O leczeniu narkomanów

Do napisania niniejszego referatu dotyczącego leczenia narkomanów skłoniły mnie bezpośrednie z nimi rozmowy, relacje z pobytu w ośrodkach uzależnień, oraz rozmowy z ich rodzicami. Bezpośrednie kontakty z tymi ludźmi uświadomiły mi ogromny i tragiczny aspekt tego problemu. Sądzę, że każdy nauczyciel i każdy rodzic winien się nad tym problemem chwilę zastanowić.

Czym jest uzależnienie?
Zgodnie z definicją Światowej Organizacji Zdrowia uzależnienie to stan psychiczny
i fizyczny wynikający ze współdziałania żywego organizmu i środka odurzającego. Charakteryzuje się on zmianami w zachowaniu i innymi następstwami m.in: trudną do odparcia chęcią (przymusem) ciągłego lub okresowego używania środka po to, aby doświadczyć psychicznych efektów jego działania lub aby uniknąć przykrych objawów, wynikających z jego braku. Towarzyszyć temu może zmiana tolerancji na używany środek. Uzależnienie posiada aspekt fizyczny i psychiczny. Zależność psychiczna jest to potrzeba częstego lub stałego przyjmowania środka, aby wywołać znany już stan. Fizyczna zależność to stan biologicznej adaptacji organizmu do środka, kiedy przerwanie lub ograniczenie dawek wywołuje szereg zaburzeń ustroju czyli wystąpienie zespołu abstynencyjnego ( zespół odstawienia ).

W miarę rozwoju psychologii i nauk jej pokrewnych powstawały coraz szersze programy leczenia uzależnień. Nie ograniczano się w nich jedynie do poprawy kondycji fizycznej pacjentów, odtrucia i wzmocnienia osłabionego a nierzadko wycieńczonego organizmu. Włączano do nich nowe elementy: terapię pracą, rozrywką, snem, rozszerzono listę stosowanych środków farmakologicznych. Poszerzono obszary oddziaływań terapeutycznych np.: rozwój fizyczny łączono z rozwojem duchowym, zwracano uwagę na rolę środowiska rodzinnego osoby uzależnionej w procesie jej leczenia itp. Powoli zaczęto odnosić sukcesy. Nie istnieje jednak uniwersalna recepta gwarantująca powrót do zdrowia i całkowite zażegnanie niebezpieczeństwa ponownego popadnięcia w nałóg. Należy pamiętać, że człowiek nie zostaje z uzależnienia wyleczony, jest on zaleczony a probierzem skuteczności leczenia które przeszedł jest jego dalsze, nowe życie.

Każde uzależnienie bowiem a szczególnie narkomania redukuje egzystencję człowieka do zdobywania i zażywania określonego środka. Całą swoją energię, pomysłowość i działalność ogranicza on stopniowo, ale nieubłaganie do tych dwóch czynności. Trudno jest zrozumieć istotę uzależnienia narkotykowego nam laikom, jednak sam fakt ostatecznej jego konsekwencji jaką jest stopniowe wyniszczenie i śmierć młodego człowieka, często dziecka, powinno wystarczyć za całą lawinę naukowej argumentacji.

Narkomania jest chorobą bezradności, lęku przed światem, chorobą samotności i pogardy. Chorobą zataczającą coraz szersze kręgi, pochłaniającą coraz młodsze ofiary. Nie należy zapominać, że da się ją leczyć i ten fakt powinien obudzić nadzieję w tych, którzy często jej już nie mają; w rodzicach, bliskich i w samych uzależnionych.

Istnieje szereg placówek, które służą pomocą w organizowaniu leczenia osób pozostających w nałogu narkotykowym. Udzielają one niezbędnych informacji na temat choroby, sposobów jej leczenia, a także udzielają wsparcia psychologicznego rodzinom chorych. Zazwyczaj, kiedy zostanie podjęta decyzja o leczeniu uzależnionego, kierują go one do odpowiednich szpitali, a potem placówek lub ośrodków w celu dalszej terapii.

