PROGRAM
TERAPIA I REHABILITACJA
DZIECI Z AUTYZMEM

 Autyzm nie jest chorobą , ale spektrum zaburzeń
 Autyzm jest innym sposobem postrzegania świata i myślenia

Autyzm (autós, co oznacza „sam”) - złożone zaburzenie rozwoju i funkcjonowania ośrodkowego układu nerwowego, charakteryzujące się zakłóceniami zdolności komunikowania uczuć i budowania relacji interpersonalnych, zubożeniem i stereotypowością zachowań oraz trudnościami z integracją wrażeń zmysłowych. Według klasyfikacji ICD-10 autyzm dziecięcy należy do całościowych zaburzeń rozwoju, grupy zaburzeń rozpoczynających się wcześnie w rozwoju dziecka, przejawiających się jakościowymi zaburzeniami komunikacji, interakcji społecznych, zachowań, zainteresowań.
Dorota Rutkiewicz
I. CHARAKTERYSTYKA PROGRAMU

Z roku na rok w szkole rozpoczyna naukę coraz większa liczba dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu. Wychodząc naprzeciw potrzebom szkoły i chcąc włączyć się w proces terapii tych uczniów stworzony został ów program. Prezentowany program przeznaczony jest do realizacji w czasie zajęć rehabilitacji ruchowej z dziećmi z autyzmem. Adresatem programu są uczniowie Specjalnego Ośrodka Szkolno-Wychowawczego w Grodkowie z dysfunkcjami ruchowymi, intelektualnymi (z niepełnosprawnością w stopniu lekkim, umiarkowanym, znacznym i głębokim), ze sprzężeniami i ze spektrum autyzmu, u których zaobserwowano zaburzenia sensoryczne z zakresu układu przedsionkowego, zmysłu równowagi i propriocepcji. Udział w programie odbywać się będzie na podstawie kwalifikacji na zajęcia specjalistyczne – rehabilitację ruchową. Nie wymaga nakładów finansowych. Program realizowany będzie od października 2017 r. Oparty jest on na wybranych metodach terapii i rehabilitacji. Założone cele będą realizowane poprzez zajęcia prowadzone indywidualnie, w grupie, w formie zaproponowanej przez nauczyciela, dostosowanej do możliwości ucznia i w atmosferze akceptacji.

Głównym celem jest terapia i poprawa funkcjonowania dzieci autystycznych. Dodatkowo rozwijanie autonomii, jego personalizacja oraz socjalizacja poprzez aktywność ruchową. Aktywność fizyczna ma bardzo duże znaczenie w życiu każdego człowieka, na każdym etapie jego życia. Ruch jest nie tylko profilaktyką zdrowia, jest on także nieodłącznym elementem szeroko pojętej rehabilitacji osób z różnymi rodzajami niepełnosprawności. Ukierunkowana aktywność fizyczna, poprzez odpowiednie jej zastosowanie, spełnia funkcję korekcyjną. Związana jest ona z potrzebą skierowania procesów wynikających z nasilonej stymulacji i adaptacji na tor prawidłowy i ma na celu przywrócenie względnej harmonii rozwojowej. Bardzo ważna jest także funkcja terapeutyczna ruchu, inaczej – lecznicza, naprawcza, dzięki której można dotrzeć do niedostępnych części organizmu ludzkiego, np. kory mózgowej. Wszelkiego rodzaju aktywność przynosi wymierne efekty w poprawie funkcjonowania osób z najrozmaitszymi zaburzeniami, podnosi się ich sprawność.

Cele szczegółowe:
1. Zaplanowanie i zrealizowanie postępowania terapeutycznego wobec dzieci autystycznych.
2. Objęcie zakwalifikowanych dzieci terapią indywidualną i grupową oraz różnymi formami rehabilitacji.
3. Poprawa funkcjonowania społecznego dzieci objętych terapią - poprawa w zakresie zaburzeń mowy i komunikacji, osiąganie kompetencji społecznych.
4. Zmniejszenie izolacji i marginalizacji osób z autyzmem w życiu społecznym i w grupie rówieśniczej.
5. Poprawa kondycji fizycznej, sprawności ruchowej i manualnej oraz stanu zdrowia somatycznego poprzez zapewnienie zajęć ruchowych i fizjoterapii.
6. Pomoc w rozwoju osobowości i fizycznej strony dziecka poprzez:
• rozwój orientacji w przestrzeni, w czasie, w środowisku zewnętrznym;
• rozwój poczucia bezpieczeństwa, zaufania (do siebie i do partnera), współdziałania, partnerstwa;
• rozwój emocji, opanowywania ich, inwencji własnej, pewności siebie, inicjatywy,
• rozwój spontaniczności ruchu, sprawności ruchowej i koncentracji uwagi,
• rozwój sposobów komunikowania się,
• integrację środowiska w którym jesteśmy,
• umiejętność rozluźniania się po okresie napięcia, koncentracji.
7. Zmniejszenie wrażliwości dotykowej oraz objawów nadpobudliwości psychoruchowej – dziecko jest w stanie kontrolować swoje reakcje na otoczenie.
8. Kształtowanie umiejętności wykonywania czynności związanych z codziennym życiem.
9. Zapewnienie rodzicom edukacji, wsparcia i praktycznych umiejętności potrzebnych w postępowaniu z dziećmi.
10. Wzmacnianie u rodziców poczucia zadowolenia z uzyskanych sukcesów, przedstawiając jednak za każdym razem realne możliwości poprawy funkcjonowania u konkretnego dziecka.
11. Dzielenie się wiedzą na temat autyzmu.
12. Celebrowanie w naszej szkole 2 kwietnia- Światowego Dnia Wiedzy na Temat Autyzmu. W tym dniu będziemy wyrażać swoją solidarność z osobami z autyzmem, dołączając do ogólnoświatowej akcji Na niebiesko dla autyzmu.

PROCEDURA OSIĄGANIA CELÓW:
• Dobór metod ściśle dostosowany do indywidualnych potrzeb dzieci.
• Dobór ćwiczeń dostosowany do wieku dziecka i jego możliwości.
• Zastosowanie urozmaiconych form ćwiczeń, środków dydaktycznych,
przyrządów i przyborów.
• Wyzwalanie radości dzieci w czasie zajęć.
• Wytwarzanie miłej atmosfery podczas zajęć.

METODY REALIZACJI PROGRAMU:
1. Metody nauczania pojedynczych ćwiczeń ruchowych:
• syntetyczna (całościowa),
• analityczna ( nauczania częściami),
• kombinowana (kompleksowa),
2. Metody nauczania ćwiczeń ruchowych w zależności od charakteru i rodzaju postrzegania zmysłowego:
• oglądowa,
• słownego ujęcia ruchu,
• oddziaływania proprioceptywnego - rozwijająca czucie ruchu i położenia części ciała względem siebie,
• oddziaływania sensorycznego.
3. Metody stosowane na zajęciach w zależności od rodzaju zadań:
• reproduktywne (odtwórcze),
• naśladowcza ścisła,
• zadaniowa ścisła,
• programowanego uczenia się,
• praktyczne (usamodzielniające),
• zabawowo-naśladowcza,
• zabawowa klasyczna,
• bezpośredniej celowości ruchu,
• ruchowej ekspresji twórczej.

FORMY REALIZACJI PROGRAMU:
• grupowa
• indywidualna

TERAPIA
Każde dziecko z autyzmem jest unikalne i ma zupełnie indywidualne cechy właściwe tylko dla siebie samego. Całokształt procesu wprowadzenia programu usprawniania ruchowego wymaga więc postępowania, w trakcie którego zakres ćwiczeń ruchowych, stopień trudności, formy, metody i zasady będą dostosowane do psychofizycznego i motorycznego rozwoju oraz wydolności organizmu dziecka. Podczas przeprowadzenia zajęć należy wziąć pod uwagę:
• istniejącą dysfunkcję dziecka – zaburzenia sensoryczne,
• wiek,
• cechy indywidualne, preferencje dziecka,
• oraz wpływ środowiska.
Uczniowie ze zdiagnozowanym autyzmem będą zakwalifikowani do programu na podstawie obserwacji, wywiadu, badania dokumentów i analizy ich treści. Dodatkowo będą mieli założone i prowadzone obserwacje wg narzędzi:
1. Karta informacyjna dziecka – zał. nr 1
2. Arkusz obserwacji dziecka z niepełnosprawnością – zał. nr 2
3. Test ATEC – zał. nr 3
4. Ocena efektywności zajęć – zał. nr 4
5. Indywidualny program terapeutyczny – zał. nr 5

Zastosowanie w procesie usprawniania ruchowego różnych form, metod oraz zasad ma na celu osiągnięcie pozytywnych efektów całokształtu działań, a także intensyfikację ruchu, uatrakcyjnienie zajęć, wzrost zainteresowania nimi oraz pogłębienie motywacji oraz przede wszystkim poprzez ruch program zakłada wyrównanie zaburzeń u dzieci objętych programem. Podczas terapii terapeuta będzie dobierać ćwiczenia (w formie zabawy dostosowanej do wieku dziecka), które stymulują zmysły dziecka i prowadzą do poprawy umiejętności odbierania i przetwarzania wrażeń zmysłowych, nauczenia się planowania ruchu, lepszego poznania swojego ciała, opanowania ruchów precyzyjnych itp.

PRZEWIDYWANE EFEKTY :

• poprawa samooceny i wiary w siebie u dziecka,
• zwiększony poziom sprawności manualnej
• poprawa równowagi i koordynacji ruchowej,
• poprawa koncentracji uwagi i skuteczność wykonywanych poleceń,
• poprawa funkcji psychomotorycznych , motoryki dużej i małej,
• zwiększona sprawność i wydolność fizyczna dziecka,
• zwiększone zaangażowanie dziecka w podejmowanie nowych, trudniejszych zadań.

EWALUACJA:

Powyższy Program przedstawia wiele sfer pracy z różnymi dysfunkcjami ruchowymi, intelektualnymi, ze sprzężeniami, zaburzeniami integracji sensorycznej, ze spektrum autyzmu. Ewaluacji poddane będą różne formy i metody oraz ich skuteczność w realizacji zamierzonych celów. Przedmiotem ewaluacji należy uczynić zmiany w zachowaniu i postawie dziecka, a także wyrównania dysfunkcji procesów sensorycznych pod wpływem rehabilitacji i terapii ruchem. W tym celu wykorzystana będzie ocena zachowania dziecka w różnych sytuacjach jak i obserwacja kliniczna.







II. WIADOMOŚCI OGÓLNE NA TEMAT AUTYZMU

1. DEFINICJA:
Autyzm (pochodzi z greki od autós, co oznacza „sam” - „odwrócenie od świata zewnętrznego, przewagę świata wewnętrznego”) - złożone zaburzenie rozwoju i funkcjonowania ośrodkowego układu nerwowego, charakteryzujące się zakłóceniami zdolności komunikowania uczuć i budowania relacji interpersonalnych, zubożeniem i stereotypowością zachowań oraz trudnościami z integracją wrażeń zmysłowych. Według klasyfikacji ICD-10 autyzm dziecięcy należy do całościowych zaburzeń rozwoju, grupy zaburzeń rozpoczynających się wcześnie w rozwoju dziecka, przejawiających się jakościowymi zaburzeniami komunikacji, interakcji społecznych, zachowań, zainteresowań. Jego rozpoznanie jest uzasadnione, gdy pierwsze objawy pojawiają się we wczesnym okresie życia dziecka.
W roku 1943 Leo Kanner z Johns Hopkins Hospital po raz pierwszy opisał grupę dzieci, u których po krótkim okresie prawidłowego rozwoju nastąpiło zerwanie komunikacji z otoczeniem i wycofanie się ich ku światu wewnętrznych przeżyć przy towarzyszącej potrzebie niezmienności otoczenia oraz ograniczeniu i wybiórczości zainteresowań.
Symptomy autyzmu według Kannera:
• wyraźne autystyczne wycofanie,
• pragnienie zachowania niezmienności,
• brak mowy lub specyficzne zaburzenia mowy,
• dysharmonie rozwoju poznawczego
• stereotypie

ASD - spektrum zaburzeń autystycznych
DSM V (od maja 2013):
1. Klinicznie znaczące, stałe nieprawidłowości w obrębie komunikacji społecznej i interakcji.
A. Wyraźne deficyty w komunikacji werbalnej i niewerbalnej wykorzystywanej w interakcjach społecznych,
B. Brak wzajemności społecznej,
C. Nieumiejętność rozwijania i utrzymywania relacji z rówieśnikami właściwej dla poziomu rozwoju.
2. Ograniczone, powtarzalne wzorce zachowań, zainteresowań i aktywności objawiające się poprzez co najmniej dwa z poniższych objawów:
A. Stereotypowe zachowania motoryczne lub werbalne lub nietypowe zachowania sensoryczne,
B. Nadmierne przywiązanie do rutyny i zrytualizowanych wzorców zachowania,
C. Ograniczone zainteresowania.
3. Objawy muszą wystąpić we wczesnym dzieciństwie (ale mogę nie manifestować się w pełni dopóki oczekiwania społeczne nie przekroczą ograniczonych możliwości dziecka).

Stopnie nasilenia objawów i ich wpływu na codzienne funkcjonowanie ASD:
L1 – wymaga wsparcia pacjent i rodzina – problemy dotyczą głównie relacji społecznych,
L2 – wymaga znacznego wsparcia – problemy z komunikacją z ludźmi,
L3 – wymaga bardzo znaczącego wsparcia – niezdolny do komunikacji werbalnej i pozawerbalnej.

2. PRZYCZYNA
Przyczyna występowania autyzmu nie jest znana. Do tej pory nie udało się wyodrębnić pojedynczego czynnika, który mógłby być odpowiedzialny za wywołanie choroby. Obecnie wymienia się około 50 czynników, które zwiększają ryzyko pojawienia się zaburzeń. Odpowiedź na pytanie o przyczyny tego zaburzenia ma ogromne znaczenie praktyczne, ponieważ wiąże się z opracowaniem skutecznego programu profilaktycznego i terapeutycznego.

3. DIAGNOZOWANIE AUTYZMU
Autyzm jako zaburzenie o nieustalonej etiologii ma u każdego osobnika bardzo indywidualny przebieg i niepowtarzalną symptomatologię. Niekiedy istnieje trudność w postawieniu diagnozy, co świadczy o tym, że nieprawidłowości rozwojowe mogą mieć różny stopień głębokości i zakres, a tym samym i bardzo różnorodny charakter. Istnieją wprawdzie wspólne, charakterystyczne dla autyzmu objawy, lecz u każdej jednostki przybierać mogą różną postać. Autyzm definiowany i diagnozowany jest na podstawie zewnętrznych objawów. Wiedzę o zaburzeniach zyskuje się przez obserwację zachowań dziecka autystycznego. Diagnozę stawia się, gdy dziecko ujawnia przynajmniej sześć z podanych objawów, które nie są typowe dla danego okresu rozwojowego ( w tym przynajmniej dwa punkty z grupy pierwszej i po jednym punkcie z pozycji dwa i trzy).

