ROLA NAUCZYCIELA W ZREFORMOWANEJ SZKOLE

"Mądry nauczyciel nie zaprasza
 Cię do skarbnicy swej mądrości.
Pokazuje Ci raczej drogę do
wzbogacenia własnej".

Kahlil Gibran Nadrzędnym celem kształcenia zintegrowanego jest wspomaganie dziecka w jego całościowym rozwoju (fizycznym, intelektualnym, estetycznym, emocjonalnym i duchowym) tak, by było przygotowane w miarę swoich możliwości do życia w zgodzie z ludźmi, z przyrodą i z samym sobą.

Integracja w pierwszym etapie kształcenia to forma i styl pracy, w której dziecko to podmiot i indywidualność, a więc kształcenie jego osobowości odbywa się poprzez pobudzanie, aktywizowanie, rozwijanie twórczych postaw, skłanianie do podejmowania różnych działań kreatywnych, wspieranie w dążeniu do celu. Integracja to nabywanie kompetencji poprzez aktywne działanie, uczenie się wszystkimi zmysłami. Tak pojmowana idea zintegrowanej edukacji wymaga określonego sposobu nauczania, w którym łączą się, przenikają i uzupełniają cele i treści z różnych dziedzin, formy organizacyjne oraz formy aktywności dzieci i nauczyciela w ramach wspólnych jednostek tematycznych. Dziecko ma zorganizowane warunki do działania w różnych obszarach aktywności, zarówno emocjonalnej, jak i intelektualnej i praktycznej.

Kształcenie zintegrowane może, a nawet powinno być najpełniej realizowane na poziomie klas początkowych. Dziecko w młodszym wieku szkolnym postrzega świat całościowo, uczy się nie tyle przez przyswajanie, ile przez działanie, a przejawy analitycznego podejścia do fragmentów postrzeganej rzeczywistości przyrodniczej i społecznej są niemal zawsze usytuowane w kontekstach większej całości. Stąd kształcenie zintegrowane jest naturalnym procesem, który wiąże swoisty entuzjazm poznawczy dziecka, jego spontaniczność fizyczną, emocjonalną i intelektualną z otaczającą je rzeczywistością.

Zasadniczą odpowiedzialność za kształtowanie osobowości dziecka i jego stosunku do otoczenia przejmuje nauczyciel. Wymaga to od niego posiadania nie tylko wiedzy z zakresu różnych dziedzin nauki, ale również szerokiej gamy umiejętności w kontakcie z dzieckiem.

Sylwetka nauczyciela, jego osobowość oraz umiejętności mają wpływ na wychowanków i przygotowanie ich do życia, ponieważ we współczesnym systemie edukacji nauczyciel staje się nie tylko wychowawcą, ale i przewodnikiem w całym procesie wychowania i kształcenia.

Włodzimierz Szewczuk określa umiejętności psychologiczne jako gotowość do sensownego, skutecznego i sprawnego działania przy wykonywaniu różnego typu zadań z możliwością dostosowania się do zmiennych warunków sytuacyjnych jego przebiegu. Inna definicja tego samego autora mówi, że umiejętność to sprawność posługiwania się zdobytym doświadczeniem (wiedzą i operacjami) przy wykonywaniu określonych zadań.

Wincenty Okoń wyjaśnia pojęcie umiejętności interpersonalnych, które zwykle oznacza sprawne posługiwanie się odpowiednimi wiadomościami przy wykonywaniu określonych zadań; wiadomości te występują w postaci normatywnej jako zasady, prawidła, reguły lub w przypadku naśladownictwa - jako wzorzec postępowania. Wyróżnia się także umiejętności umysłowe (mówienie, pisanie, czytanie, liczenie) i praktyczne. Są to umiejętności powszechnie stosowane, oparte na przekazywaniu wiedzy oraz organizacji praktycznego działania. Rola, jaką spełniają umiejętności interpersonalne nauczyciel - dziecko, to wzajemne poznawanie się i rozumienie, wzajemne wywieranie wpływu i pomaganie sobie, wspólne rozwiązywanie problemów, konfliktów oraz wzajemne komunikowanie się.

Odpowiedzialny pedagog musi wiedzieć, do życia w jakim społeczeństwie chce przygotować swoich wychowanków, jak kształtować ich wrażliwość, w jakie umiejętności wyposażyć.

Program zintegrowany powoduje określone konsekwencje w relacjach społecznych w szkole. Nauczyciele, chcąc pracować efektywnie, muszą ze sobą współdziałać, gdyż realizują wspólne dla wszystkich zadania edukacyjne. Zacierają się różnice i podziały, wszyscy bowiem odgrywają ważną rolę w procesie edukacji i są wspólnie odpowiedzialni za jakość kształcenia.

W kształceniu zintegrowanym proces nauczania nie jest podzielony na odcinki czasowe. Nauczyciel elastycznie dysponuje czasem, dzieląc go w dowolny sposób ze względu na potrzeby uczniów. Wśród metod nauczania akcentuje się proces dochodzenia uczniów do wiedzy.

