AWANS INFORMACJE Dla nauczyciela Dla ucznia LOGOWANIE


Katalog

Marzanna Stus
Język polski, Artykuły

Romantyczna kategoria cierpienia - wartość czy piętno?

- n +

Ludzkość od wieków zdawała sobie pytania o sens cierpienia, o postawę człowieka wobec nieszczęścia, które go dotyka. z tych pytań płyną refleksje dotyczące źródeł cierpienia i postawy moralnej wobec niego. Odpowiedzi na te pytania szukali już myśliciele starożytni. Seneka w "Myślach" powie: "wielu nieszczęśników miota się między obawą śmierci a udrękami życia i nie chcą żyć, i umrzeć nie potrafią".

Cierpienie ze swojej istoty jest doznawane, nie przychodzi do nas za naszą sprawą - ono na nas spada. Stąd taka wielorakość jego przyczyn: przeciwności natury fizycznej, choroby, ułomności ciał i ducha, strata najbliższych, lek przed kalectwem lub śmiercią, konflikty wewnętrzne. Cierpienie rozbija jedność duchową, psychiczną i fizyczną człowieka. Dopiero w chrześcijaństwie zyskuje nowe wartości poprzez ofiarę Chrystusa, który przez cierpienie odkupił zbawił ludzkość.

W epoce oświecenia cierpienie uważano za karę, jakiej doświadcza człowiek za popełnione grzechy i traktowano je marginalnie. Kategoria cierpienia staje się wszechobecna w romantyzmie, gdzie prymat w poznaniu rzeczywistości położono na intuicję i czucie. Motyw cierpienia zajmuje szczególne miejsce w literaturze XIX ze względu na uwarunkowania polityczne i kryzys moralny końca stulecia.

Topos cierpienia był wykorzystywany w twórczości wielu romantyków literatury europejskiej i krajowej między innymi przez W. Goethego, R. Chateaubriandea, J. Roussau, A. Mickiewicza, J. Słowackiego, Z. Krasińskiego czy A. Malczewskiego. Czerpali oni z antyku, Biblii, motywów orientalnych, średniowiecznych i czasów sobie współczesnych.

Człowiek zbuntowany i rozdarty szukał sensu swojego istnienia między niebem a ziemią, prowadząc dialog z Bogiem i szukając odpowiedzi na dręczące go egzystencjalne pytania. Romantyczni twórcy fascynowali się postaciami Hioba, Prometeusza, Chrystusa, ich myśl była rozbita miedzy ideą zachowania jednostki, a poświęcenia jej dla dobra ludzkości. Bohater romantyczny odczuwał swoje cierpienia jako przywilej i krzywdę, jako wyróżnienie podkreślające jego wybitną indywidualność.

Jak romantyczna kategoria została zrealizowana w literaturze? Czy jest wartością budującą, czy siłą destrukcyjną, piętnem, które rozbija psychikę bohatera romantycznego? Najłatwiej odpowiedzieć na to pytane koncentrując się na wybranych utworach jednego twórcy. Zdecydowałam się sięgnąć po utwory J. Słowackiego, bo myślę, że jego twórczość jest reprezentatywna dla epoki romantyzmu. Na przykładzie "Ojca zadżumionych", "Kordiana" i "Anhellego" najłatwiej ukazać przemiany, jakim podlegał motyw cierpienia w twórczości poety.

Na szczególną uwagę zasługuje sposób wartościowania cierpienia przez poetę od pojęcia cierpienia jako niszczącego fatum do koncepcji cierpienia oczyszczającego i odkupiającego. Badacze twórczości Słowackiego różnią się w swoich interpretacjach dotyczących powyższego zagadnienia. Po zapoznaniu się z opracowaniami takich autorytetów jak J. Kleiner, J. Maciejewki, czy J. Ujejski pragnę podzielić się własnymi przemyśleniami i refleksjami na ten temat.

W "Ojcu zadżumionych" Słowacki ukazuje motyw bólu rodzicielskiego, niszczącą potęgę śmierci i cierpienia, jakiej podlega stary Arab. Cierpienie przychodzi do niego z zewnątrz i ma wydźwięk tym dramatyczniejszy, że zostało zestawione w domyśle z biblijną "Księga Hioba" - dyskursem o sensie cierpienia, z którego człowiek wychodzi pocieszony. Można by stwierdzić, że J. Słowacki w mistrzowski sposób sparafrazował biblijną opowieść, nadając jej cechy romantyczne. W "Księdze Hioba" cierpienie posiada swój cel i przyczynę. Hiob jest człowiekiem szczególnie umiłowanym przez Boga, a jego cierpienie jest wpisane w zbawcze dzieło Boga, sam bohater to rozumie i akceptuje. Cierpienia dotykające "ojca zadżumionych" jawi siłę jako siła niszcząca, fatum, któremu człowiek oprzeć się nie może, nawet nie potrafi wytłumaczyć sobie, dlaczego cierpi. Żadne logiczne rozumowanie nie daje odpowiedzi na pytanie o sens cierpienia. Skargi starego Araba uderzają różnorodnością doznawanych uczuć, dziejących się we wnętrzu jednego tylko człowieka. Bohater spokojnie przyjmuje śmierć najstarszego syna, pragnie uchronić przed nią pozostałe dzieci. Kiedy umierają Hafne i Amina, budzi się w starcu żal, rezygnacja i nadzieja, że są one ostatnimi ofiarami dżumy. Dzieje się inaczej. Gdy na twarzy najmłodszego syna dostrzega znamiona śmierci, w odrętwiałym ojcu budzą się głęboko drzemiące uczucia: przerażenia, rozpaczy i bezsilności. Ból ojca doprowadzony do granic wytrzymałości, przeradza się w obojętność na kolejne nieszczęścia. Stan obojętności jest stanem zapaści psychicznej. Wszystko, co go otacza, nabiera w jego odczuciu znamion grozy: pustynia staje się "równiną piekielną", szum morza - "wyciem bolesnym", a poszum wiatru - płaczem.. Opuszczony przez ludzi, przejęty boleścią, zaszywa się namiocie i rozmyśla nad minionym czasem. Po czterdziestodniowym odosobnieniu, do świata ludzi przywołuje go wielbłąd. Samotnie opuszcza kwarantannę, przepełniony myślą o bezcelowości swojego życia odchodzi. Jego los jest odmienny od losu Hioba. Jego próba nie kończy się zwycięstwem, dochodzi pokonany przez ból, złamany i podeptany przez los. Od cierpienia, którego doznał nie ma odwrotu, będzie ono mu towarzyszyć do końca jego dni.