4. EPIDEMIOLOGIA
Na początku XXI w. częstość występowania autyzmu szacowano na 1–2%, a spektrum autystycznego – na 4–6%. Zaburzenia ze spektrum autyzmu występują czterokrotnie częściej u chłopców, niż u dziewcząt. Tym niemniej u chorych dziewczynek z autyzmem, częściej niż u chłopców, współwystępuje upośledzenie umysłowe.
AUTYZM - OBJAWY


Manifestowanie obojętności.

Przyłączanie się do innych tylko wtedy,
gdy osoba dorosła je do tego nakłania i mu towarzyszy.

Jednostronna aktywność.

Wyrażanie potrzeb przez używanie ręki dorosłego.

Brak zabawy z innymi dziećmi.

Bezustanne mówienie tylko na jeden temat.

Powtarzanie słyszanych słów i dźwięków bezpośrednio
po ich usłyszeniu - (echolalia).


Dziwaczne zachowania.

Nieadekwatny do sytuacji śmiech.
Bezmyślne manipulowanie trzymanymi w ręku przedmiotami lub wprawianie ich w ruch obrotowy.


Brak kontaktu wzrokowego.


Potrzeba niezmienności.


Brak zabaw twórczych, opartych na wyobraźni.

U niektórych duża sprawność w wykonywaniu pewnych czynności, ale nie w zadaniach które wymagają zrozumienia społecznego.
5. OBJAWY :

Autyzm u każdej osoby objawia się trochę inaczej, dwie osoby z taką samą diagnozą mogą mieć bardzo różne zachowania i możliwości. Dlatego mówimy o spektrum zaburzeń – od łagodnych objawów do takich, które bardzo wpływają na wszystkie sfery życia. Żadne dziecko nie będzie przejawiało wszystkich tych zachowań, ale tylko niektóre z nich.

A. Wczesne objawy autyzmu :

• dziecko nie nawiązuje kontaktu wzrokowego np. podczas karmienia, nie odwzajemnia uśmiechów i ekspresji twarzy,
• dziecko nie reaguje na swoje imię oraz nie wydaje dźwięków, żeby zyskać uwagę rodziców,
• nie używa gestów do komunikacji np. gestu „papa” na pożegnanie, nie prosi o pomoc ani o inne podstawowe rzeczy,
• dziecko nie gaworzy w wieku 12 miesięcy,
• dziecko nie patrzy na przedmioty, które wskazujemy.

B. Objawy autyzmu związane z interakcjami społecznymi:

• dziecko wydaje się być niezainteresowane ludźmi lub nieświadome ich obecności,
• nie potrafi inicjować kontaktu, bawić się wspólnie, zdobywać przyjaciół,
• nie lubi być dotykane, trzymane na rękach lub przytulane,
• w zabawie nie wchodzi w role np. zabawa w lekarza, nie angażuje się w zabawy w grupie, nie naśladuje, nie używa zabawek w kreatywny sposób,
• ma trudności w rozumieniu uczuć lub mówieniu o uczuciach,
• wydaje się nie słyszeć, kiedy inni zwracają się do niego,
• nie dzieli się osiągnięciami lub zainteresowaniami np. zabawkami, rysunkami.

C. Objawy autyzmu związane z komunikacją

a. Niewerbalną:
• dziecko unika kontaktu wzrokowego,
• używa mimiki twarzy niedostosowanej do wypowiedzi,
• ma trudności z odczytywaniem mimiki twarzy, tonu głosu, gestów rozmówcy,
• wykonuje tylko nieliczne gesty w celach komunikacyjnych np. wskazywanie lodówki w celu otrzymania ulubionego przysmaku,
• nieprawidłowa postawa, niezręczność ruchowa, ekscentryczny sposób poruszania się np. chodzenie jedynie na palcach

b. Werbalną (mowa):
• dziecko mówi nietypowym tonem głosu lub z nietypowym rytmem mowy np. wymawianie każdego zdania jak pytania,
• uporczywie powtarza te same słowa lub zdania,
• w odpowiedzi na pytanie, powtarza pytanie, zamiast udzielenia odpowiedzi – tzw. echolalia,
• mówi o sobie w 3 osobie tj. Maciek chce jabłko – zamiast: ja chcę jabłko,
• agramatyzmy – nie uwzględnia w mowie form, odmiany wyrazów, wypowiada wyrazy w niepoprawnej formie gramatycznej,
• wypowiedzi sprawiają wrażenie nieadekwatnych,
• bierze wypowiedzi zbyt dosłownie – nie rozumie poczucia humoru, ironii, metafor,
• dziecko ma trudności w komunikowaniu potrzeb i pragnień.


D. Objawy autyzmu związane z brakiem elastyczności, ograniczonymi, powtarzającymi się, stereotypowymi wzorcami zachowań, zainteresowań i aktywności



• dziecko przestrzega ścisłej rutyny np. nalega na codzienne chodzenie dokładnie tą samą drogą do szkoły,
• ma trudności z adaptacją do jakichkolwiek zmian w planie lub w środowisku np. panikuje i płacze, kiedy przestawimy meble lub kiedy ma pójść do szkoły o innej godzinie niż zwykle,
• nietypowe przywiązanie do zabawek lub obiektów tj. klucze, włączniki światła, nitki,
• obsesyjne układanie przedmiotów w określonym porządku,
• zainteresowanie wąską dziedziną wiedzy, często związaną z cyframi i symbolami np. zapamiętywanie i recytowanie rozkładu jazdy tramwaju,
• spędza dużo czasu na układaniu zabawek w specyficzny sposób, obserwowaniu poruszających się przedmiotów np. wentylator, pralka; lub koncentruje się na specyficznej części przedmiotu np. kółko od auta,
• wielokrotnie powtarza ruchy takie jak trzepotanie rękoma na wysokości oczu, kręcenie się wokół własnej osi – są to tzw. stereotypie ruchowe lub autostymulacje.

E. Inne objawy często powiązane z autyzmem

• wiele osób z autyzmem ma objawy związane z dietą – nietolerancje pokarmowe, dolegliwości trawienne,
• wiele osób ma trudności ze snem,
• niektóre osoby (mówi się o ok.10% osób z autyzmem) mają tzw. umiejętności wysepkowe – wyjątkowe zdolności w wąskiej dziedzinie tj. szybkie liczenie w pamięci, rysowanie z pamięci z niezwykłą ilością detali, zapamiętywanie liczb np. całych rozkładów jazdy,
• u części osób ze spektrum autyzmu współwystępują: ADHD (30-80% według różnych danych), zaburzenia lękowe (40%), epilepsja (20%),
• wiele osób z autyzmem nietypowo odbiera świat za pomocą zmysłów. Mają oni zaburzenia związane ze zmysłami w różnym natężeniu, nigdy nie występują wszystkie zaburzenia na raz. Dzieci autystyczne mające zaburzenia integracji sensorycznej odznaczają się :
 dość dużą niepewnością grawitacyjną (mają problemy z huśtaniem, skakaniem, bujaniem),
 często bronią się przed dotykiem, niechętnie dotykają różne przedmioty jak również nie lubią być dotykane,
 mają również problemy w rozróżnianiu dźwięków i odczytywaniu ich,
 występować może nadwrażliwość na intensywność danego dźwięku - każde zbyt głośne dźwięki mózg odczytuje nieprawidłowo, (jako hałas, który powoduje u nich niemalże ból),
 nie tolerują mocnego światła lub wręcz przeciwnie domagają się pulsującego i kolorowego,
 problemy z obcinaniem włosów oraz paznokci, niechęć do dotyku, problemy z myciem zębów oraz zatykanie uszu w sytuacjach dość często niezrozumiałych dla innych są tylko niektórymi „dziwnymi” zachowaniami dzieci z autystycznych.
Szczegółowe zaburzenia integracji sensorycznej współwystępujące w autyzmie. Ze względu na uszkodzenia mózgu, praca kanałów sensorycznych może być zakłócona na jeden z trzech sposobów:
• nadwrażliwość – kanały sensoryczne są zbyt otwarte, a więc do mózgu przedostaje się zbyt duża ilość bodźców, by mógł się z nimi uporać,
• zbyt mała wrażliwość – drogi sensoryczne nie są wystarczająco „otwarte”, co prowadzi do deprywacji sensorycznej,
• biały szum – wadliwe działanie kanałów sensorycznych powoduje, że wytwarzają one własne bodźce i przekaz płynący ze świata zewnętrznego jest zakłócony lub nawet niedopuszczony do mózgu
Próbą naprawienia uszkodzonych kanałów sensorycznych przez dziecko są sensoryzmy. Te dziwaczne, stereotypowe zachowania są swoistą próbą samowyleczenia, przetrwania w niezrozumiałym świecie doznań percepcyjnych. Obserwując je można stwierdzić, który z kanałów nie działa prawidłowo i jakiego typu jest to zaburzenie. Należy zauważyć, że również wiele codziennych sytuacji niesie ze sobą możliwość terapii sensorycznej (np. zabawy w piasku, wodzie, hipoterapia).

DOTYK
Nadwrażliwość:
 krzyk podczas mycia, obcinania włosów i czesania,
 unikanie szorstkich i sztywnych ubrań oraz ciasnych ciuchów,
 unikanie fizycznego kontaktu,
 zła reakcja na zmianę ciśnienia i temperatury,
 protest przy obcinaniu paznokci.
Podwrażliwość:
 dążenie do mocnego kontaktu fizycznego,
 uderzanie głową lub kończynami w twardą powierzchnię np. ścianę,
 zaciskanie dłoni,
 gryzienie się,
 drapanie ciała,
 tarcie dłoni o różne powierzchnie,
 nie dopuszczają do zagojenia się rany ciągle ja rozdrapując.
Biały szum:
 problem z określeniem źródła pochodzenia danego bodźca (z zewnątrz czy z własnego ciała),
 pojawianie się „gęsiej skórki” na całym ciele bez widocznego powodu,
 częste drapanie się po całym ciele (jakby coś swędziało).

SŁUCH
Nadwrażliwość:
 zatykanie uszu,
 uciekanie od niespodziewanych dźwięków i hałasu,
 lęk przed tłumami ludzi i ruchem ulicznym,
 strach przed burzą, silnymi opadami deszczu, wiatrem oraz szumem fal,
 unikanie dotyku i mycia uszu,
 strach przed zwierzętami (np. szczekającym psem),
 słyszenie dźwięków z dużej odległości,
 protest przy strzyżeniu włosów (dźwięk maszynki jest dla nich nie do zniesienia).
Podwrażliwość:
 trzaskanie drzwiami i rzucanie przedmiotami,
 wydawanie głośnych dźwięków,
 przykładanie do ucha wibrujących przedmiotów (np. masażer elektryczny),
 lubią wsłuchiwać się w dźwięki wydawane przez pralkę, odkurzacz, suszarkę,
 wsłuchiwanie się w hałas ( np. hałas uliczny),
 opukiwanie różnych przedmiotów.
Biały szum:
 wsłuchują się w bicie swojego serca, prace układu trawiennego i własny oddech,
 uderzanie rękami w głowę,
 uderzanie głowa w różne powierzchnie,
 stałe wytwarzanie i wsłuchiwanie się w dźwięki wydawane przez siebie.

WĘCH
Nadwrażliwość:
 unikanie silnego zapachu ( torsje, mdłości),
 wyczuwanie różnych zapachów z dużej odległości,
 unikanie potraw o mocnym zapachu,
 wyczuwanie przez długi czas zapachu osób, które dawno wyszły z pomieszczenia,
 niechęć noszenia ubrań wypranych w niektórych środkach piorących o silnym, drażniącym ich zapachu,
Podwrażliwość:
 szukanie silnego bodźca zapachowego,
 czerpią radość z przebywania w towarzystwie bardzo silnych, znajomych im zapachów,
 obwąchiwanie przedmiotów i ludzi,
 smarowanie siebie i przedmiotów własnymi wydzielinami (np. ślinienie rąk, rozcieranie śliny na zabawkach),
 zabawa moczem i rozmazywanie kału,
Biały szum:
 wkładanie drobnych elementów do nosa,
 ciągłe odczuwanie jakiegoś nieokreślonego zapachu,
 niepokój i złość podczas choroby wywołany zatkaniem nosa.

WZROK
Nadwrażliwość:
 unikanie oświetlenia jarzeniowego,
 unikanie blasku słońca,
 mrużenie oczu, zamykanie oczu (pod wpływem światła),
 niechęć do przeglądania w lustrze,
 spoglądanie przez szkło oraz małe dziurki,
 przyglądanie się mikroskopijnym pyłkom kurzu, drobnym punkcikom i elementom,
 fascynacja wirującymi przedmiotami,
 przyglądanie się kropli śliny, którą na przykład rozciągają między palcami.

Podwrażliwość:
 wpatrywanie się w słońce i inne źródła światła,
 fascynacja rogami, krawędziami (przesuwanie po nich zabawek),
 manipulowanie, obracanie zabawkami przed oczami,
 zainteresowanie świecącymi, błyszczącymi przedmiotami oraz lustrami,
 machanie rękami przed oczami,
 rzucają przedmioty jednocześnie oglądając jak spadają.
Biały szum:
 widoczne rozszerzenie źrenic,
 patrzenie „przez” przedmioty i ludzi (nieobecny wzrok),
 dotykanie, mocne tarcie oczu oraz widoczny.

SMAK
Nadważliwość:
 preferowanie tylko potraw o określonym smaku i konsystencji,
 często są niejadkami,
 występują nudności (reakcja na wyrazisty, mocny smak),
 częste wypluwanie jedzenia.
Podwrażliwość:
 wkładanie wszystkiego do ust,
 jedzenie rzeczy i produktów niejadalnych,
 brak ulubionych smaków (zazwyczaj jedzą wszystko).
Biały szum:
 ciągłe odczuwanie w ustach jakiegoś smaku,
 ssanie własnego policzka, warg, języka .