Pierwszym etapem leczenia jest umieszczenie uzależnionego na oddziale detoksykacyjnym w szpitalu psychiatryczno-neurologicznym na podstawie wydanego przez odpowiedni organ skierowania ( punkt Monar, poradnia ZOZ, inne ). Przyjęcie na oddział często poprzedzone jest badaniami np.; na obecność wirusa HIV, żółtaczki, chorób wenerycznych, EKG
i innymi. Podczas pobytu na oddziale detoksykacyjnym chory nie ma prawa do odwiedzin,
a przed wejściem na oddział jego rzeczy są przeszukiwane pod kątem posiadania środków odurzających i izolowane. Detoksykacja czyli odtrucie trwa zazwyczaj dwa tygodnie i polega na podawaniu choremu substancji farmakologicznych mających na celu usunięcie z organizmu szkodliwych substancji oraz złagodzenie objawów abstynencyjnych nazywanych "głodem". Uzależnionemu podawane są również witaminy i sole mineralne w celu wzmocnienia osłabionego organizmu. W trakcie detoksu chory ma zapewnioną opiekę psychiatryczną i psychologiczną. Po ustąpieniu objawów zespołu odstawienia ( w zależności od rodzaju środka i czasu jego zażywania ) z chorym prowadzone są rozmowy mające na celu uświadomienie mu konieczności dalszego leczenia. Po zakończeniu pobytu na oddziale chory udaje się do wyznaczonego mu wcześniej ośrodka w celu dalszej terapii. Należy dodać, iż na tym etapie częste są ucieczki i powrót do nałogu. Pobyt na oddziale i odtrucie często traktowane są przez narkomanów jako podleczenie, poprawa stanu fizycznego, swego rodzaju "urlop".

Detoks jest jedynie wstępem do właściwego leczenia, obejmującego psychikę i dotychczasowy sposób funkcjonowania uzależnionego.

Szczególną tradycją i dość rygorystycznymi metodami terapeutycznymi w leczeniu uzależnienia od narkotyków posługują się ośrodki monarowskie. Leczenie jest tu podzielone na kilka etapów, a każdemu z nich przypisane są odpowiednie przywileje, obowiązki i funkcje.
Przy przyjęciu do ośrodka pacjent oraz wszystkie jego rzeczy zostają podobnie, jak przy wejściu na oddział detoksykacyjny dokładnie przeszukane. Sprawdza się także jego trzeźwość, czystość czyli stan psychofizyczny pod kątem zażycia narkotyku lub alkoholu. Posiadanie tytoniu jest zależne od statusu ośrodka (dla palących lub niepalących). Po rewizji zostaje zwołana społeczność. W ośrodkach monarowskich pojęcie to ma dwa znaczenia: społeczność jako wszyscy mieszkańcy ośrodka wraz z kadrą, oraz zebranie odbywające się regularnie dwa razy w tygodniu lub zwoływane w szczególnych okolicznościach, np. złamanie któregoś z zakazów. Pierwsze zebranie związane z przyjazdem nowego pacjenta nazywane jest "przyjęciówką". Pacjent opowiada na nim o swoim dotychczasowym życiu, o swoich problemach, rodzinie, zainteresowaniach itd. O jego przyjęciu decyduje cała społeczność. Jeżeli zostanie oficjalnie zaakceptowany, w tym momencie rozpoczyna się jego leczenie.