Praca na etapie kształcenia zintegrowanego jest zorganizowana w ośrodkach tematycznych. Koncentracja pozwala na ukierunkowanie działania nauczyciela i uczniów, pogłębienie, zrozumienie treści wiodących w danym bloku oraz prezentację zintegrowanego obrazu świata. W ośrodku tematycznym powinny znaleźć się treści wszystkich sfer edukacji: polonistycznej, matematycznej, środowiskowej, technicznej, muzycznej i fizycznej. Czas poświęcony na realizację poszczególnych sfer edukacji jest płynny, decyduje o nim nauczyciel i uczniowie. Istotną rolę odgrywają zajęcia rozpoczynające kolejny tydzień pracy. Nauczyciel zapoznaje uczniów z tematem wiodącym, zadaniami indywidualnymi, wyjaśnia niezrozumiałe pojęcia, informuje o planowanych zajęciach w klasie i w terenie. Blok tematyczny kończy się podsumowaniem pracy. Nauczyciel omawia kolejne punkty dotyczące umiejętności i wiedzy uczniów, otrzymuje przy tym informację zwrotną, na ile postawione wymagania zostały przez uczniów zrealizowane.

Nauczyciel kształcenia zintegrowanego, pracujący codziennie ze swoją klasą, ma świadomość celu, jaki stoi przed nim i jego uczniami, może konstruować własne programy nauczania lub modyfikować już istniejące. Pomagają mu w tym przyjęte i zatwierdzone przez Ministerstwo Edukacji Narodowej "Podstawy programowe kształcenia ogólnego dla sześcioletnich szkół podstawowych i gimnazjów".

We wszystkich właściwościach pracy nauczyciela klas młodszych przewija się i ściśle związana jest z nimi osoba wychowawcy. Nauczyciel powinien być dla dzieci wzorem osobowym i postacią znaczącą. Osobowość dziecka kształtuje się na wzór ludzi z najbliższego otoczenia społecznego, do którego należy także wychowawca klasowy. Dziecko jest od niego zależne, ma z nim ścisłe kontakty. Aktywność ucznia jest inspirowana, organizowana i kierowana przez nauczyciela. On też kontroluje jego zachowanie, stosuje sankcje, a przede wszystkim pozostaje w stosunkach osobowych i emocjonalnych z wychowankiem. Słowem, wychowawca bardzo dużo znaczy w życiu młodej jednostki. Wszelkie doświadczenia i spostrzeżenia wyniesione przez dziecko w bezpośrednich kontaktach, bystre i podpatrzone zachowania osoby dorosłej, muszą być godne najwyższej oceny. Dlatego tak duże znaczenie przypisuje się postępowaniu nauczyciela i jego stylowi pracy.

Nauczyciel powinien dążyć do tego, aby uczniowie znajdowali w szkole środowisko wszechstronnego rozwoju osobowego (w wymiarze intelektualnym, psychicznym, społecznym, zdrowotnym, estetycznym, moralnym i duchowym), aby rozwijali w sobie dociekliwość poznawczą ukierunkowaną na poszukiwanie prawdy, dobra i piękna w świecie.

Nauczyciel pracujący z 7 - 9 - latkami winien wykazać elastyczność prowadzonego toku nauczania, z uwagą skierowaną cały czas na osobę ucznia, śledzić, w jaki sposób odbiera on przekazywane treści. Dialog z dziećmi, a zwłaszcza zadawane przez uczniów pytania, torują drogę nauczycielowi poprzez realizowany program. Pomoc w elastycznym podejściu do zadań otrzymuje nauczyciel w reformie szkolnej poprzez likwidację ścisłego rozrachunku czasu zajęć lekcyjnych i czasu przerw, czyli uniezależnienie przebiegu nauczania od szkolnych dzwonków.

Zróżnicowany poziom intelektualny dzieci i różne możliwości w zakresie opanowania przez nie programu nakazują nauczycielowi, pomimo rzetelnej oceny umiejętności uczniów, do której jest zobowiązany, skupienie ich uwagi bardziej na procesie tworzenia, niż na efekcie końcowym.

Nauczyciel i uczeń są osobami, które powinny być w stałym dialogu, ogarniającym znacznie szerszy zakres zagadnień niż przekazywanie wiedzy. Wybitni pedagodzy minionych wieków stwierdzili, że zaufanie nauczyciela do ucznia wzbudza w uczniu zaufanie do nauczyciela. Ten szczególny mechanizm sprzężenia zwrotnego buduje zdrową, pozytywną motywację do nauki u ucznia i do pracy u nauczyciela. Wzajemna życzliwość i zaufanie stanowią właściwy punkt wyjścia do pracy edukacyjnej i zarazem warunek jej powodzenia.

BIBLIOGRAFIA

1. W. Szewczuk, Psychologia, Warszawa 1975, t. 2, s. 208.
2. W. Okoń, Słownik pedagogiczny, Warszawa 1996.
3. Ministerstwo Edukacji Narodowej, O reformie programowej - kształcenie zintegrowane. Warszawa 1999, s. 6.
4. Ministerstwo Edukacji Narodowej, O wychowaniu w szkole. Warszawa 1999, s. 61

.

"Mądry nauczyciel nie zaprasza
 Cię do skarbnicy swej mądrości.
Pokazuje Ci raczej drogę do
wzbogacenia własnej".

Kahlil Gibran