczości młodzieży. Fakt ten wiąże się z jednej strony z rozwojem myślenia hipotetyczno-dedukcyjnego, które pozwala na odrywanie się od aktualnej rzeczywistości i snucie przypuszczeń i przewidywań na temat swojego losu, swoich osiągnięć, i roli w dalszym życiu, planów zmieniania i reformowania świata, nieraz bardzo fantastycznych i utopijnych. Z drugiej strony, wyobraźnia młodocianych splata się ściśle z ich wzmożoną emocjonalnością, tu znajduje swą pożywkę i źródło natchnienia. Dlatego dużo miejsca w życiu dorastającej młodzieży zajmują marzenia, które mają na ogół charakter kompensacyjno-życzeniowy. Młodzi marzą o sławie i miłości, o niezwykłych przygodach i podróżach o lepszej, własnej sytuacji rodzinnej czy społecznej. Treść tych marzeń i fantazji zależy w dużym stopniu od warunków, w jakich młodzież żyje, od jej niezaspokojonych potrzeb, od nastawienia do życia i poziomu aspiracji, a wzbogacana jest właśnie przez lekturę. "Samotny rejs " Wojciecha Żukrowskiego może więc również przyczynić się do rozbudzenia zainteresowań uczniów żeglarstwem, a także stać się bodźcem do podjęcia określonego rodzaju działalności.
Celowe zatem wydaje się następujące sformułowanie problemu ogólnego:
Dlaczego warto wierzyć, że od nas tylko zależy, czy marzenie stanie się planem, a plan - jutrzejszym faktem?
Tak postawiony problem ogólny jest zarówno pytaniem o globalny sens omawianego utworu literackiego, jak i pokazuje szczególnie ogromne możliwości kształcenia postaw twórczych w procesie nauczania i uczenia się literatury. Bezpośrednim więc przygotowaniem do omawiania opowiadania Żukrowskiego stać się może lekcja poświecona poznaniu nowej formy wypowiedzi, jaka jest - charakterystyka postaci.
Analizując jego strukturę uwzględnić należy cechy psychologiczne (usposobienie, charakter, osobowość, intelekt) ocenianej postaci. Ten moment mógłby dać początek rozmowie o cechach wartościowego, moralnie pozytywnego człowieka i wytypowanie jego zalet ( pracowitość, obowiązkowość, konsekwencja i upór w działaniu, pokonywanie trudności w dążeniu do celu ) ułatwić może sformułowanie problemu ogólnego.
Na pewno przy tej okazji powstaną inne zagadnienia dyskusyjne, np.:
Dlaczego człowieka nie można oceniać pochopnie?
Jaki wzór osobowy powinna mieć współczesna młodzież?
Jakie cele i aspiracje powinny kierować jej postępowaniem?
Stworzą one dodatkową sytuację motywacyjną.
Przygotowanie do czytania można także połączyć z audycją radiową lub telewizyjną o tematyce morskiej. Z audycją tą uczniowie mogliby zapoznać się na lekcji geografii (fauna i flora morska, zjawiska atmosferyczne związane z morzem np.: sztorm), historii (dzieje statków morskich; od łodzi Wikingów do współczesnych promów, trawlerów i żaglowców), plastyki ( obrazy słynnych mistrzów przedstawiających morze), czy muzyki (popularne pieśni "wilków" morskich: Shanty, organizowany od kilku lat festiwal pieśni morskich w Krakowie).
Odwołanie się do tych wiadomości - służąc ich wiązaniu - pozwoli jednocześnie integrować treści nauczania różnych przedmiotów, a także poznawczo i uczuciowo uprzystępnić tekst opowiadania Wojciecha Żukrowskiego.
Na jego omówienie przeznaczyć wystarczy dwie lekcje, podczas których zrealizować można następujące cele:
poznawcze:
- poznanie losów Leonida Teligi
- poznanie podstawowych cech człowieka - wzoru osobowości
- wzbogacenie zasobu słownictwa charakteryzującego i oceniającego człowieka
kształcące:
- utrwalanie sposobu charakterystyki postaci
- kształcenie umiejętności dokonywania uogólnień dotyczących postaw ludzkich
- kształcenie umiejętności nazywania aprobowanych cech charakteru i wskazywanie ich w utworze
- doskonalenie umiejętności wyróżniania związków między dziełem literackim a rzeczywistością pozaliteracką
- doskonalenie umiejętności charakterystyki postaci.
wychowawcze:
uświadomienie wartości takich cech charakteru i postępowania jak upór i konsekwencja w realizacji zamierzonych celów życiowych oraz wdrażanie ich do naśladowania.