I etap - nowicjat - trwa 3 miesiące. Charakteryzuje go ścisła kontrola nad pacjentem
i szereg zakazów jakich bezwzględnie musi on przestrzegać. W każdym ośrodku obowiązuje absolutna abstynencja narkotykowa, alkoholowa, seksualna i jeżeli jest to ośrodek dla nieplących - nikotynowa. Złamanie którejkolwiek z nich pociąga za sobą dociążenia, a w skrajnych przypadkach nawet wydalenie z ośrodka. Oprócz nich w nowicjacie istnieje szereg dodatkowych zakazów, m.in. zakaz samotnego opuszczania budynku po zmroku, oglądania telewizji, słuchania muzyki, używania przywiezionych ze sobą ubrań, w zamian za nie nowicjusz otrzymuje tzw. drelichy (są one symbolem pokory i skruchy - cech obcych narkomanowi). Każdy ośrodek znajduje się na terenie gospodarstwa rolnego. Należą do niego np.: pola uprawne , szklarnie, zwierzęta hodowlane. Do obowiązków wszystkich pacjentów należy praca w jego obrębie. Także budynek, w którym mieści się ośrodek, jest przez nich remontowany i utrzymywany w czystości , odbywają oni wyznaczane dyżury: w kuchni , do sprzątania domu... słowem poddani są terapii pracą. Po jej zakończeniu odbywają się zajęcia terapeutyczne indywidualne i grupowe. Od godziny 22 nowicjusza obowiązuje cisza nocna. Zajęcia terapeutyczne mają za zadanie uświadomić pacjentowi kim stał się pod wpływem nałogu i jakie stało się jego życie. Bardzo ważna rolę odgrywają tu inni pacjenci świetnie znający wszelkie sztuczki, kłamstwa i wybiegi, którymi posługuje się nowicjusz. To właśnie oni często w bardzo brutalny sposób pomagają mu w pozbyciu się narkomańskiej "maski" i bez litości obnażają jego słabe strony. Jest to konieczne, zniszczenie ostatnich mechanizmów obronnych - zaprzeczania, zakłamania i fałszywego obrazu własnej osoby, jaki narkoman ma
o sobie, aby leczenie mogło odnieść pożądany skutek. Każdy nowicjusz otrzymuje opiekuna - starszego stażem mieszkańca, który sprawuje nad nim pieczę i kontroluje jego postępy w leczeniu. W tym okresie wszelkie kontakty z rodziną także są pod ścisłą kontrolą. Podczas rozmów telefonicznych zawsze jest obecna osoba trzecia, natomiast listy przychodzące i wychodzące z ośrodka są najpierw czytane. Etap ten jest niesłychanie trudny, stąd obecność opiekuna. Zupełnie odmienny sposób życia, wymaganie posłuszeństwa, odpowiedzialności, obowiązkowości, czy tak wydawałoby się prostej sprawy jak punktualność są dla pacjenta rzeczą nową i dotychczas mu nieznaną, obcą i często trudną do zaakceptowania. Etap ten ma nauczyć narkomana pokory, szczerości, posłuszeństwa, a także współpracy z grupą.

II etap - nowicjusz staje się domownikiem. Domownik posiada już pewne przywileje: może chodzić w swoich ubraniach i nosić biżuterię. Jego czas pracy zostaje skrócony, a wydłużony czas wolny. Oczywiście etap ten automatycznie wiąże się z większą odpowiedzialnością i obowiązkami. Domownik musi sprawdzić się w spełnianiu poszczególnych wyznaczanych mu przez społeczność funkcji związanych z życiem ośrodka. Są to:
1. szef kuchni - ponosi odpowiedzialność za kuchnię, magazyny, jadłospis, zapasy
2. szef domu - inaczej nazywany gospodarzem, odpowiada za czystość całego budynku, podwórza i wyposażenie
3. szef SOM-u czyli Służby Ochrony Monaru - jest obecny przy przyjmowaniu nowicjuszy
i przeprowadza ich kontrolę. Przechowuje rzeczy pacjentów i ma pod opieką apteczkę. Jego głównym zadaniem jest odpowiedzialność za teren ośrodka pod względem obecności alkoholu, narkotyków. Ma przydzielonych do pomocy kilku "somowców"., Mają oni prawo do kontrolowania kilka razy dziennie, a także w nocy, czy ktoś z pacjentów nie znajduje się pod wpływem zakazanych używek. Jego zadaniem jest także obserwacja czy między członkami społeczności nie tworzą się niezdrowe "układy", co może prowadzić do ucieczek z ośrodka lub utrudniać /opóźniać leczenie/.
4. prezes ośrodka - odpowiada za harmonijne funkcjonowanie całego ośrodka. Sprawuje pieczę nad innymi funkcyjnymi. Sporządza plany na najbliższy tydzień, omawia z wychowawcami sprawy, które mają być poruszane na społecznościach oraz pilnuje na nich spokoju i porządku ich przebiegu.
5. egzekutor - sprawdza czystość u nowicjuszy, oprócz tego wyznacza pracę na dociążenia
i odbiera je. Dociążenie jest to dodatkowa praca, bądź odebranie jakiegoś przywileju lub zaostrzenie rygoru. Ma ono za zadanie uświadomić pacjentowi popełniony przez niego błąd. Często odbierane jako kara, stanowi jednak jedynie napomnienie.
6.zajęciowy - organizuje on czas wolny pacjentów, zabawy
7.kierownik pracy - wyznacza i przydziela pracę pacjentom oraz sprawdza jej wykonanie.
Każda funkcja trwa około dwóch miesięcy. Funkcyjny jest co tydzień rozliczany ze swojej
pracy.