UKŁAD PRZEDSIONKOWY
Nadwrażliwość:
 lęk przed odrywaniem nóg od podłogi,
 szuranie nogami,
 występowanie choroby lokomocyjnej,
 lęk przed chodzeniem do tyłu i ruchami obrotowymi,
 lęk przed wysokością i upadkiem,
 strach przed zeskakiwaniem, chodzeniem po murach i krawężnikach, wspinaniem się,
 trzymanie się poręczy w trakcie wchodzenia i schodzenia ze schodów,
 strach przed gwałtownym hamowaniem lub skręcaniem samochodu,
 niechęć do zabaw na trampolinie, zjeżdżali i huśtawek,
Podwrażliwość:
 wzmożona potrzeba ruchu,
 obniżone napięcie mięśniowe,
 utrzymywanie nieprawidłowej postawy ciała,
 częste potykanie się,
 zaburzenie równowagi,
 trudności w prawidłowym odbieraniu i przetwarzaniu bodźców słuchowych oraz wzrokowych,
 uwielbiają huśtawki, zjeżdżalnie, trampolinę

PROPRIOCEPCJA
 chaotyczne i niekontrolowane ruchy,
 domaganie się mocnego ucisku,
 tendencje do szczypania i gryzienia siebie i innych,
 niszczenie różnych przedmiotów oraz zabawek (wynikający z braku kontroli nad własnym dotykiem),
 słaba precyzja ruchu rąk.
Sfery zaburzeń poszczególnych dzieci są różne, a każde z nich jest indywidualnością. Jedne mogą cierpieć na nadwrażliwość inne zaś na brak wrażliwości poszczególnych zmysłów. Zaburzenia integracji sensorycznej mają negatywny wpływ na wiele obszarów funkcjonowania dziecka. Między innymi: opóźniają kształtowanie zdolności emocjonalnych, społecznych, komunikacyjnych oraz rozwój fizyczny.

6. PRAWA OSÓB Z AUTYZMEM

Karta Praw Dla Osób Autystycznych
–przyjęta przez Parlament Europejski 9 Maja 1996 r.

1. Prawo obywatelskie osób autystycznych do niezależnej i wartościowej egzystencji pozwalającej na pełne rozwinięcie możliwości i wykorzystanie szans życiowych
2. Prawo obywatelskie osób autystycznych do łatwo dostępnej, bezstronnej i dokładnej diagnozy i opinii lekarskiej.
3. Prawo obywatelskie osób autystycznych do łatwego i odpowiedniego wykształcenia.
4. Prawo obywatelskie osób autystycznych ( a także reprezentantów) do pełnej partycypacji w procesie podejmowania decyzji kształtujących ich przyszłość : w miarę możliwości, życzenia jednostek indywidualnych powinny być zapewnione i uwzględnione.
5. Prawo obywatelskie osób autystycznych do odpowiedniego i łatwo dostępnego mieszkania.
6. Prawo obywatelskie osób autystycznych do wyposażenia, pomocy i opieki niezbędnej do zapewnienia w pełni produktywnej egzystencji gwarantującej szacunek i niezależność.
7. Prawo obywatelskie osób autystycznych do zarobku i odpowiedniego wynagrodzenia zapewniającego niezbędne wyżywienie, odzież, mieszkanie, a także gwarantującego zaspokojenie wszystkich pozostałych potrzeb życiowych.
8. Prawo obywatelskie osób autystycznych do uczestniczenia w miarę możliwości , w procesie rozwoju i zarządzania placówkami specjalnymi, które stworzono w celu zapewnienia im niezbędnej opieki.
9. Prawo obywatelskie osób autystycznych do odpowiedniej porady i opieki zapewniającej poprawę kondycji fizycznej, ochronę zdrowia psychicznego i zaspokojenie potrzeb duchowych, w ramach których należy uwzględnić także odpowiednie metody terapeutyczne i leczenie farmakologiczne, mając na uwadze zapewnienie bezpiecznej terapii uwarunkowanej prawami i przywilejami osoby zainteresowanej.
10. Prawo obywatelskie osób autystycznych do odpowiedniego wykształcenia i szkolenia zawodowego wykluczającego dyskryminację i stereotypy: szkolenie i zatrudnienie powinny uwzględniać zdolności i prawo wyboru jednostki.
11. Prawo obywatelskie osób autystycznych do korzystania ze środków transportu i nieograniczonej swobody poruszania się.
12. Prawo obywatelskie osób autystycznych do uczestniczenia i korzystania z dóbr kulturalnych, możliwości uczestniczenia w różnych formach działalności rozrywkowej, wypoczynku i sportu.
13. Prawo obywatelskie osób autystycznych do korzystania z tych samych udogodnień, usług, a także możliwości aktywnej współpracy i działania w społeczeństwie.
14. Prawo obywatelskie osób autystycznych do nawiązywania stosunków o charakterze seksualnym, a także innych związków, między innymi małżeńskich, pozbawionych zniewolenia.
15. Prawo obywatelskie osób autystycznych do korzystania z porady prawnej i usług adwokackich, a także do pełnej opieki prawnej i ochrony ustawowej.
16. Prawo obywatelskie osób autystycznych do egzystencji pozbawionej lęku i poczucia zagrożenia związanego z bezprawnym umieszczeniem w szpitalu psychiatrycznym albo w innych instytucjach ograniczających swobodę i wolność osobistą.
17. Prawo obywatelskie osób autystycznych do niezależnej i pełnej egzystencji pozbawionej cierpienia i bólu fizycznego albo zaniedbania.
18. Prawo obywatelskie osób autystycznych do uniezależnienia się od nadużywania i przedawkowania środków farmakologicznych.
19. Prawo obywatelskie osób autystycznych do uzyskania przystępnych informacji udzielanych osobom autystycznym (ich reprezentantom), dotyczących danych pochodzących z akt personalnych rejestrów medycznych, psychologicznych i edukacyjnych.



7. RODZINA - Autyzm u dziecka stanowi wielkie wyzwanie dla rodziców i wpływa na funkcjonowanie całej rodziny. Rodziny te potrzebują pomocy, która powinna obejmować nie tylko wspieranie rozwoju dziecka, ale także rozwiązywanie problemów wynikających z autyzmu, pojawiających się w codziennym życiu rodziny. Sytuacja każdej rodziny jest inna ale terapeuta musi mieć świadomość, że bez współpracy z rodziną nie ma skutecznej terapii dziecka autystycznego. Pomoc powinna dotyczyć:
1. Pomoc rodzinie w radzeniu sobie z bardzo obciążającą emocjonalnie sytuacją zdiagnozowania u dziecka autyzmu lub nawet jej podejrzenia.
2. Pomoc w zrozumieniu jaki jest zakres i charakter trudności dziecka.
3. Pomoc w uwolnieniu rodziców od poczucia winy za chorobę dziecka
4. Pomoc w zdobyciu dostępnych form terapii i jej dofinansowania.
5. Pomoc rodzeństwu w zrozumieniu na czym polegają trudności brata lub siostry z autyzmem i rozwijaniu umiejętności radzenia sobie z wynikającymi z nich problemami.
6. Wyposażenia w informacje dotyczące jaka i gdzie jest dostępna pomoc medyczna.

III. TERAPIA AUTYZMU

1. WSTĘP :

Zwykle autyzm diagnozowany jest w dzieciństwie. Dużą wagę przykłada się do wczesnego wspomagania rozwoju dziecka, czyli terapii dla dzieci trwającej od zauważenia niepokojących symptomów do 7 lat. Od zdiagnozowania autyzmu dziecko obejmowane jest działaniami, które pomagają mu uczyć się. W późniejszym wieku do terapii wybierane są różne metody wspierania rozwoju. Wprawdzie ciągle nie wiemy wszystkiego o autyzmie, ale wiele z metod terapii daje dobre efekty. Działania terapeutyczne dopasowane do dziecka, pozwalają mu robić postępy i coraz lepiej orientować się w świecie. Podstawą terapii jest zawsze spersonalizowany, indywidualny plan. Dodatkowo:
• terapia powinna bazować na mocnych stronach dziecka, rozwijać umiejętności, które sprzyjają dobremu radzeniu sobie,
• poszczególnych trudności i umiejętności dziecko powinno nabywać małymi kroczkami, które będzie mogło opanowywać na bieżąco,
• należy poznać wrażliwość zmysłów i sposób odbierania bodźców, by lepiej dopasować działania do jego potrzeb,
• należy wprowadzić takie zmiany w środowisku, żeby ułatwić dziecku uczenie się np. oczyszczenie pokoju w którym odbywa się terapia z nadmiaru bodźców lub wprowadzenie bardziej stałej rutyny dnia.

2. CELE TERAPII:

Cel główny – to aktywizowanie dziecka, które umożliwi mu rozwijanie poczucia tożsamości, doświadczenie więzi z innymi i otoczeniem, a przez to pełniejsze uczestnictwo w procesie dydaktyczno-wychowawczo-terapeutycznym oraz wpłynie na poprawę funkcjonowania społecznego.

Cele szczegółowe:
1) Stymulacja rozwoju ruchowego, emocjonalnego i społecznego. Wspomaganie ogólnego rozwoju dziecka.
2) Zdobywanie i podwyższanie niezależności życiowej i jakości życia w zakresie zaspokajania podstawowych potrzeb osoby z autyzmem.
3) Poprawa jakości odbierania, przesyłania i organizowania bodźców.
4) Dostarczenie kontrolowanej ilości bodźców sensorycznych, w szczególności przedsionkowych, proprioceptywnych i dotykowych.
5) Kompensowanie zaburzeń rozwojowych.
6) Łagodzenie wpływu objawów na codzienne aktywności, samodzielności i pełnego korzystania z życia np. nawiązywania przyjaźni, radzenia sobie z frustracją, samodzielnego podejmowania wyzwań.
7) Nauka zaradności i współżycia w grupie rówieśniczej, rodzinie i społeczeństwie.
8) Kształtowanie mowy, usprawnianie mowy czynnej.
9) Doskonalenie sprawności ruchowej, usprawnianie czynności manualnych (duża i mała motoryka).
10) Poprawa koordynacji ruchowej, planowanie ruchu i równowagi ciała.
11) Poprawa percepcji słuchowej, wzrokowej.
12) Wzmacnianie poczucia własnej wartości poprzez pozytywne motywowanie.
13) Wdrażanie do przestrzegania zasad BHP w różnych sytuacjach życiowych.
14) Przygotowanie do korzystania z życia kulturalnego i umiejętnego zagospodarowania wolnego czasu.

3. ZASADY TERAPII :
1) Przygotowanie rodziców do pracy z dzieckiem poprzez wyjaśnienie im zachowań dziecka.
2) Ustalenie porozumienia, wytworzenie ciepłych, przyjacielskich stosunków z dzieckiem.
3) Całkowita akceptacja dziecka (...),
4) Wytwarzanie atmosfery swobody, zapewnienia możliwości wyrażania swoich uczuć,
5) Rozpoznawanie i odzwierciedlanie uczuć dziecka przez terapeutę.
6) Szanowanie dziecka.
7) Dziecko kieruje przebiegiem spotkań.
8) Terapeuta nie przyśpiesza terapii.
9) Przywiązywanie dużego znaczenia do określonych ograniczeń (...); dziecku nie wolno umyślnie niczego niszczyć, atakować innych osób, terapeucie nie wolno narażać dziecka na niebezpieczeństwo (w ramach akceptacji swobody w jego zachowaniu ).
10) Rozszerzenie form kontaktu z dzieckiem, przede wszystkim kontaktu fizycznego.
11) Nawiązanie kontaktu wzrokowego – na poziomie oczu dziecka przy każdej czynności i poleceniu, twarzą w twarz – kontrolowanie wzroku dziecka.
12) Korzystne jest siedzenie na przeciwko dziecka później - obok niego.
13) Ważna jest ekspresja twarzy i mowy (początkowo „przerysowanie emocji”).
14) Stymulacja dziecka do kontaktów społecznych.
15) Środowisko, w którym przebywa dziecko powinno być kontrolowane, ograniczone bodźcami:
• Środowisko słuchowe: budynek, sala, gdzie jest najmniejsze rozpraszanie dźwięków; należy zwracać uwagę na sposób mówienia.
• Środowisko wzrokowe: pomieszczenia pomalowane stonowanymi kolorami farb nie dającymi odbić; wyposażone ubogo, w miarę jednobarwne wykładziny (meble, zasłony, rolety nie przepuszczające światła); zabawki schować należy w szafkach; oświetlenie żarówką. Nauczyciel powinien ubierać odzież w naturalnym kolorze raczej nie wzorzystą, nie powinien stać na tle okna.
• Otoczenie dotykowe: preferowane jest zakładanie dziecku ubrań bawełnianych.
• Otoczenie węchowe: pomieszczenie, gdzie nie dochodzi dużo zapachów.
16) Wydawanie jasnych, krótkich poleceń.
17) Struktura, rytuał zajęć (miejsce, czas, osoba), plan dnia i pracy, miejsce – muszą być dobrane do możliwości dziecka.
4. JAK POMÓC OSOBOM AUTYSTYCZNYM NA CO DZIEŃ? Organizacja terapii z dzieckiem autystycznym.

Sposób pracy z autystykiem wyznaczony jest przez jego poziom intelektualny, zasób kompetencji społecznych, a przede wszystkim przez dominujące uszkodzenia w obrębie układu nerwowego. Przed rozpoczęciem terapii autystyka należy go wprowadzić w pewne struktury organizacyjne. Wymienia się pięć elementów wchodzących w skład strukturyzacji i organizacji środowiska.:
1. Przestrzeń, w której dziecko przebywa winna być raczej stabilna (nie zmieniająca się co chwilę); stale miejsce pracy, odpoczynku; wyposażenie przestrzeni raczej skromne, ponieważ każdy dodatkowy element jest czynnikiem rozpraszającym, jak i wnoszącym nadmierną ilość dodatkowych bodźców, pragnąc dokonywać zmian w stabilnej przestrzeni warto to robić razem z dzieckiem lub w jego obecności.
2. Czas (kolejność zdarzeń), tak jak przestrzeń musi być stabilna; kolejne czynności, które będzie wykonywało dziecko muszą być wiadome i znane dziecku; w tym celu dobrze jest zaznajamiać dziecko z planem dnia, z planem poszczególnych zajęć (przewidywalność da dziecku poczucie bezpieczeństwa, jak i pozwoli antycypować to, co go czeka); stąd dobrze będzie, jeśli na początku prowadzonej terapii poszczególne elementy zajęć będą się powtarzały w określonych przedziałach czasowych.
3. Osoba (y), pracujące z dzieckiem winny być stałe; prowadzenie terapii przez jedną lub dwie osoby pozwoli dziecku w szybkim czasie dokonać orientacji w rzeczywistości (szczególnie w stawianych wymogach) a co za tym idzie da poczucie bezpieczeństwa.
4. Język (przekazywane komunikaty), to co mówimy do dziecka winno być wypowiadane w sposób jasny i zrozumiały dla dziecka; dobre efekty dają krótkie komunikaty bez zbędnych i dodatkowych słów, ton naszych wypowiedzi winien być jednoznaczny, nie pozostawiający cienia wątpliwości, o co nam chodzi.
5. Przedmioty, którymi posługujemy się w życiu codziennym, jak i w trakcie terapii winny mieć jednoznaczne przeznaczenie; ważne jest oddzielenie zabawek i przedmiotów, którymi dziecko posługuje się w sytuacjach naturalnych od pomocy terapeutycznych.

