Opieka i wychowanie jako integralne składniki procesu wychowawczego.

1) Związek między opieką a wychowaniem.

Wychowanie i opieka są pojęciami bliskoznacznymi, wzajemnie się przenikają i uzupełniają. Literatura pedagogiczna podaje wiele ich definicji. Według Wojciecha Pomykały wychowanie to świadome, celowe i specyficzne pedagogiczne działanie osób z reguły występujących w ich różnych zbiorach (rodzinnych, szkolnych, innych) dokonywane głównie przez słowo (i inne postacie interakcji, zwłaszcza przez przykład osobisty), zmierzające do osiągnięcia względnie małych skutków (zmian) w rozwoju fizycznym, umysłowym, społecznym, kulturowym i duchowym jednostki ludzkiej. [1]

Natomiast Helena Radlińska uważa, iż wychowanie polega na pielęgnowaniu rozwoju, na uczeniu sztuki odszukiwania i wyboru wartości istniejących, na wzbogacaniu wiedzy, na wyrabianiu sprawności w kierowaniu sobą i wykonywaniu pracy. [2]

Wychowanie jest więc to proces wspomagania dzieci i młodzieży w ich naturalnym i spontanicznym rozwoju. Opieka zaś - według Radlińskiej - to zapewnienie dzieciom osobistego bezpieczeństwa, to kompensowanie braków zagrażającym wychowankom "radą i zniechęceniem" [3]

Edmund Trempała definiuje opiekę jako czynności świadczone w tych wszystkich sytuacjach życiowych, w których ludzie nie umieją albo nie mają dostatecznych warunków i zasobu sił aby samodzielnie zaspokoić swoje potrzeby psychofizyczne, chociaż w podstawowym zakresie. [4]

Wynika z tego, że aby inicjować i ukierunkowywać rozwój osobowości, czy też kształcić ucznia, należy najpierw zaspokoić istotne opiekuńcze potrzeby jednostki. Wychowanie zatem jest zależne od stopnia zaspokojenia określanych potrzeb opiekuńczych dziecka, a opieka z kolei zależy od zakresu realizacji zadań wychowawczych. Opieka i wychowanie wiążą się więc ze sobą jako dwa podstawowe czynniki rozwoju człowieka. Z tym, że opieka to ustawiczna pomoc w zaspokajaniu potrzeb materialno-psychofizycznych ucznia, zaś wychowanie to tworzenie warunków do pełnego jego rozwoju.

Pomimo tych zależności, opieki nie można utożsamiać z wychowaniem, a także nie można ograniczać jej zakresu i płaszczyzn do zapewnienia potrzeb jedynie materialnych, a wychowania nie można organizować w oderwaniu od opieki i odwrotnie.[5] Zatem wychowanie i opieka stanowią integralną całość.

Każda szkoła jest placówką opiekuńczo-wychowawczą. W swoim zapleczu wiele szkół posiada świetlice, internaty, półinternaty, organizuje dowożenie uczniów, czy też prowadzi poradnie wychowawczo-zawodowe. Udzielanie pomocy młodzieży szkolnej odpowiednio wcześnie, zapobiega występowaniu nieprawidłowości w zaspokajaniu potrzeb i zaburzeń rozwojowych. [6]

Funkcja opiekuńczo-wychowawcza szkoły powinna przejawiać się w następujących kierunkach:
- zapewnienie bezpieczeństwa osobistego w szkole i poza szkołą (droga dziecka do szkoły)
- ochrona zdrowia dziecka
- zaspokojenie podstawowych potrzeb biologicznych (pokarmu, odzieży, itp.)
- zapewnienie realizacji obowiązku szkolnego (wyrównywanie opóźnień w nauce)
- organizowanie czasu wolnego dzieciom
- udzielanie pomocy w rozwiązywaniu trudności wychowawczych w rodzinie
- zapewnienie opieki higienicznej i medycznej.

Ważną rolę w szkole pełni pedagog. Jego zadaniem jest niesienie pomocy i opieki wychowawczej, analizowanie sytuacji wychowawczych, udzielanie porad w rozwiązywaniu problemów. Do pedagoga szkolnego należeć powinno kierowanie całokształtem działalności wychowawczej i opiekuńczej szkoły: [7]

- diagnozowanie potrzeb opiekuńczo-wychowawczych szkoły
- projektowanie działalności wychowawczo-opiekuńczej
- prowadzenie poradnictwa dla uczniów, nauczycieli, rodziców
- organizowanie zajęć terapeutycznych, reedukacyjnych i korekcyjnych
- zapobieganie zagrożeniu i niedostosowaniu społecznemu dzieci i młodzieży
- zbieranie informacji o uczniach.

Coraz większe zapotrzebowanie społeczne istnieje na formę opieki jaką jest świetlica szkolna. Jest to miejsce racjonalnego wykorzystania czasu wolnego przez uczniów. W świetlicy odbywają się zajęcia z plastyki, umuzykalniające, projekcje filmów, czytanie książek i prasy, oglądanie programów telewizyjnych, etc. Tego typu planowanie pracy wychowawczo-opiekuńczej należy do zadań pedagogów świetlicy.

2) Cele i zadania wychowania w szkole

Wychowanie jest procesem długotrwałym, długofalowym z góry przewidzianym i planowanym. Standardy wychowawcze określają cele wychowania, które są zawsze wyrazem określanych wartości. Istnieje wiele koncepcji celów wychowania, jednak każdy wychowawca - w oparciu o ogólne normy - powinien określić własne cele i zadania, a przykład:

1) Rozwój prospołecznych postaw uczniów i kultury współżycia w zespole klasowym:
- wytwarzanie się więzi pomiędzy członkami zespołu klasowego
- doświadczanie przez uczniów aktywności na rzecz swego zespołu oraz odpowiedzialności za własne postępowanie wobec zespołu
- likwidacja zachowań egoistycznych i aspołecznych w stosunkach pomiędzy członkami zespołu klasowego.