III etap leczenia połączony jest z obowiązkami opiekuna. Etap ten trwa około czterech miesięcy, w zależności od postępów pacjenta. Wydawać się może, że jedynym obowiązkiem opiekuna jest zajmowanie się nowo przybyłymi, w rzeczywistości to właśnie ten etap jest oceniany przez pacjentów jako najtrudniejszy. Podczas niego opiekun ma za zadanie pokazać w praktyce czego nauczył go dotychczasowy pobyt w ośrodku, a dla swoich podopiecznych ma stanowić wzór. Jakiekolwiek działanie wypływa wyłącznie z jego własnej inicjatywy i chęci. Musi wykazać się odpowiedzialnością za siebie i innych, zwłaszcza swoich podopiecznych, wolą działania, realną oceną swoich umiejętności. Na tym etapie jego postępy również są ocenianie co tydzień.

Po przejściu do IV etapu leczenia pacjent zostaje monarowcem. Osoba, która osiąga ten etap leczenia powoli przygotowuje się do opuszczenia ośrodka, często jeździ na przepustki do rodzinnego domu. Przygotowuje sobie podczas nich grunt przed powrotem do życia na zewnątrz, załatwia szereg spraw związanych np. ze szkołą, mieszkaniem czy pracą. Na tym etapie czas pobytu w ośrodku poświęca głównie pracy nad sobą i z niej jest rozliczana.

Zakończenie leczenia jest rozważane najpierw przez wychowawców, a następnie przez resztę społeczności ośrodka. Pacjent jest rozliczany z całego leczenia, ze wszystkich jego etapów. Jeżeli jego decyzja zostaje zaakceptowana przez mieszkańców ośrodka i wystawiona mu zostanie ocena pozytywna staje się neofitą (nowonarodzonym) i jest nim (jeżeli nie wróci do nałogu) do końca życia.

Osobę uzależnioną, która rozpoczyna leczenie w ośrodku najczęściej charakteryzowały: niedojrzałość uczuciowa, społeczna i emocjonalna, całkowity brak odpowiedzialności, nieumiejętność rozwiązywania najdrobniejszych problemów, egoizm i egocentryzm, problemy
z okazywaniem uczuć, a wreszcie całkowity zanik uczuciowości wyższej, znacznie zaniżona samoocena i inne.

Jak każdy uzależniony narkoman tkwił w tzw. błędnym kole, w momencie zaistnienia jakiegokolwiek problemu uruchamiał jedyny mechanizm obronny jaki znał - narkotyk. Odsuwał on wszelkie trudności na dalszy plan, tymczasem pojawiały się następne również rozwiązywane przez uzależnionego w jedyny znany mu sposób.

Najważniejszym celem terapii jakiej są poddawani pacjenci jest nauczenie ich konstruktywnego i w miarę możliwości efektywnego rozwiązywania problemów, a także uczenie ich prawidłowych i dojrzałych kontaktów interpersonalnych, które do tej pory charakteryzowała postawa roszczeniowa i egocentryzm. Tego najszybciej uczą się w grupie. W niej właśnie ćwiczą umiejętności przedstawiania swoich problemów, analizy własnego postępowania, nazywania uczuć i emocji, mówienia o sobie szczerze i wprost. Grupa uczy ich także rzeczy niezwykle dla narkomana trudnej - przyjmowania krytyki innych oraz stopniowego dostrzegania i walki ze swoim egoizmem i zakłamaniem. W tym procesie najbardziej efektywne są osoby, które znają nałóg z własnego doświadczenia - wielu wychowawców jest neofitami i ci cieszą się szczególnym autorytetem i zaufaniem pacjentów.