Zasady pracy w kontekście dysfunkcji komunikacyjnych:
• spróbuj zdobyć uwagę dziecka zanim zaczniesz mówić np.: zawołaj je po imieniu, jeśli trzeba fizycznie nakieruj je w swoją stronę
• dostosuj złożoność swojego języka do poziomu dziecka, zarówno pod względem struktury języka (jak mówisz?) oraz przekazywanych treści (co mówisz?)
• mów poglądowo i pokazuj co masz na myśli, korzystaj z języka gestów i demonstracji, aby pomóc w wykonaniu wymaganych czynności
• pokaż dziecku, że jesteś chętnym słuchaczem, staraj się zrozumieć jego próby komunikacyjne np.: dziecko może szarpnąć Cię w kierunku, skąd coś chce; może stanąć obok czegoś co chciałyby otrzymać; może utkwić wzrok w przedmiocie swoich pragnień; kiedy czegoś chce , może powtórzyć twoje pytanie: np.: Pytanie „Czy chcesz ciastko?", Odpowiedź "Czy chcesz ciastko?"; pamiętaj, że osoby z autyzmem usiłują porozumieć się, najlepiej jak potrafią.
• unikaj metafor i przenośni lub pomóż dziecku je zrozumieć
• unikaj nadmiernego mówienia
• mów o rzeczach ważnych i istotnych dla dziecka np.: co aktualnie robi, na czym skupia swoją uwagę, co zamierza zrobić, jak ma to zrobić,
• przekazuj osobie z autyzmem informacje o tym, co i jak ma zrobić; zbyt wiele czasu tracimy na mówienie o tym, czego nie należy robić, czego nie wolno a to bywa bardzo zniechęcające; jasne wskazanie co można zrobić w konkretnej sytuacji, może być bardziej pomocne;
• powtarzaj i parafrazuj co powiedziało dziecko, unikając schematów komunikacyjnych
• szepnij dziecku do ucha, co ma powiedzieć do innej osoby, jeśli to możliwe odnoś swoje wypowiedzi do konkretnych przedmiotów, zjawisk w otoczeniu dziecka, wskazując na nie, dotykając, pokazując przykłady
• jeśli to możliwe odnieś echolalie dziecka do tego co jest „tu i teraz” jednocześnie próbując nakierować jego uwagę na coś na czym Ci zależy np.: dziecko powtarza echolalicznie „nie ma szafy”- rozejrzyj się wnikliwie po otoczeniu i stwierdź zgodnie z prawdą „tak masz rację tu nie ma szafy, ale za to jest ciekawa książka, zabawka ... itp.” lub „co Ty mówisz? w tym pokoju jest szafa, ja widzę tu szafę, a w niej jest Twoja ulubiona zabawka, kredki ...itp.”
• używaj w sposób właściwy zaimków osobowych, unikaj mówienia o sobie lub o dziecku w trzeciej osobie liczby pojedynczej np.: „pani ci poda...”, „pan ci pomoże...”, „Bartek je obiad...”, „Bartek się bawi...” itp.; te zwroty warto zamienić na „ podam ci...”lub nawet ”ja ci podam”, „pomogę ci...” czy ”ja ci pomogę”, „ty jesz obiad...”, „ty się bawisz...”; na tym etapie czasami warto nawet nadużywać zaimków „ja” i „ty”.
• naucz właściwych wypowiedzi inicjujących rozmowę
• naucz sposobów proszenia o wyjaśnienie lub pomoc w momencie dezorientacji
• pamiętaj, o innych poza mową kanałach komunikacyjnych a jest ich aż siedem: oddech, sygnały płynące z ciała, wyraz oczu, mimika, postawa –układ ciała, gestykulacja, odgłosy nieartykułowane .


Zasady pracy w kontekście nieprawidłowości funkcjonowania społecznego:
• naucz dziecko obserwować zachowanie innych dzieci, aby miało wzór co należy robić ,
• zachęcaj do zabaw polegających na współpracy, współdziałaniu,
• modeluj właściwe zachowania w różnych sytuacjach społecznych,
• zorganizuj aktywności dziecku w tzw. wolnym czasie np.: w czasie przerwy pomiędzy lekcjami, podpowiedz co może robić w trakcie przerw
• zachęcaj do zawierania przyjaźni, tłumacz kim jest przyjaciel, jakie są cechy dobrego przyjaciela ,
• prezentuj przykłady wyrażania emocji ,
• pomóż w wyrażaniu emocji np.: stosując umowny „licznik” jako ich wizualną ilustrację ,
• stosuj pytania naprowadzające lub zachęć do dziecko do pisania pamiętnika, aby ułatwić mu mówienie o sobie ,
• naucz, jak zwracać uwagę na niebezpieczeństwa, jak je przewidywać i jak go unikać; pamiętaj, że reakcje osoby z autyzmem mogą być nieodpowiednie do niebezpiecznej sytuacji;

Zasady pracy w kontekście braku elastyczności w zachowaniu i myśleniu, występowania sensoryzmów i trudnych zachowań:
• redukuj poziom stresu u dziecka ,
• naucz dziecko koncepcji czasu i twórz razem z nim rozkłady zajęć, aby łatwiej mu było przewidzieć co go jeszcze czeka;
• zawsze uprzedzaj osobę z autyzmem, kiedy ma nastąpić jakaś zmiana, np.: jeśli bawicie się wspólnie i zabawa dobiega końca, powiedz: "jeszcze jeden raz" lub "za dwie minuty skończymy" ,
• pracuj na pozytywach, nagradzaj pożądane zachowania a ignoruj niepożądane,
• pracuj nad elastycznością dziecka, unikając własnych schematycznych działań ,
• spróbuj zrozumieć zachowanie osoby z autyzmem, zachowanie jest często komunikatem np.: dziecko może rzucać grą lub zabawką, jeżeli ta jest zbyt łatwa lub trudna dla niego; może odepchnąć coś czego nie chce, gdy nie umie powiedzieć w tej chwili -"nie"; może okazać agresję jeżeli potrzebuje przerwy; może być opryskliwe, jeśli jest zmęczone lub głodne, a ty nalegasz, by coś zrobiło; może być przestraszone lub zdenerwowane jeśli znajduje się w zatłoczonym, hałaśliwym miejscu.

Zasady pracy w kontekście funkcjonowania sensorycznego:
• naucz się, które bodźce sensoryczne dziecko uspokajają i organizują a które są dla niego dezintegrujące (wg wskazówek terapeuty integracji sensorycznej) ,
• unikaj bodźców dezintegrujących np.: intensywnego światła, minimalizuj hałas w otoczeniu (wg wskazówek terapeuty integracji sensorycznej),
• stosuj bodźce, które są dla danego dziecka organizujące np.: mocny masaż, mały przedmiot na biurku dziecka, którym może ono manipulować, guma do żucia lub lizak w buzi (wg wskazówek terapeuty integracji sensorycznej) ,
• nie zabieraj dzieciom ich sensoryzmów ale pracuj z nimi (wg wskazówek terapeuty integracji sensorycznej lub pedagoga specjalnego) .

Zasady pracy w kontekście rozwijania funkcji poznawczych:
• odkryj i wykorzystaj mocne strony dziecka, które mogą być pomocne w rozwoju poznawczym np.: dobrą pamięć, zainteresowanie konkretnym tematem, łatwość skupiania uwagi na szczegółach itp.
• dowiedz się co dla osoby z autyzmem jest nagrodą, szukaj jej zewnętrznych i wewnętrznych motywacji do zabawy, nauki i pracy.

5. METODY TERAPII I REHABILITACJI

Na dzień dzisiejszy nie ma jednej metody terapii ani sposobu leczenia, który zawsze działa i zawsze przynosi świetne efekty. Terapia powinna być dopasowana do potrzeb dziecka i rodziny. Bardzo ważna jest współpraca pomiędzy specjalistami (szkoła), a rodzicami (dom). Zaczynając pracę z dzieckiem należy popatrzeć całościowo na jego problemy. Należy dodać, że od bardzo dawna obserwuje się zainteresowanie funkcjonowaniem osób z autyzmem. Obecnie opracowuje się i wykorzystuje bardzo wiele innych metod i form terapii osób z autyzmem. W wielu opracowaniach podkreśla się rolę muzykoterapii, znaczenie metod związanych z usprawnianiem ruchowym i fizycznym (np. zajęcia w wodzie, systematyczne powtarzanie sekwencji ćwiczeń ruchowych), leczenie poprzez stosowanie diet, analizę struktur mózgu, analizę biochemiczną organizmu i inne. Wszystkie te formy mają na celu pomoc w codziennym funkcjonowaniu, rozwijanie komunikacji i umożliwianie budowania prawidłowych relacji społecznych osobom z autyzmem – czyli stopniowe integrowanie ich z otoczeniem.
W terapii autyzmu wykorzystuje się metody podstawowe oraz wiele metod uzupełniających, dodatkowych i wspomagających. Grunt to stałe myślenie o dobru dziecka i wiedza: dlaczego w taki sposób działamy, jaki jest cel aktualnych działań. Należy tak dobrać elementy i ćwiczenia , by stworzyć indywidualny program usprawniania psychoruchowego odpowiedni dla danego dziecka. Muszą być dobrane odpowiednie metody usprawniania i rodzaj stosowanych ćwiczeń, tak, aby maksymalnie pobudzały one dziecko do rozwoju, a jednocześnie nie przeciążały go zbytnio fizycznie. Nie należy skupiać się tylko i wyłącznie na samej stymulacji ruchowej, trzeba zadbać także o właściwy rozwój i kondycję psychiczną dziecka.
.
W swoim opracowaniu dotyczącym rehabilitacji ruchowej i metod wspomagających rozwój dzieci z autyzmem przedstawiłam najczęściej stosowane metody lecznicze. W ustalaniu indywidualnego planu terapii będę wybierać metody, ich elementy oraz ćwiczenia odpowiednie dla danego dziecka.
Obecnie 2 metody, które są kompleksowe i podstawowe, to:
• metoda behawioralna,
• podejście rozwojowe.
Metoda behawioralna
Podejście behawioralne dla dzieci ze spektrum autyzmu stosowane jest od lat 60-tych. Oparte jest na modelu uczenia się, który zakłada że uczymy się poprzez konsekwencje naszych działań – nagroda, brak nagrody, kara i poprzez modelowanie – obserwacja cudzych działań, naśladowanie. Metoda behawioralna dąży do zmiany zachowania dzieci ze spektrum autyzmu na dostosowane do sytuacji społecznej. Terapeuci behawioralni koncentrują się na uczeniu dzieci poszczególnych zachowań - przede wszystkim języka, samoobsługi, zabawy oraz radzenia sobie w sytuacjach społecznych, ekspresji uczuć. Trenują pewne umiejętności, stosują ścisłe procedury postępowania (drobne kroczki). Nauka przebiega w ściśle kontrolowanym pod względem osób, czasu, miejsca – środowisku. Dzieci autystyczne mają bowiem zdolności uczenia się o ile znajdują się w specjalnie przystosowanym dla siebie środowisku. Środowisko to składa się z miejsc, w których dzieci przebywają, na co dzień, a różni się od normalnego tylko na tyle, aby stało się dla niego bardziej funkcjonalne. Metoda behawioralna bazuje na zachowaniu dziecka i głównym celem jest wzmacnianie zachowań pożądanych i eliminowanie zachowań niepożądanych. W praktyce oznacza to, że terapeuta pracujący z dzieckiem nagradza zachowania prawidłowe (adekwatne do sytuacji). Zachowania nieprawidłowe eliminuje się poprzez brak nagrody, zmianę zadania na inne.
Metoda behawioralna ma ściśle określone zasady nagradzania dziecka, wyznaczania kolejnych celów oraz ewaluacji – sprawdzania postępów. Najlepsze wyniki pracy metodami behawioralnymi uzyskiwane są wówczas, kiedy dziecko jest małe (około 3,5 lat), a czas terapii wynosi 40 godzin tygodniowo.
W terapii behawioralnej można wyróżnić trzy podstawowe cele:
• rozwijanie zachowań deficytowych,
• redukowanie zachowań niepożądanych
• generalizowanie i utrzymywanie efektów terapii.
Zachowaniami deficytowymi nazywamy te zachowania, które uważa się za normalne i pożądane u dziecka w pewnym wieku i w pewnych okolicznościach, a które u dziecka autystycznego występują zbyt rzadko lub nie występują w ogóle (np. prawidłowa mowa, okazywanie uczuć, zabawa, itp.). Zadaniem terapeuty behawioralnego jest kształtowanie u dziecka autystycznego jak największej liczby zachowań adaptacyjnych, które rozwiną jego niezależność i umożliwią mu efektywne funkcjonowanie w środowisku. Niepożądane zachowania dziecka powinny być zwalczane, ponieważ sprawiają kłopoty otoczeniu oraz nie sprzyjają nauce. W zwalczaniu niepożądanych zachowań stosujemy dwie podstawowe metody: Odbieranie dziecku czegoś, co lubi lub obdarzanie go czymś nieprzyjemnym. Zarówno jedno jak i drugie postępowanie powinno stanowić bezpośrednie następstwo złego zachowania się.
W edukacji dziecka autystycznego należy trzymać się podstawowych reguł behawioralnych.
a. Jeżeli chcemy, żeby zachowania występowały częściej, powinniśmy je systematycznie wzmacniać.
Wzmocnienie jest czymś, co następuje bezpośrednio po pewnym elemencie zachowania i zwiększa prawdopodobieństwo jego ponownego wystąpienia.
Są dwa rodzaje wzmocnień: pozytywne i negatywne. Wzmocnienie pozytywne polega na tym, że po danym zachowaniu następuje rzecz przyjemna, w przypadku zaś wzmocnienia negatywnego usuwamy rzecz nieprzyjemną.
W pracy z dzieckiem stosujemy prawie zawsze wzmocnienia pozytywne. Można wyróżnić cztery rodzaje wzmocnień:
• pierwotne np.: jedzenie i picie;
• wtórne np.: pieniądze, żetony;
• socjalne np.: pochwały, uściski, pocałunki;
• Stymulujące np.: zabawki.
Wzmocnienie powinno być stosowane, gdy dziecko zachowa się dobrze, bezpośrednio po tym, gdy się tak zachowa oraz w sposób wyraźny.
b. Zachowanie niepożądane nie powinno być wzmacniane.
c. Pojawienie się trudnego zachowania nie jest niebezpieczne, jeśli tylko nie jest wzmacniane.
Terapia behawioralna przebiega wg poszczególnych etapów:
• wczesne rozumienie mowy – przygotowanie do nauczania,
• trening imitacji – naśladowanie,
• dopasowywanie i sortowanie,
• imitacja werbalna,
• rozwój rozumienia mowy i mowy czynnej; nazywanie obiektów i czynności,
• pojęcia abstrakcyjne,
• budowanie zdań i nauka odpowiadania na pytania,
• umiejętności szkolne,
• rozwój społeczny i nauka wspólnej zabawy,
• czynności samoobsługowe.