2) Rozwój świadomej dyscypliny w wypełnianiu obowiązków społecznych i nawyku troski o mienie społeczne szkoły:
- utrwalenie się przekonania o konieczności dyscypliny pracy na zajęciach i rzetelnego odrabiania zadań domowych
- wzrost umiejętności planowania i organizacji własnej pracy w zakresie wypełniania obowiązków szkolnych
- rozbudzenie troski o wygląd własnej klasy i innych pomieszczeń szkolnych oraz stan sprzętu i urządzeń szkolnych.

3) Rozwój zainteresowań wychowawców wiedzą naukową i życiem społecznym:
- ukierunkowanie zainteresowań wychowanków na wybrane dziedziny wiedzy
- ukształtowanie nawyku śledzenia wydarzeń aktualnych omawianych w prasie, radiu, TV
- umiejętność zdobywania i gromadzenia materiałów tematycznych
- przyjmowanie właściwej postawy wobec zdarzeń i sytuacji społecznych, umiejętność wypowiadania własnego zdania.

Można tu także mówić o celach wychowania dotyczących różnych cech osobowości. Wówczas w wychowankach wykształcamy także takie cechy jak: uczciwość, sumienność, pracowitość, odpowiedzialność, życzliwość, poczucie sprawiedliwości, umiejętność współżycia i współdziałania z innymi czy też radzenia sobie z własnymi problemami emocjonalnymi.

W tworzeniu własnych koncepcji wychowania każdy wychowawca powinien nade wszystko pamiętać o podmiotowym traktowaniu każdego dziecka z osobna.

3) Podmiotowość ucznia w procesie wychowania.

Istotnym elementem w działaniach wychowawczych jest zwrócenie uwagi na podmiotowość ucznia. Wynikać to powinno nie tylko z racji zainteresowania wychowawcy pracą z dziećmi i młodzieżą, ale z faktu godności osobowej (człowieczeństwo) uczniów.

Godność osobowa przysługuje każdej bez wyjątku jednostce ludzkiej z tej racji, że jest ona człowiekiem. Każdy człowiek stanowi więc nieredukowalną do żadnego innego dobra wartość samą w sobie.[8]

Fakt podmiotowego traktowania wychowawców wiąże się z respektowaniem ich indywidualności i wrażliwości na problemy. W procesie wychowania uczniom powinno towarzyszyć poczucie sprawiedliwości w egzekwowaniu przestrzegania norm i wymagań. Ważna jest także dbałość o informację zwrotną, czyli umiejętność komunikatywnego porozumiewania się. Współczesny wychowawca powinien także posiadać umiejętność empatii, czyli zdolność do wczuwania się w stan psychiczny wychowanka.

Stosowany w praktyce imperatyw Kanta: "Postępuj tak, abyś człowieczeństwa w twej osobie, jako też w osobie każdego innego używał zawsze zarazem jako celu, nigdy tylko jako środka" [9] ułatwi z pewnością realizację założonych celów wychowawczych.

Bibliografia

1. Ardens R. J.: Uczymy się nauczać. Warszawa 1998
2. Cichowicz J.: Wybrane problemy pracy opiekuńczo - wychowawczej szkoły. Olsztyn 1985
3. Dejnarowicz W.: Sytuacje i procesy wychowawcze w klasie szkolnej. Warszawa 1982
4. Encyklopedia pedagogiczna. Pod red. W. Pomykało. Warszawa 1993
5. Kant I.: Uzasadnienie metafizyki moralności. Warszawa 1984
6. Krzyżewska J.: Aktywizujące metody i techniki w edukacji wczesnoszkolnej. Suwałki 1998
7. Łobocki M.: ABC wychowania. Lublin 1999
8. Łobocki M.: Poradnik wychowawcy klasy. Warszawa 1985
9. Łobocki M.: Wybrane zagadnienia z metodyki pracy opiekuńczo - wychowawczej. Lublin 1982
10. MEN - O wychowaniu w szkole, Biblioteczka Reformy. Warszawa 1999
11. MEN - Reforma Systemu Edukacji - Projekt. Warszawa 1998
12. Praca wychowawcza z dziećmi i młodzieżą. Pod red. M. Łobockiego. Lublin 1998
13. Radziewicz J.: Wychowawca i jego klasa. Warszawa 1986
14. Szewczyk K.: Wychować człowieka mądrego. Zarys etyki nauczycielskiej. Warszawa 1998
15. Wołczyk J.: Pedagogika i potrzeby społeczne. Warszawa 1974
16. Ziółkowska M.: Skąd my to mamy. Warszawa 1997

Przypisy:
1. Encyklopedia Pedagogiczna. Pod red. W. Pomykało, s. 917
2. M. Lobocki, ABC wychowania, s. 20
3. M. Lobocki, ABC wychowania, s. 21
4. Encyklopedia Pedagogiczna. Pod red. W. Pomykało, s. 478
5. Encyklopedia Pedagogiczna. Pod red. W. Pomykało, s. 478
6. J. Cichowicz, Wybrane problemy pracy opiekuńczo-wychowawczej szkoły, s. 75
7. J. Wołczyk, Pedagogika i potrzeby społeczne, s. 16
8. K. Szewczyk, Wychować człowieka mądrego. Zarys etyki nauczycielskiej, s. 66
9. I. Kant, Uzasadnienie metafizyki moralności, s. 62

Opracowanie: Izabella Jakusz de Gostomska

Wyświetleń: 1651