Pierwsza lekcja cyklu poświęconego omówieniu opowiadania " Samotny rejs" może mieć temat:
Jak toczy się los Leonida Teligi w opowiadaniu W. Żukrowskiego "Samotny rejs"?
Lekcję rozpocznie orientacja w aktualnej sytuacji dydaktycznej, którą wypełni badanie uczniowskich konkretyzacji. Odpowiedzi uczniów na pytania nauczyciela dotyczyć będą zarówno wiadomości jak i waloryzacyjnej strony przeczytanego tekstu i pozwolą przejść do etapu planowania pracy na lekcji.
W tym celu zespół klasowy może być podzielony na grupy, w których uczniowie sami dokonywaliby wyboru zagadnień najistotniejszych, a nauczyciel spełniałby funkcję inspiratora i korektora. W procesie decyzyjnym uczniowie muszą sami wydzielić informacje ważne, dodatkowe i określić brakujące. Występują tutaj w roli badacza i odkrywcy, ponieważ samodzielnie poznają rzeczywistość, dochodząc do odpowiedniej informacji o niej. Efektem tego poznania byłaby notatka, systematyzująca wiedzę uczniów na temat losów Leonida Teligi i będąca jednocześnie punktem wyjścia do lekcji następnej, której temat może brzmieć :
Charakteryzujemy postać Leonida Teligi.
Lekcja ta, spełniając funkcję wychowawczą, dostarczając przykładów wzorcowych cech charakteru człowieka, może okazać się bardzo kształcąca. Wzbogaci uczniowski zasób słownictwa oceniającego i charakteryzującego człowieka, nauczy uzasadniania i argumentowania, Stworzy także okazję do przeanalizowania wartości prozy Wojciecha Żukrowskiego np.: poprzez zadanie polegające na wypisywaniu z opowiadania nazw cech charakteru i popierania ich cytatami. Przede wszystkim lekcja ta może być bodźcem do zastanowienia się nad swoim charakterem i wdrażania się do analizowania i oceniania samego siebie.
Swobodne wypowiedzi uczniów na temat ich marzeń, pragnień, postępowania, udzielone w końcowej fazie lekcji, mogłyby stanowić odpowiedź na problem ogólny:
Dlaczego warto wierzyć, że od nas tylko zależy, czy marzenie stanie się planem, a plan jutrzejszym faktem?
Wypowiedzi uczniów nauczyciel może dodatkowo uatrakcyjnić poprzez zacytowanie poglądów samego Leonida Teligi na sens dążenia do wytkniętego sobie celu.
[...] Największym skarbem w życiu jest konsekwencja, w drobnych przypadkach życia codziennego.
[...] Kiedy nie ma się osobistego celu, to tak naprawdę, nie można nic pożytecznego zrobić.
Cytaty te były przygotowaniem do pracy domowej - napisania rozprawki, będącej odpowiedzią na pytanie zawarte w problemie ogólnym..
BIBLIOGRAFIA
1. A.Milska, Pisarze polscy, Wybór sylwetek 1890-1970 Warszawa 1972, s.332.
2. L.Teliga, Samotny rejs " Opty ", Gdańsk 1973 Zebranie materiału i przygotowanie do druku oraz wstęp S. Teliga
3. Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży pod red. M.Żebrowskiej, Warszawa 1982, s. 707-751
4. W.Pasterniak, Zarys teorii systemowego nauczania i uczenia się literatury w: Modele poznawania dzieła literackiego w szkole, Zielona Góra1978, s.28
5. W.Pasterniak, Organizacja procesu poznawania lektury szkolnej, Warszawa 1974, s.177
6. M.Głowiński,A.Okopień-Sławińska,J.Sławiński, Zarys teorii literatury Warszawa 1962, s.338
7. Zob.: W.Szewczuk, Psychologiczne podstawy zasad wychowywania Warszawa 1972, s.105
8. Pod polską banderą wokół świata. Leonid Teliga - Opty. w: Samotne rejsy pod red. A. Urbańczyka Warszawa 1975, s.331-342
9. W. Pasterniak, Modele..., s.26
10. H. Muszyński,M. Dudzikowa, Praca wychowawcza w toku nauczania, Warszawa 1975, s.171
11. L. Teliga, Opty od Gdyni do Fidżi, Gdańsk 1970, s.61
12. L. Teliga, Opty od Fidżi do Casablanka, Gdańsk 1970, s. 15
Opracowanie: Maria Waligóra