Podejście rozwojowe
Podejście rozwojowe zaczęło być stosowane w latach 80-tych, założenia są oparte na teoriach rozwoju człowieka. Podejście rozwojowe zakłada, że każde dziecko jest aktywnym uczniem. Najlepsze efekty uczenia się obserwujemy, kiedy uda się podnieść motywację dziecka. Dzieci uczą się głównie przez związek z drugim człowiekiem, który jest responsywny tzn. potrafi odczytywać potrzeby dziecka i odpowiada na potrzeby dziecka adekwatny sposób. Dzieci uczą się przez aktywną interakcję z otoczeniem a kiedy dziecko ma autyzm nie uczestniczy w naturalnym procesie uczenia się od dorosłych. Dlatego pierwszym priorytetem terapii są umiejętności społeczne i komunikacja, które stanowią podstawę do uczenia się wszystkich pozostałych umiejętności. Celem terapii jest uczenie dziecka samodzielności w rozwiązywaniu problemów i myśleniu, komunikowaniu się z otoczeniem.

METODY WSPOMAGAJĄCE:

Metoda Knillów

– polega na wykonywaniu specjalnie dobranych zestawów ćwiczeń (tzw. Programów Aktywności) do akompaniamentu muzyki. Program zakłada, że najważniejszym kanałem sensorycznym jest skóra. Dotyk jest bowiem pierwszym wrażeniem, jakiego doznajemy. Od wrażliwości dotykowej zależy umiejętność nawiązania kontaktu z otoczeniem. Ten jest z kolei podstawą kształtowania się kolejnych umiejętności, w tym komunikacji. Wczesna komunikacja między niemowlęciem a dorosłym wyraża się właśnie poprzez dotyk. W Programach Aktywności skojarzony jest ruch i dotyk ze specjalnie skomponowaną muzyką. Wykonując przy muzyce określone ćwiczenia, dziecko uczy się odczuwania własnego ciała i otwiera się na doznania dotykowe z otoczenia. Pomaga to dzieciom z autyzmem w zdobywaniu świadomości własnego ciała –w odczuwaniu części ciała, nauce ruchów celowych, w nauce naśladownictwa. Ma wpływ na rozwijanie i poprawę kontaktu wzrokowego oraz poprawę kontaktu z drugim człowiekiem. Zastosowanie w tej metodzie muzyki, ram czasowych i stałych aktywności daje dzieciom poczucie przewidywalności i bezpieczeństwa. Programów aktywności jest cztery i dodatkowy program wprowadzający i specjalny. Aktywności zawarte w poszczególnych programach są z każdym programem coraz trudniejsze, a w końcowych programach tych aktywności jest coraz więcej. Początkowe zadania wykonuje się w pozycji leżącej i siedzącej, aż do uzyskania pozycji stojącej i wykonywania ruchów swobodnych całego ciała. Każdy program rozpoczyna się sygnałem mobilizującym do przygotowania swojego miejsca zabawy – przyniesienia maty i przygotowania samego siebie. Końcowym etapem aktywności jest relaksacja i odpoczynek. Nagrania kaseta zawiera oprócz muzyki wyznaczającej tempo zadań, także polecenia słowne wypowiadane w sposób wyraźny i zrozumiały. Po każdym poleceniu jest przerwa na powtórzenie polecenia przez opiekuna bądź dziecko, aby potwierdzić czy polecenie zostało zrozumiane. Początek aktywności wyznacza muzyka, którą można bardzo łatwo skojarzyć z daną aktywnością. W ten sposób dziecko potrafi reagować na polecenia słowne i muzyczne poprzez systematyczną pracę z danym programem. Programy aktywności można stosować w pracy z każdym dzieckiem niezależnie od wieku i możliwości dziecka.
Program Aktywności składa się z sześciu części:
• Programu Wprowadzającego
• Programu Specjalnego dla dzieci ze znaczną niepełnosprawnością ruchową
• Programu Pierwszego, koncentrującego się na ćwiczeniach górnej partii ciała
• Programu Drugiego, koncentrującego się na ćwiczeniach dolnej partii ciała
• Programu Trzeciego wymagającego od uczestnika większej sprawności i koordynacji ruchowej, a także uwagi
• Programu Czwartego – najtrudniejszego – gdzie dużą rolę odgrywa już własna inicjatywa dziecka (np. taniec).

W pracy z dzieckiem za pomocą programów aktywności należy brać pod uwagę pewne zasady:
 Daj dziecku tyle czasu, ile ono potrzebuje;
 Powstrzymaj każdą aktywność, która wywołuje stres lub napięcie;
 Dostosuj program do indywidualnych potrzeb dziecka – uwzględnij jego doświadczenia;
 Upewnij się czy ubiór nie ogranicza jego ruchów;
 Upewnij się czy zabawa w taki sposób sprawia mu przyjemność.

Rodzaje aktywności w poszczególnych programach przedstawia tabela 1i 2.
Tabela 1.
Program 1 i Program wprowadzający Program 2 Program specjalny (SPH)
Rodzaje aktywności Początek:Przygotowanie
maty
1. Kołysanie
2. Wymachiwanie rękoma
3.Zginanie i prostowanie
rąk
4. Pocieranie dłoni
5.Zaciskanie i otwieranie
dłoni
6. Ruchy palców
7. Klaskanie
Głaskanie głowy
Głaskanie policzków
Głaskanie łokci
Głaskanie brzucha
8. Przewracanie się
9. Relaksacja
Zakończenia:Chowanie
maty Początek:Przygotowanie
maty
1. Kołysanie
2. Klaskanie
Głaskanie brzucha
Głaskanie ud
Głaskanie kolan
Głaskanie palców u nogi
3. Wiosłowanie
4. Pocieranie stóp
5. Poruszanie palcami u nóg
6. Poruszanie nogami
7. Leżenie na plecach
8. Obracanie się z pleców
na bok
9.Obracanie się z pleców
na brzuch
10. Relaksacja
Zakończenia:Chowanie maty Początek:Przygotowanie
maty
1. Kołysanie
2. Wymachiwanie rękoma
3. Pocieranie dłoni
4.Zaciskanie i otwieranie
dłoni
5. Klaskanie
Głaskanie policzków
Głaskanie brzucha
Głaskanie ud
6. Ruchy stóp
7. Ruchy nóg
8. Przewracanie się
9. Relaksacja
Zakończenia:Chowanie
maty

Tabela 2.
Program 3 Program 4

Rodzaje aktywności Początek: Przygotowanie maty
1.Leżenie na plecach
2. Leżenie na brzuchu
3. Obracanie się z pleców na brzuch
4.Obracanie się z pleców na bok
5.Poruszanie nogami
6. Czołganie się na brzuchu
7. Raczkowanie
8. Spacerowanie na kolanach
9. Upadanie w pozycji klęczącej
10.Odpychanie i przyciąganie
11.Relaksacja
Zakończenia: Chowanie maty Początek: Przygotowanie maty
1. Leżenie na brzuchu
2. Leżenie na brzuchu i mruganie oczami
3.Leżenie na plecach z rękoma wokół karku
4.Poruszanie nogami (jazda na rowerze)
5.Odbijanie się na siedzeniu
6.Kręcenie się wokół siedzenia
7. Ślizganie się na siedzeniu
8. Podnoszenie się i stanie bez ruchu
9.Podnoszenie ramienia – jednego, potem obu jednocześnie
10. Podnoszenie jednocześnie – jednej ręki i nogi
11. Stawanie przed kimś
12. Podbieganie do – odbieganie od
13. Spacerowanie – szybko i delikatnie
- wolno i ciężko
- wolno i delikatnie (po cichu)
14. Dwa i dwa (znajdź partnera)
15. Odpychanie i przyciąganie
16. Dowolne ruchy/ taniec
17. Relaksacja
Zakończenia: Chowanie maty