Uczestnictwo w grupie umożliwia chorym obserwację tego, jak inni radzą sobie z określonym problemem, a w nieco późniejszym okresie udzielanie pomocy w rozwiązywaniu problemów innych. Zyskują przez to poczucie bycia potrzebnym i wartościowym. Grupa daje im poczucie bezpieczeństwa, integracji i zaspokaja potrzebę przynależności.

Cały proces terapeutyczny obejmuje takie obszary, jak: myślenie, odczuwanie, przeżywanie, cel i sposób życia. Podczas pobytu w ośrodku następuje systematyczna przebudowa wadliwie funkcjonującej psychiki pacjenta, czego ostatecznym efektem jest lepsze zrozumienie siebie oraz poprawa stosunków z ludźmi. Jednostka osiąga w ten sposób dojrzałość życiową rozumianą jako umiejętność trzeźwego życia bez protezy w postaci środków odurzających.

W czasie kiedy dziecko przebywa w ośrodku, także jego rodzina, najczęściej rodzice również poddawani są oddziaływaniom terapeutycznym. Charakterystyczne jest u nich poczucie winy, krzywdy lub żal w stosunku do dziecka, a także wstyd. Relacje między członkami rodziny są zazwyczaj silnie zaburzone. Wszystkie te czynniki sprawiają, że leczenie pozostałych członków rodziny z problemem narkotykowym jest konieczne, ponieważ jej zdrowa struktura stanowi jeden z warunków sprzyjających i wzmacniających efekty leczenia samego uzależnionego.

ADRESY
Towarzystwo Zapobiegania Narkomanii, Zarząd Główny:
00-020 Warszawa
ul.Chmielna10a/21
tel.(0-22)27-22-43; oddziały terenowe w różnych miastach

Towarzystwo Rodziców i Przyjaciół Dzieci Uzależnionych "Powrót z U"
Zarząd Główny:
01-605 Warszawa
ul. Dziennikarska 11
tel./fax. (0-22) 39-03-83; oddziały w wielu miastach

Młodzieżowy Ruch na rzecz Przeciwdziałania Narkomanii "MONAR"
Zarząd Główny
00-681 Warszawa
ul .Hoża 57
tel.(0-22) 628-41-46, 621-13-59, 621-28-71; punkty konsultacyjne i telefony zaufania w wielu miastach

Towarzystwo Zapobiegania Patologiom Społecznym "KUŹNIA"
Zarząd Główny i Centrum Informacji:
00-401 Warszawa
al. 3 Maja 5/51; tel.(0-22) 625-47-49; tel./faks (0-22) 625-44-17
Infolinia Pogotowia Makowego tel. 0-800-20-117

Stowarzyszenie KARAN infolinia dla osób z problemem narkotykowym
tel. 0-800-120-289
Pełnomocnicy wojewodów do spraw zapobiegania narkomanii przy
Urzędach Wojewódzkich.

Zespoły do walki z Narkomanią przy Wojewódzkich Komendach Policji.

Poradnie ZOZ: zdrowia psychicznego, psychiatryczno-neurologiczne, profilaktyki
i leczenia uzależnień - w większości miast w Polsce
Odziały detoksykacyjne szpitali psychiatryczno-neurologicznych

Bibliografia:
"Zespół uzależnienia od alkoholu" - praca zbiorowa rozdz. IV - dr nauk med. Bohdan Woronowicz
Wydawnictwo: Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie rok 1988

Opracowanie: mgr Aleksandra Wójtowicz
Szkoła Podstawowa nr 1 w Częstochowie
oraz VIII Liceum Ogólnokształcące Samorządowe w Częstochowie

Wyświetleń: 633