"Kordian" to kolejne źródło moich poszukiwań odpowiedzi na pytanie o sens i wartość cierpienia. Tytułowy bohater doznaje cierpienia płynącego z konfliktu marzeń z rzeczywistością, z ludzkiej niemocy i pragnienia wielkiego czynu. "Kordianowe cierpienie" ma swoje źródło w duszy bohatera, ale jest jednocześnie narzucone mu przez warunki zewnętrzne. To dramat nie do końca zrealizowanego czynu prometejskiego romantycznego bohatera uwikłanego w historię. Jest to dramat poety, który chce zmienić świat i dokonać heroicznego czyny poprzez słowo, lecz ponosi klęskę.

Trzeci wymiar romantycznego cierpienia najwyraźniej uwidacznia się w "Anhellim" - parabolicznym symbolu zbawczego cierpienia jednostki. Utwór jest jednocześnie obrazem martyrologii narodu polskiego, który cierpiał w niewoli i walczył o wolność, a kolejne próby wolnościowe kończyły się klęską. Poemat bólu i cierpienia jednostki i zbiorowości ukazuje całą gamę rozpaczy, od poświęcenia do zwyrodnienia. Postać tytułowego bohatera stylizowana jest na wzór cierpiącego Chrystusa.

Juliusz Słowacki, będąc doskonałym znawcą psychiki ludzkiej, ukazuje ambiwalentność cierpienia doznawanego przez romantycznych bohaterów rozdartych wewnętrznie, skłóconych ze światem i prześladowanych przez fatalizm losu.

Krótka analiza twórczości Słowackiego zawiera bardzo swobodne refleksje na temat ukrytych znaczeń i treści egzystencjalnych powyższych utworów. Problem cierpienia jest zawsze aktualny - bez względu na granice czasowe, pokoleniowe i kulturowe, gdyż zawsze dotyka najgłębszej istoty człowieka, odsłaniając tajemnicę jego istnienia

Problemu cierpienia, będącego jednym z czołowych zagadnień egzystencjalnych, nie da się sprowadzić do jednoznacznych ocen. Zawsze jest to tragedia jednostki uwikłanej w szereg zależności, o określonych skłonnościach psychicznych. Cierpienie niesie ze sobą zarówno wartości dodatnie, jak i ujemne, może stać się przyczyną wzrostu, jak i upadku człowieka. Status cierpienia można określić jedynie w kontekście określonej filozofii życia w ramach, której zyskuje ona na swojej wartości, bądź traci. Motyw cierpienia jest ciekawym przedmiotem rozważań, pozwalającym na odkrycie głębi problemów egzystencjalnych nie tylko w romantyzmie, ale również epok późniejszych, a szczególnie w obszarze literatury współczesnej.

Opracowanie:Marzanna Stus

Zgłoś błąd    Wyświetleń: 4656


Uwaga! Wszystkie materiały opublikowane na stronach Profesor.pl są chronione prawem autorskim, publikowanie bez pisemnej zgody firmy Edgard zabronione.


BAROMETR


1 2 3 4 5 6  
Średnia ocena: 5.13



Ilość głosów: 8

Serwis internetowy, z którego korzystasz, używa plików cookies. Są to pliki instalowane w urządzeniach końcowych osób korzystających z serwisu, w celu administrowania serwisem, poprawy jakości świadczonych usług w tym dostosowania treści serwisu do preferencji użytkownika, utrzymania sesji użytkownika oraz dla celów statystycznych i targetowania behawioralnego reklamy (dostosowania treści reklamy do Twoich indywidualnych potrzeb). Informujemy, że istnieje możliwość określenia przez użytkownika serwisu warunków przechowywania lub uzyskiwania dostępu do informacji zawartych w plikach cookies za pomocą ustawień przeglądarki lub konfiguracji usługi. Szczegółowe informacje na ten temat dostępne są u producenta przeglądarki, u dostawcy usługi dostępu do Internetu oraz w Polityce prywatności plików cookies.
Dowiedz się więcej.