TERAPIA INEGRACJI SENSORYCZNEJ SI

Twórca J. Ayres, twierdziła, że podstawowymi zmysłami, dzięki którym odbywa się rozwój każdego dziecka są: zmysł taktylny (dotykowy), proprioceptywny (czucie głębokie) i przedsionkowy (równowaga). Integracja sensoryczna to proces, w którym następuje integracja danych percepcyjnych, tak by mogły one być wykorzystane w celowym, zakończonym sukcesem działaniu. Uszkodzenia receptorów powodują zaburzenia w odbiorze i integracji wrażeń zmysłowych. Celem terapii jest poprawa zaburzonych, przerwanych połączeń poprzez specjalnie dobrane ćwiczenia przy wykorzystaniu specjalistycznego sprzętu. Terapia polega na wykonywaniu ćwiczeń w sztucznie stworzonych warunkach, gdzie działają takie bodźce na układ przedsionkowy, proprioceptywny i dotykowy, z jakimi można się spotkać na co dzień. Dziecko nie uczy się konkretnych umiejętności, lecz poprawiając integrację sensoryczną wzmaga procesy nerwowe, dzięki czemu te umiejętności pojawiają się samoistnie, w naturalny sposób. Aby ćwiczenia były atrakcyjne, a jednocześnie efektywne wykorzystywane są różnorodne przybory i przyrządy jak basen z piłkami, trampolina, huśtawki, duże piłki, równoważnie, tory przeszkód, przedmioty z różnymi fakturami i o różnych kształtach. Dzieci chodzą po matach "jeżykach", kolorowych kamieniach. Ćwiczą na rowerku stacjonarnym i stepperze. Każde ćwiczenie dostosowane jest do poziomu rozwojowego i ma postać tzw. "twórczej zabawy".
Terapia zaburzeń sensorycznych przygotowuje dziecko do nauki, umożliwia nowe doświadczenia w uczeniu się i pomaga złagodzić określone zaburzenia w przetwarzaniu danych percepcyjnych. Celem jest oddziaływanie na zaburzone sfery, nie edukacja dziecka. Terapeuta pracujący z osobą z autyzmem powinien najpierw sam doświadczyć na sobie wszystkiego, co chce zaproponować dziecku. Dostarczając jakiś bodziec należy obserwować reakcję dziecka – w zależności od zachowania kontynuować, przerwać lub modyfikować oddziaływania. W trakcie terapii SI podąża się za potrzebami i aktywnością dziecka, dlatego nie jest możliwe wcześniejsze przygotowanie konspektu sesji terapeutycznej.
Przykłady ćwiczeń i zabaw stymulujących zmysły, czucie z powierzchni ciała, z mięśni i stawów, temperatury i bólu.
1. Zabawa „pudełko”. W tle spokojna muzyka. W pudełku (otwartym lub nie) przedmioty o różnej fakturze:
• Dziecko wybiera przedmiot i masuje rodzica,
• Dziecko wybiera przedmiot i masuje siebie,
• Dziecko ma wybrać miękki przedmiot,
• Dziecko ma wybrać przedmiot o innej fakturze niż używany dotychczas,
• Dziecko balsamuje sobie ręce i nogi,
• Dziecko z zasłoniętymi oczami masuje poszczególne, wyznaczone części ciała,
2. Zabawa „tunele”. Nauczyciel pomaga dziecku w nałożeniu tunelu z materiału na ciało oraz w przechodzeniu przez niego i zdejmowaniu. Przechodzenie przez tunel na brzuchu, na plecach, bez dotykania brzuchem. Można z tunelu ułożyć tor przeszkód i go pokonać.
3. Zabawa „pływanie”. Na materacu udajemy różne style pływackie – po zabawie wręczamy ręcznik dziecku i prosimy go o wytarcie całego ciała.
4. Zabawa „kanapka”. Dziecko układa się pomiędzy dwoma materacami a dorosły delikatnie po nim przechodzi – turlając się, pełzając itp. Po tym następuje zmiana.
5. Zabawa „droga”. Dziecko przechodzi przez drogę ułożoną z materiałów o różnej fakturze.
6. Dziecięce masażyki. Znane zabawy tj. idzie rak, nieborak, ważyła sroczka kaszkę lub inne podobne, które dziecko lubi.
7. Masaż piłką rehabilitacyjną (piłeczka z gumowymi, delikatnymi kolcami), szczoteczkami lub wałeczkami do masażu. Masujemy rączki, nogi, plecy dziecka piłeczką lub innym przyjemnym przedmiotem dobrym do masażu. Dobieramy siłę nacisku w zależności od tego, co dziecko lubi. Wypowiadamy nazwę masowanej części ciała: masuję nóżkę, masuję rączkę… Obserwujemy dziecko i czekamy aż wyciągnie do nas rączkę do masowania.
8. Masaż paluszków. Możemy masować jedynie paluszki u rąk lub u stóp i śpiewać do tego piosenkę: Ten najgrubszy to jest dziadziuś a to jest babunia, ten największy to jest tatuś a to jest mamunia, a to jest dziecinka mała lalalala, a to jest rodzinka cała lalala bęc.
9. Poznawanie części ciała. Ze starszymi dziećmi można bawić się z wykorzystaniem umiejętności naśladowania. Siedzimy naprzeciwko i mówiąc prosty wierszyk lub odliczając dotykamy tej samej części ciała: 1, 2, 3 dotykamy nosy!
10. Kołysanie w kocu i bujanie. Bujamy dziecko w kocu lub na huśtawce, możemy śpiewać piosenki, utrzymujemy kontakt wzrokowy. Tempo bujania dostosowujemy do reakcji dziecka.
11. Odbijanie się na materacu/ trampolinie. Sadzamy dziecko na materacu i naciskamy tak, żeby wywołać sprężynowanie. Dostosowujemy podskoki do preferencji dziecka. Wspólnie cieszymy się z podskakiwania.
12. Podskakiwanie na kolanach. Chwytamy dziecko pod pachami i mówiąc wierszyk podrzucamy lekko symulując podskakiwanie, na koniec unosimy do góry i przytulamy do siebie.
13. Różne faktury. Przygotowujemy dla dziecka worek lub karton pełen kawałków materiałów o różnej fakturze np. wełna, futerko, delikatny papier ścierny, jedwab, folia bąbelkowa itd. Wyciągamy z dzieckiem materiały z zaciekawieniem, pozwalamy mu badać je rączkami, eksperymentować. Nazywamy wrażenia dotykowe.
14. Materiały można rozłożyć na podłodze i pozwolić dziecku chodzić po nich lub raczkować. Można także przygotować rękawiczki z naszytymi skrawkami materiałów.
15. Dotykanie twarzy. Kładziemy ręce dziecka na naszej twarzy, pozwalamy mu poznawać ją dotykiem, nazywamy części ciała, robimy śmieszne miny, uśmiechamy się.
16. Głaskanie miłymi rzeczami. W spokojnej atmosferze delikatnie głaskamy dziecko przyjemnym dla niego materiałem lub naszymi dłońmi.
17. Zabawa w sypkimi materiałami. Przygotowujemy dla dziecka miskę z dowolnymi sypkimi materiałami: ryżem, kaszą, fasolą, piaskiem itd. Pozwalamy dziecku zanurzać dłonie w misce, manipulować materiałami. Możemy chować atrakcyjne przedmioty w misce z ryżem i zachęcać do znajdowania ich.
18. Zabawa z materiałami lepkimi. Pozwalamy dziecku bawić się materiałami lepkimi tj. błoto, masa solna, plastelina. Można przygotować także masę jadalną np. zgnieciony banan z odrobiną miodu. Dziecko bawi się masą rączkami i może oblizywać je – to daje dużo wrażeń dotykowych!
19. Zimne. Pokazujemy dziecku zimne rzeczy z lodówki, pozwalamy dotknąć i manipulować rzeczą, nazywamy wrażenie: „Zimny jogurt!”
20. Degustacja. Przygotowujemy talerz z różnymi małymi przekąskami. Wspólnie z dzieckiem próbujemy kolejnych rzeczy, zachwycamy się, komentujemy smaki.
21. Zapachy. Do zabawy z węchem możemy przygotować próbki zapachów np. flakoniki z aromatami do ciast. Wspólnie poznajemy zapachy, nazywamy wrażenie i robimy miny pełne emocji.
22. Zakładamy na rękę pacynkę i mówimy za pomocą niej do dziecka, przesuwamy pacynkę w różne strony i sprawdzamy czy dziecko obserwuje.
23. Znikanie. Kładziemy na podłodze ulubioną zabawkę dziecka i kiedy na nią patrzy stwarzamy przeszkody w jej otrzymaniu np. przesuwamy po ziemi tak że dziecko musi obserwować ją i podejść lub wrzucamy do pudełka, zakrywamy chustką. Zachęcamy dziecko do poszukiwania zabawki.
24. Upuszczanie zabawki. Przyciągamy uwagę dziecka do przedmiotu np. wydając nim dźwięki a kiedy dziecko patrzy na przedmiot upuszczamy go. Sprawdzamy czy dziecko obserwuje spadającą rzecz.
25. Piłki. Zabawy kolorowymi piłkami: turlamy, rzucamy piłki i zachęcamy dziecko do obserwacji oraz uczestniczenia w zabawie.
26. Dźwięki w środowisku. Zwracamy uwagę dziecka na dźwięki w otoczeniu. Kiedy pojawia się charakterystyczny dźwięk np. dzwoniący telefon, pokazujemy palcem jego źródło: „Oooo! Słyszysz telefon?” Następnie pokazujemy dziecku telefon, nazywając go: „To jest telefon”. Dźwięku można śledzić także podczas spaceru.
27. Ukryty dźwięk. Ukrywamy pozytywkę a kiedy dziecko zainteresuje się dźwiękiem rozpoczynamy wspólne poszukiwania. Na początku sami poszukujemy zabawki: „Może pod stołem? Nie tu jej nie ma. Może pod poduszką? Ooo! Hura! Jest!” Po kilku próbach dziecko powinno orientować się gdzie jest zabawka. Jeśli dziecko rozumie regułę zabawy można zmieniać kryjówki.
28. Gdzie jest dźwięk? Wytwarzamy dźwięki z różnych części pokoju za pomocą instrumentów lub przedmiotów domowych tj. pęk kluczy, garnek i łyżki. Czekamy na reakcję dziecka, dziecko powinno spojrzeć w kierunku źródła dźwięku. Jeśli patrzy cieszymy się, prezentujemy instrument.
29. Wspólne słuchanie muzyki, maszerowanie lub kołysanie się w jej rytm.
30. Pokonywanie przeszkód. Ustawiamy tor przeszkód z różnorodnych dostępnych w domu przedmiotów i zachęcamy dziecko do przechodzenia.
31. Rzucanie i łapanie. Rzucamy piłkami do siebie lub do celu.
32. Zabawa papierem. Zgniatamy wspólnie papier i rzucamy wykonanymi kulami.
Metoda Dobrego Startu
– składają się na nią 3 elementy: element słuchowy (piosenka lub wiersz), element wzrokowy (wzory graficzne) i element motoryczny (wykonywanie ruchów w czasie odtwarzania wzorów graficznych, połączonych z rytmem piosenki lub wiersza). Celem metody jest jednoczesne rozwijanie funkcji wzrokowych, słuchowych, językowych, motorycznych, a także kształtowanie lateralizacji (ustalenie ręki dominującej) oraz orientacji w schemacie ciała i przestrzeni. Funkcje te leżą u podstaw złożonych czynności czytania i pisania. Metoda Dobrego Startu kształci także zdolność rozumienia i posługiwania się symbolami abstrakcyjnymi, ułatwia nawiązanie kontaktów społecznych i uczy współdziałania dzieci, mających trudności w przystosowaniu społecznym lub zaburzonych emocjonalnie.
Metoda Ruchu Rozwijającego Weroniki Sherborne
– wykorzystuje dotyk, ruch oraz wzajemne relacje fizyczne, emocjonalne i społeczne we wspomaganiu rozwoju dziecka i terapii zaburzeń. Ćwiczenia wywodzą się z naturalnych potrzeb dziecka, które zaspokajane są w kontakcie z osobą dorosłą. Stosowane jest kołysanie, przytulanie, turlanie, przeciąganie. Podstawą metody jest rozwijanie poprzez ruch:
• świadomości własnego ciała,
• świadomości przestrzeni i działania w niej,
• dzielenie przestrzeni z innymi ludźmi i nawiązywanie z nimi bliskich kontaktów,
• ruch kreatywny.
Grupy ćwiczeń, wspomagające rozwój dziecka:
A. ćwiczenia prowadzące do poznania własnego ciała, np. czołganie, wykonywanie różnych ruchów podczas leżenia, siedzenie,
B. ćwiczenia pomagające zdobyć pewność siebie i poczucie bezpieczeństwa w kontakcie z innymi osobami, np. "tunel" - dziecko przechodzi pod tunelem, który tworzą inne osoby,
C. ćwiczenia ułatwiające nawiązywanie kontaktu i współpracy z partnerem i grupą, np. przeciąganie, kołysanie się z partnerem, dziecko zwija się w kłębek, a współćwiczący stara się rozwiązać "paczkę",
D. ćwiczenia twórcze.

Metoda F. Affolter

– zwraca uwagę na integrację zmysłów sensorycznych – ze szczególnym uwzględnieniem czucia (powierzchniowego i głębokiego). Jest przeznaczona i wykorzystywana w pracy z dziećmi niemówiącymi, z trudnościami w komunikowaniu się i planowaniu motorycznym, przydatna w nauce ważnych czynności np. jedzenia. Ścieżką porozumiewania się jest dotyk. Terapeuta kieruje dotykiem ruchami dziecka, dziecko jest sprawcą działania.

Metoda holdingu

- (ang. przytulanie, trzymanie, hold > trzymać ), którą mogą prowadzić rodzice dziecka. Celem metody jest budowanie lub przywrócenie więzi emocjonalnej pomiędzy matką a dzieckiem, poprzez wymuszanie bliskiego kontaktu fizycznego. Metoda polega na przytulaniu dziecka nawet wbrew jego woli, często przy oporze. Czasami ja też będę w pracy stosować elementy bliskości fizycznej, jeśli tego będzie wymagać potrzeba nawiązania kontaktu i zbliżenia emocjonalnego z dzieckiem.
Wyróżnia się 3 fazy w trakcie sesji HOLDINGU:
- konfrontacja – matka zachęca do kontaktu wzrokowego dziecko, przytrzymuje je (dziecko może wyrywać się, jest niespokojne),
- odrzucenie – na skutek nawoływania do kontaktu przez matkę
i przytrzymywania, dziecko gwałtownie próbuje ucieczki, wyrywa się, kopie, pluje, mówi, że nie kocha matki, płacze, może wymiotować. Najważniejszy moment – wyrażenie przez matkę i dziecko najgłębszego żalu, pretensji, niepokojów, co prowadzi do rozwiązania.
- rozwiązanie – intensywna bliskość fizyczna i emocjonalna matki i dziecka, odprężenie.

Metoda Opcji

- jest to metoda podążania za dzieckiem. Terapeuta przyjmuje propozycję zabawy ze strony dziecka, naśladuje jego zachowanie oraz akceptuje fakt, że dziecko może odrzucić proponowane przez niego formy aktywności. Terapeuta to partner dziecka, który chce się włączyć w świat przeżyć dziecka, poprzez przyjęcie postawy ucznia, nie nauczyciela. Głównym celem jest nawiązanie kontaktu z dzieckiem. W metodzie wykorzystuje się elementy uczenia się i stymulacji w ściśle ograniczonym środowisku (w jednym pomieszczeniu przez kilka lat pracuje z dzieckiem, dopiero, gdy widać efekty wychodzi się na zewnątrz – w nowe środowisko).

Terapia poprzez kontakt ze zwierzętami.

W funkcjonowaniu osób z autyzmem charakterystyczne są zaburzenia związane z nawiązywaniem relacji z drugą osobą, preferują oni kontakt z nieożywionymi przedmiotami (np. zabawki, sprzęt AGD). Terapia ta polega na budowaniu i rozwijaniu zaburzonego kontaktu poprzez zabawy, ćwiczenia ze zwierzętami np. psami - dogoterapia, delfinami, końmi – hipoterapia. Dziecko, które zaakceptuje kontakt ze zwierzętami i nawiąże z nimi współpracę – stopniowo zaczyna otwierać się na otaczający świat, przełamuje bariery komunikacyjne, a tym samym rozwija komunikację z drugim człowiekiem.
Dogoterapia – to system ćwiczeń i zabaw z psami wspomagający rehabilitację ruchową oraz umysłową osób niepełnosprawnych, w tym także dzieci autystycznych. Poprzez zabawy, przytulanie i głaskanie psa dzieci rozluźniają się, dużo szybciej i dokładniej próbują wykonać ćwiczenia, są radosne i uśmiechnięte. Udział psa służy wzmocnieniu rehabilitacji, wszechstronnie oddziałując na psychikę, pobudzeniu zmysłów i pozytywnych emocji.
Arteterapia
– jest terapią poprzez sztukę. Dziecko za pomocą różnych technik plastycznych ma możliwość symbolicznie wyrazić trudne przeżycia, doświadczenie, emocje. Arteterapia wyzwala aktywność twórczą, wyrównuje braki i ograniczenia psychofizyczne a jednocześnie obniża napięcie i pomaga nazwać problem.
Muzykoterapia
Wykorzystuje terapeutyczny wpływ muzyki na rozwój dziecka autystycznego. Muzyka daje możliwość odbioru miłych i przyjemnych doznań, pobudza do działania lub skłania do skupienia, pomaga w nawiązaniu kontaktu z innymi ludźmi. Zastosowanie improwizowanej muzyki jest często środkiem dla tworzenia muzycznego dialogu z dzieckiem. Dziecko ze spektrum autyzmu często odczuwa też potrzebę uporządkowania, czyli tego, co muzyka zawiera w wielu jej elementach takich jak: rytm, harmonia, melodia, frazowanie czy dynamika. Być może właśnie ten porządek i struktura, gdzie każdy dźwięk i każdy wyraz muzyczny ma swoje miejsce, tak interesuje i zyskuje uwagę dziecka autystycznego. Stosowanie improwizacji ruchowej oraz aktywne słuchanie dowolnej muzyki oraz muzyki relaksacyjnej w razie pobudzenia dziecka aktywizuje i poprawia koordynację ruchową.

Logorytmika
Jest metodą łączącą rytm muzyczny z ruchami całego ciała. Głównym celem ćwiczeń muzyczno-ruchowych jest rozwijanie umiejętności sprawnego wykonywania ruchu, a co za tym idzie, wyrabianie szybkiej orientacji w czasie i przestrzeni, koncentracji uwagi, stymulowanie do sprawniejszego myślenia, a także kształcenie takich cech charakteru, jak zdyscyplinowanie, porządek, aktywność poczucie odpowiedzialności, umiejętność współdziałania w grupie. Przede wszystkim jednak zabawy muzyczno-ruchowe kształcąc ruchy całego ciała, wpływają pośrednio na usprawnianie narządów mownych.
Gimnastyka Mózgu P. Dennisona, kinezjologia edukacyjna
Jest to zestaw prostych ćwiczeń ruchowych, prowadzonych z dziećmi w formie zabawy, które mają na celu zintegrowanie pracy mózgu. Aby w pełni wykorzystać możliwości mózgu, aby w całości go uruchomić, masuje się określone punkty na ciele oraz wykonuje różne ruchy – zawsze naprzemienne, np. dotykanie prawą ręką lewego ramienia czy kolana i odwrotnie, dotykanie prawym łokciem lewego kolana, kreślenie tzw. „leniwych" ósemek całym ciałem lub kredką na papierze. Gimnastyka mózgu pozwala zaktywizować dotychczas nieznane i pomijane sfery intelektu, dzięki czemu w procesie uczenia się włączony jest cały mózg. Metoda ta wykorzystuje też ćwiczenia relaksacyjne i energetyzujące służące integracji półkul mózgowych w celu poprawy działania, stosowana cierpliwie pomaga przezwyciężyć trudności dziecka. Należy ustalić, w jakim zakresie dziecko ma najwięcej problemów i dobrać dla niego odpowiedni zestaw ćwiczeń.
TUS ( trening umiejętności społecznych)
W terapii dziecka z zaburzeniami autystycznymi należy położyć duży nacisk na wypracowanie zachowań społecznie akceptowanych i wyuczenie sprawności potrzebnych do prawidłowego funkcjonowania w życiu codziennym. Istnieją różne metody i techniki, które mają na celu usprawnienie umiejętności społecznych dzieci z zaburzeniami autystycznymi. Wybór odpowiedniej metody zależy od stopnia zaburzenia dziecka. Celem treningu jest poszerzenie wiedzy o umiejętnościach społecznych i lepsza samoocena. Program przewiduje naukę 9 podstawowych umiejętności :
• zawierania znajomości
• słuchania
• pytania
• odmawiania
• inicjowania rozmowy
• dyskutowania
• reagowania na krytykę
• wyrażania krytyki
• radzenia sobie z uczuciami: rozróżniania uczuć, wyrażania gniewu, rozczarowania, mówienia komplementów.
Masaż twarzy według Shantali :

• zaczynamy od masażu czoła - masujemy opuszkami palców od środka czoła do skroni ( masujemy obiema rękami jednocześnie ),
• później masujemy ruchem kołowym od czoła poprzez skronie na policzki i omijając okrężnie oczy wracamy na czoło,
• następnie masujemy wzdłuż nosa po obu jego stronach wykonujemy bardzo lekki ruch tam i z powrotem - bardziej aktywny powinien być ruch w kierunku czoła a delikatny z powrotem,
• następnie kładziemy kciuki na powiekach dziecka i powoli schodzimy nim w dół po brzegach nosa ku kącikom ust.

Kinezyterapia - usprawnianie ruchowe

Jest to terapia ruchem. Ruch w terapii osób autystycznych wpływa nie tylko na rozwój motoryki, ale także na inne sfery rozwoju, m.in. komunikację i osłabianie niepożądanych zachowań. Ma na celu lepsze dotlenienie komórek mózgowych, usprawnienie motoryki ciała, zrozumienie celowości ruchów poprzez ćwiczenie ogólnorozwojowe, oddechowe, relaksacyjne. Celem usprawniania ruchowego będzie przywrócenie maksymalnie możliwej sprawności fizycznej ucznia połączonego ze stymulacją sensoryczną dostosowaną do potrzeby dziecka. W zależności od pory roku, stosuje się różne formy terapii ruchowej. I tak np. w zimie wykorzystuje się zabawy śniegiem, spacery. W lecie zabawy na świeżym powietrzu. Szczególną formą tej terapii jest kołysanie dziecka, w sytuacji gdy jest niespokojne, lękowe, agresywne. Przytula się wtedy dziecko, owija kocem, czy szalem, z twarzą zwróconą do terapeuty. Można w tej pozycji cicho śpiewać, szeptać.
Ćwiczenia ruchowe mają bardzo wielki i znaczący wpływ na wiele sfer umożliwiających lepsze funkcjonowanie autystyka w najbliższym środowisku. Do nich zaliczono: poprawę motoryki dużej przejawiającej się w opanowaniu niektórych umiejętności, rozwój pozytywnych zachowań i komunikacji wyrażanych wzrokiem, mimiką twarzy i większym skupieniem uwagi, podporządkowaniem się, zmniejszeniem agresji i niepożądanych napięć. Odpowiednio dobrane ćwiczenia kształtują równowagę statyczną będącą elementem koordynacji ruchowej, jak również niektóre zdolności motoryczne. Czołową rolę odgrywają tutaj ćwiczenia lokomocyjne, skoczne, równoważne i inne, np. w wodzie. Przy ich pomocy osoba niepełnosprawna uzyskuje rozeznanie co do „czucia własnego ciała” i „ czucia ruchu”, pomiędzy którymi następuje wzajemna relacja. Ćwiczenia ogólnorozwojowe - to ćwiczenia, które mają za zadanie wzmocnić w harmonijny sposób wszystkie mięśnie ciała. Są to ćwiczenia kształtujące, wykonywane z przyborami, przy drabince, na ławeczce lub ze współćwiczącym. Celem tych ćwiczeń jest:
• podniesienie ogólnej sprawności i wydolności fizycznej organizmu
• kształtowanie prawidłowej postawy ciała
• poprawa koordynacji ruchowej
• nauka nawyku celowości i płynności ruchów
• zachowanie pełnego zakresu ruchomości w stawach, długości, elastyczności oraz siły i wytrzymałości mięśni
• wyrabianie aktywności i samodzielności

Ćwiczenia usystematyzowano w 8 grupach w kolejności: lokomocyjne, skoczne, równoważne, zwinnościowe, rzutne, kopne, koncentracji i inne.
I. Ćwiczenia lokomocyjne
– pełzanie i chód na czworakach
– przetaczanie wokół podłużnej osi ciała (z leżenia przodem, bokiem i tyłem )
– siady proste z rękami na kolanach
– siady proste podparte, siady klęczne i klęki
– stawianie stóp w określonym miejscu
– chody w przód na całych stopach z pomocą i samodzielnie
– chody w przód na palcach z pomocą i samodzielnie
– chody o bosych stopach po kamieniach lub macie korekcyjnej
– chody w tył z pomocą i samodzielnie
– chody w bok ( z pomocą), krok odstawno – dostawny
– obroty wokół podłużnej osi ciała ( w lewo, prawo)
– chód z tzw. omijaniem przeszkód (slalomy)
– chód po różnego rodzajach przeszkodach (krzesełka, kamienie, belki, dyski sensoryczne itp.)
– chody po linii prostej i w ograniczonej przestrzeni pomiędzy dwoma liniami
– zmiany pozycji z niskiej do półwysokiej i wysokiej
– zmiany pozycji z wysokiej do niskiej (do chodu na czworakach)
– zmiany pozycji z leżenia tyłem do siadu prostego i skulonego
– szybkie chody, szybkie obroty
– próba biegu, bieg dookoła, na określonym dystansie
– wejścia i zejścia po jednym stopniu (dostawianie stopy)
– wejścia i zejścia po schodach z pomocą poręczy
– wejścia i zejścia po schodach samodzielnie
– pokonywanie przeszkód (przejścia przez klocki, wałki, beczki itp.)
– chód po pochylni
– jazda na rowerze trójkołowym.
II. Ćwiczenia skoczne
– próba podskoku w górę w miejscu
– próba przeskoku obunóż przez przeszkodę (laska gimnastyczna)
– próba przeskoku obunóż przez przeszkodę – poszerzenie przeszkody, np. dwie linie, dwie laski itp.
– zeskoki w dół z różnych wysokości (np. schody)
– skoki obunóż na odległość, podskoki jednonóż
– seryjne podskoki obunóż w przód
– wieloskoki (z nogi na nogę)
– podskoki przy pomocy skakanki
– seryjne podskoki na batucie
III. ćwiczenia równoważne - umiejętność utrzymania pozycji ciała w zróżnicowanych warunkach wykonywania różnorodnych ruchów lub utrzymania pozycji statycznej. Równowagę dzielimy na statyczną (utrzymanie ciała w miejscu) i dynamiczną (w trakcie wykonywania różnych ćwiczeń, gdy ciało znajduje się w ruchu-marsz, biegi, skoki).
– przejścia po linii, chody na palcach
– przejścia po kładce, linie ( z pomocą i samodzielnie)
– wytrzymanie krótkotrwałe wspięcia na palcach (od 2-10 sekund)
– postawy równoważne na jednej nodze (ok. 2-3 sekund)
– przejścia po murku i krawężniku o różnych szerokościach
IV. Ćwiczenia zwinnościowe
– z leżenia tyłem – skulenia
– z przysiadu podpartego, umiejętność wykonania przetoczenia w tył na plecy z nogami ugiętymi
– z przysiadu podpartego umiejętność wykonania przetoczenia w tył na plecy o nogach – wyprostowanych złączonych lub w rozkroku.
– z leżenia przerzutnego poprzez ugięcie w biodrach i stawach kolanowych przejście do przysiadu podpartego
– z przysiadu podpartego, odbiciem, próba oderwania nóg od podłoża (tzw. wierzganie konika)
V. Ćwiczenia rzutne (duża i mała motoryka)
– nauka uchwytu woreczka gimnastycznego
– próba wypchnięcia na odległość woreczka gimnastycznego
– wrzuty woreczka gimnastycznego do pudełka z góry w dół
– wrzuty woreczka gimnastycznego do pudełka (stopniowe zwiększanie odległości)
– podnoszenie woreczków z podłoża
– zrzucanie woreczków z wysokości poprzez wejście po szczeblach drabinki
– nauka chwytu piłki dużej (np. siatkowej)
– nauka chwytu piłki mniejszej (np. ręcznej)
– toczenie piłki po podłożu (forma zabawowa i ścisła)
– rzuty piłki jednorącz i oburącz na odległość
– chwyt i podanie do partnera
– próba kozłowania piłki (odbicie od podłoża)
– rzut piłką do celu
– uderzenie piłki ręką (tzw. serwowanie lub uderzanie w celu odbicia się piłki od podłoża)
– odbicie piłki o ścianę i chwyt
VI. Ćwiczenia kopne
– kopanie piłki dużej w przód z miejsca
– kopanie piłki dużej w przód z marszu
– kopanie piłki do celu
VII. Ćwiczenia koncentracji
– w siadzie na krześle skupienie uwagi przez 10 do 15 sekund na obrazie – w siadzie na krześle skupienie uwagi z dłońmi położonymi na kolanach
– te same ćwiczenia ze stopniowym wydłużaniem czasu skupienia uwagi na obrazie
– chody (poruszanie się) z woreczkiem na głowie
– chody z dwoma woreczkami umieszczonymi na barkach
– chód z woreczkiem położonym na grzbiecie wyciągniętej dłoni
– próba podskoku z woreczkiem uniesionym na głowie
– podawanie ręki do przywitania z równoczesnym skierowaniem wzroku na osobie witającej
VIII. Różne
– próba wyklaskiwania rytmu
– pedałowanie na rowerze stacjonarnym, trójkołowym
- marsz na bieżni elektrycznej,
– samodzielne otwieranie drzwi,
– próba zwisu na drabince (chwyt)
– próba chwytu liny
– próba wspólnych zabaw przy akompaniamencie
– ćwiczenia koordynacyjne tzw. „pajacyk” (na raz podskok do rozkroku z klaśnięciem dłońmi – nad głową, na dwa – podskokiem nogi złączyć z ramionami w dół)
– próba huśtania, wykonywanie przysiadów, wznosów i opustów nóg z leżenia tyłem
– biegi i chody w terenie o zróżnicowanej konfiguracji
– biegi i chody w terenie po oznaczonej trasie
– uczestnictwo w zabawach ruchowych ze śpiewem i tańcem.



ĆWICZENIA SPRAWNOŚCI MOTORYCZNEJ
1. ćwiczenia motoryki dużej :
• chodzenie wzdłuż linii, chodzenie bokiem i tyłem,
• skakanie na dwóch i na jednej nodze, wskakiwanie do kółka, podskakiwanie do zawieszonego przedmiotu,
• zabawy z piłką ( łapanie, kopanie, rzucanie, odbijanie do ściany ),
2. ćwiczenia sprawności manualnej ( motoryka mała ) - ćwiczenia manualne – ich celem jest usprawnianie małych ruchów ręki ( dłoni, nadgarstka, palców ) :
• montowanie konstrukcji z gotowych elementów, np. budowle z klocków;
• układanki (klockowe, wciskowe, obrazkowe, geometryczne);
• modelowanie z plasteliny, ciastoliny, masy papierowej;
• nawlekanie koralików, przewlekanie sznurka przez otwory;
• wycinanki, wydzieranki, naklejanki;
• szycie ściegiem fastrygowym;
• stemplowanie;
• ćwiczenia palców (np. naśladowanie pisania na maszynie lub grania na pianinie, strzepywanie wody z palców)
• posługiwanie się narzędziami ( łyżka, widelec, nóż, nożyczki, ołówek, pisak, pędzel, grzebień, spinacz itp. ),
• otwieranie pojemników,
• nawlekanie koralików, przewlekanie sznurówki przez dziurki w deseczce, nakładanie koralików i krążków na patyczek, wrzucanie groszków do butelki,
• rzucanie i chwytanie piłeczki,
• ugniatanie papierowych kul z gazet,
• nawlekanie guzików na nitkę
• układanie wzorów z wykałaczek,
• rozcinanie papieru po narysowanych liniach,
• lepienie z plasteliny,
• przewlekanie sznurka w miejscach zaznaczonych – wyszywanki bez igły
3. Ćwiczenia rozmachowe mięśni rąk:
• zamalowywanie farbami dużych płaszczyzn, oraz dużej powierzchni ograniczonej konturem,
• pogrubianie konturów dużych form geometrycznych,
• malowanie szlaczków po śladzie,
4. Ćwiczenia usprawniające mięśnie dłoni i drobne mięsnie palców.



ĆWICZENIA PERCEPCJI WZROKOWEJ ćwiczenia spostrzegania wzrokowego oraz analizy i syntezy wzrokowej :
• dobieranie par obrazków ( identycznych ) na materiale tematycznym,
• identyfikowanie kolorów,
• wyszukiwanie w rzędzie obrazków jednego różniącego się szczegółem,
• wyszukiwanie wśród zestawu obrazków jednego identycznego z pokazanym przez dorosłego,
• odnajdywanie w pomieszczeniu desygnatu wskazanego na obrazku,
• składanie z części ( od dwóch do ośmiu ) obrazka ( tematycznego, a potem atematycznego ) rozcinanego na oczach dziecka,
• dobieranie połówek z kilku obrazków,
• uzupełnianie części twarzy na planszy,
• układanie postaci ludzkiej z części,
• dopasowywanie brakujących części na dużej ilustracji sytuacyjnej,
• dokładanie elementów ( np. zwierzęta i ich głowy ),
• dopasowywanie obrazków do konturów i cieni,
• układanie wzorów tematycznych ( np. domek, pajacyk itp. ) z figur geometrycznych,
• układanie wzorów atematycznych z figur geometrycznych.

ĆWICZENIA UMIEJĘTNOŚCI NAŚLADOWANIA
• naśladowanie ruchów dłoni, palców, ciała,
• naśladowanie ruchów warg, języka, szczęki,
• naśladowanie mimiki,
• naśladowanie wydawanych dźwięków,
• naśladowanie czynności samoobsługowych,
• naśladowanie czynności wykonywanych przez osoby przedstawione na obrazku,
• naśladowanie czynności osób dorosłych,
• naśladowania sekwencji zdarzeń.
ĆWICZENIA NA ORIENTACJĘ W ODLEGŁOŚCI I KIERUNKACH - USPRAWNIANIE ORIENTACJI PRZESTRZENNEJ
• łączenie punktów,
• kształtowanie zrozumienia stosunków przestrzennych : "podnieś ręce wysoko, ręce w bok, idź w tył" itp.,
• kształtowanie pojęć kierunku: w górę, w dół, w prawo, w lewo, skośnie,
w lewy górny róg, skośnie w prawy dolny róg,
• kolejne układanie rysunków,
• rysowanie szlaczków
• różnicowanie stron: prawa, lewa
• chodzenie wg instrukcji słownej,
• omijanie przeszkód w marszu,
• utrwalanie różnicowania stron ciała,

USPRAWNIANIE KOORDYNACJI WZROKOWO-RUCHOWEJ, OGÓLNEJ KOORDYNACJI RUCHOWEJ I SEKWENCYJNOŚCI:
• czołganie się po podłodze w przód i tył,
• marsz na bieżni elektrycznej,
• rzucanie do celu tyłem,
• kreślenie symetrycznych kół stopami i łokciami,
• chodzenie po ławeczce w przód, tył, bokiem, zrzucanie nogą woreczków, chodzenie z woreczkiem na głowie,
• klaskanie dłońmi nad głową, z przodu z tyłu i po bokach,
• strzelanie goli do bramki za pomocą kija hokejowego,
• czworakowanie bokiem,
• zabawy z szarfami i chorągiewkami – symetryczne ruchy rąk
• odwzorowywanie: figur geometrycznych, szlaczków, liter, cyfr,
• rysowanie konturów palcem po piasku wg podanego wzoru, np. kontury kwiatka,
• kreślenie kształtów graficznych za pomocą kreski łączonej wyznaczone uprzednio punkty.

STYMULACJA UKŁADU PRZEDSIONKOWEGO I PROPRIOCEPTYWNEGO:
• Skoki obunóż w miejscu, do przodu, do tyłu, na boki,
• Podskoki, skoki żabki,
• marsz z wymachami rąk i nóg,
• zeskakiwanie z ławeczki,
• toczenie się po materacu w różnych kierunkach,
• wbieganie i zbieganie z pochylni,
• przysiady i wstawanie,
• turlanie się po podłodze z nogami wyprostowanymi i rękami ułożonymi wzdłuż ciała
• masażyki paluszkowe
• naleśnik zwijanie dziecka w koc, następnie dociskanie pleców, pośladków, rąk, nóg, z wykorzystaniem woreczków, jeżyków,
• zabawy w przepychanie i siłowanie się,
• masaż szerokim pędzlem,
• przeciąganie liny,
• chodzenie po dywanikach fakturowych.


USPRAWNIANIE UKŁADU DOTYKOWEGO:
• kreślenie na plecach dziecka znaków, figur, cyfr, liter,
• robienie kul z papieru o różnej fakturze i rzucanie nimi do celu,
• smarowanie dłoni pianką do golenia, kisielem, farbami,
• dotykanie poszczególnymi palcami odpowiednich faktur,
• różnicowanie szczypania, drapania, opukiwania, oklepywania,
• opukiwanie dłoni klockiem,
• szukanie ukrytych drobnych przedmiotów w koszu wypełnionym kasztanami, piłeczkami, makaronem, ryżem.

ĆWICZENIA KSZTAŁTUJĄCE OBRAZ I SCHEMAT CIAŁA ORAZ ORIENTACJĘ PRZESTRZENNĄ:
• nazywanie i dotykanie poszczególnych części ciała
• rzucanie woreczków wg instrukcji: do góry, do tyłu, w lewo, w prawo w dół,
• dotykanie i poruszanie prawymi i lewymi częściami ciała
• wrzucanie woreczków do kosza ustawionego przed dzieckiem zgodnie z instrukcją: prawą ręką dwa woreczki, lewą ręką jeden woreczek,
• poruszanie się wg instrukcji: zrób dwa kroki do przodu, trzy kroki do tyłu, jeden w prawo,
• zabawa w lustro – powtarzanie ruchów drugiej osoby,

ĆWICZENIA RUCHÓW NAPRZEMIENNYCH:
• dotykanie na zmianę prawą ręką lewego kolana i lewą ręką prawego kolana,
• skoki pajacyka,
• uderzanie prawą ręką w lewe udo i lewą w prawe,
• w pozycji na czworakach: prostowanie prawej ręki i lewej nogi, oraz lewej ręki i prawej nogi,
• w leżeniu na plecach: chwytanie prawą ręką lewej pięty i lewą prawej,
• przeskakiwanie z nogi na nogę w różnym tempie i zgodnie z rytmem.

KSZTAŁTOWANIE ODRUCHU OBRONNEGO:
• dziecko w siadzie prostym popychamy na boki, aby doprowadzić je do podparcia raz na prawej i raz na lewej ręce.
• „ Walki kogutów „,
• popychanie dziecka będącego w klęku prostym zmuszając je do podparcia się na rękach. .

ĆWICZENIA ODDECHOWE - mają na celu pogłębienie oddechu, wydłużenie fazy wydechowej, rozruszanie przepony, a także zapobieganie arytmii oddechowej.
• Ćw. wdechu i wydechu przeponą w pozycji stojącej i siedzącej.
• Ćw. wdechu i wydechu przeponą z równoczesnym podnoszeniem i opuszczaniem rąk.
• Ćw. przepony – naśladowanie śmiechu różnych ludzi.
• Ćw. wdechu i wydechu – przy wdechu głowa uniesiona, przy wydechu głowę opuszczamy.
• Ćw. poprawnego oddechu z zastosowaniem form zabawowych:
- dmuchanie na płomień świecy
- dmuchanie na paski bibuły
- dmuchanie na kulki z waty
- dmuchanie na skrawki papieru
- zdmuchiwanie papierków gładkiej lub chropowatej powierzchni
- dmuchanie na zawieszone na nitce kulki waty
- wydmuchiwanie kółek na lustrze
- dmuchanie w trąbkę, baloniki, gwizdki, itp.
- puszczanie baniek mydlanych
- dmuchanie wolne :
- na świecę, żeby nie zgasła
- mecz piłek ping-pongowych na stoliku lub na podłodze
- dmuchanie w wiatraczek.

PRZYKŁADOWE ĆWICZENIA RUCHOWE STYMULUJĄCE UKŁADY ZMYSŁÓW:
• Obroty na materacu lub innym podłożu z koncentracją wzroku na wybranym punkcie (znajdującym się na odpowiednim poziomie i w odpowiedniej odległości od oczu dziecka).
• Leżenie przodem, ręce wyciągnięte w przód – kołysanie się z jednej strony na drugą (naprzemienne obciążanie jednej ze stron ciała) – hamowanie odruchu tonicznego błędnikowego.
• Obracanie się wokół w leżeniu przodem – dostarczanie stymulacji dotykowej, ćwiczy naprzemienność, hamuje odruchy toniczne.
• Pozycja czworacza – skręty głowy w prawo, lewo bez poruszania kończynami (oparcie dłoni o podłoże hamuje odruch chwytny, ogranicza nieprawidłowe reakcje stowarzyszone i poprawia równowagę.
• Pozycja czworacza – poruszanie głową w górę i dół (hamuje symetryczny toniczny odruch szyjny).
• Pozycja czworacza – poruszanie się do boków, do przodu i tyłu, wokół – szybko i wolno (dostarcza wrażeń dotykowych, czucia głębokiego, hamuje odruch chwytny dłoni, wywołuje reakcje równoważne i planowanie ruchów).
• Pozycja czworacza – poruszanie się wokół na dłoniach i kolanach w obie strony (działanie stymulujące, ćwiczy naprzemienność ruchów).
• Przechodzenie z siadu na piętach do pozycji czworaczej i powrót (ćwiczy reakcję prostowania głowy i równowagę).
• Pozycja w klęku – wykonywanie izolowanych ruchów skrętu głowy w jedną i drugą stronę, do góry i do dołu, krążenie wokół (ćwiczy swobodę ruchów, zmiany pozycji głowy).
• Pozycja w klęku – skręty tułowia w obie strony, przechylanie głowy w bok w obie strony (stymulacja błędnika, ułatwienie ruchów naprzemiennych).

ZABAWY PALUSZKOWE
- (idzie rak, idzie kominiarz, ważyła sroczka…) – dostarczają dziecku ogromnej radości i poczucia sprawstwa, brak w nich elementu oceniającego i sprawdzającego. Zabawy paluszkowe są dobrym sposobem nawiązania kontraktu i okazywania zainteresowania, akceptacji i dobrych intencji.

BARASZKOWANIE
- turlanie po materacach
- podrzucanie
- kręcenie
- galopowanie
- rzucanie się poduszkami

UCZENIE SAMOOBSŁUGI - oddziaływanie ma na celu: nauczenie samodzielnego jedzenia, ubierania się, kontroli czynności fizjologicznych.
Uczenie polega na schemacie wykonywania poszczególnych czynności. Obowiązuje tu oczywiście zasada stopniowania trudności. Nauka samoobsługi powinna przebiegać w naturalnych sytuacjach. Oczywiście rozpoczyna się od jedzenia rękami, zabawą pożywieniem. Nie należy zmuszać dziecka do jedzenia. Nie można wzmacniać uprzedzeń, nawyków, stereotypów związanych z jedzeniem. Wszystkie czynności muszą być oczywiście poprzedzone komunikatem – „teraz jemy zupę,”, „Jaś je zupę”.
Zasadą oddziaływania terapeutycznego jest przeniesienie form terapii do domu rodzinnego. Konieczne jest stosowanie ich codziennie z zaangażowaniem wszystkich członków rodziny.

6. Dieta i leczenie
Rodzice dzieci ze spektrum autyzmu często stosują różne formy leczenia biomedycznego. Spektrum autyzmu u wielu osób łączy się z dolegliwościami fizycznymi związanymi z układem pokarmowym, alergiami, zachorowaniami na Candidę, z tego względu stosuje się diety i suplementacje, najczęściej dietę pozbawianą glutenu, kazeiny. Według badań dieta jest uzasadniona tylko, jeśli u dziecka występują alergie pokarmowe a dieta sama z siebie nie leczy autyzmu.
7. Rozwój i efekty terapii
Na pytania o rozwój osób z autyzmem i rokowania nie ma prostej odpowiedzi. Autyzm nie jest chorobą, dlatego nie mówimy o wyleczeniu z autyzmu. Wiele osób dorosłych ze spektrum autyzmu, które prowadzą niezależne życie, nie wyzbywa się „autystycznego” stylu myślenia i postrzegania. Istnieje grupa osób z tzw. autyzmem wysokofunkcjonującym, które dobrze sobie radzą. Osoby z ASD myśląc w sposób „autystyczny” uczą się radzić sobie w świecie „neurotypowych”. Niektóre osoby z autyzmem to osoby o głębokich zaburzeniach, niektóre doświadczają regresów w rozwoju – cofnięcia nabytej umiejętności. Znane są przykłady osób, których funkcjonowanie po pewnym czasie terapii nie pasuje już do kryteriów autyzmu. Nie ma jednoznacznych badań, które opisywałyby rozwój takich osób. Naukowcy prowadzą badania nad rozwojem osób z autyzmem, żeby jak najlepiej poznać mechanizmy, które prowadzą do poprawy radzenia sobie w świecie.
Obecnie nie ma żadnych podstaw do określania tzw. rokowań dla dziecka z autyzmem, wczesnego przewidywania efektów prowadzenia terapii i osądzania potencjału dziecka.

8. PODSUMOWANIE
Jak pracować z dzieckiem autystycznym, jaką drogę terapii obrać? Przecież nie ma dwojga takich samych dzieci. Co dobrze wpływa na jedno, może wcale nie działać na drugie. Jest wiele metod terapii, jednak analizując każdą z nich możemy zauważyć wspólne zasady, którymi terapeuta musi kierować się w pracy z dzieckiem.
1. Pracę należy rozpocząć od odnalezienia wzorców zachowań typowych dla danego dziecka.
2. Trzeba sprawdzić czym interesuje się dane dziecko, przekształcić te zainteresowania i wykorzystać je.
3. Należy zapewnić dziecku stabilne, uporządkowane, bezpieczne otoczenie. Dziecko autystyczne po prostu nie może funkcjonować, gdy wokół niego zbyt wiele się zmienia. Należy wszystkie czynności przy dziecku i dla dziecka wykonywać w ustalonej kolejności.
4. Dzieci autystyczne uwielbiają być obracane. Są to wręcz ich obsesje. Dowiedziono, że jeśli u dziecka nie występuje żadna forma epilepsji, kręcenie się wpływa korzystnie na błędnik, odpowiedzialny za zmysł równowagi i koordynację ruchów.
5. Stymulacje uciskowe zastosowane w terapii integracji sensorycznej mogą uspakajać nadpobudliwy system nerwowy i redukować mierną aktywność.
6. Trzeba być uważnym obserwatorem. Zwracać uwagę nie tylko na to, co skłania dziecko do odpowiedzi motorycznych, lecz także na to, co je drażni.
7. Stosując ćwiczenia ruchowe, zachęcać dziecko do używania zmysłów kinestetycznych. Dotyk jest podstawowym źródłem poznania. Powinny go wykorzystywać wszystkie dzieci. Należy dawać dziecku do zabawy różne tworzywa i materiały- wełnę, papier ścierny, jedwab, glinę, wodę.
8. Zalecane są także zajęcia rytmiczne i muzyczne. Zdarzają się autyści, którzy nie mogą mówić, lecz znają teksty piosenek.
9. Zwracać uwagę na to co się mówi. Używać krótkich, prostych zdań, patrząc prosto na nie. Autysta uczy się odczytywać całe ciało. Trzeba być ekspresyjnym.
10. Dziecko potrzebuje prywatnej przestrzeni, musi mieć swoje miejsce, do którego może powrócić, ukryć się. Dziecko autystyczne potrzebuje bezpieczeństwa, jakie dają mu jego ucieczki w bezpieczne miejsca.

Nie wszystkim dzieciom z rozpoznaniem autyzmu wczesnodziecięcego można pomóc. Ważna jest szybkość interwencji terapeutycznej. Długi czas trwania zaburzenia doprowadza do utrwalenia się chorobowych schematów reagowania i zachowania. Rokowanie pogarsza także współistnienie innych zaburzeń fizycznych i psychicznych. Pocieszające jest to, iż zaburzenie zwane autyzmem przestało być zaliczane do nieuleczalnych.



KLUCZE DO SUKCESU

• ¬poświęć czas na nawiązanie pozytywnej relacji
i zbudowanie zaufania
• bazuj na wzajemnym szacunku dla uczuć,
opinii, potrzeb i pragnień
• nie oczekuj ograniczeń zanim do nich dotrzesz
• rozwijaj wiarę w możliwości i kompetencje
• bądź kreatywny
• indywidualizuj





Zał. nr 1
„KARTA INFORMACYJNA DZIECKA”

Imię i nazwisko ………………………………………………………………………………………….
Przezwisko ………………………………………………………………………………………………
Obecny adres ……………………………………………………………………………………………..
Numer telefonu …………………………………………………………………………………………..
Data urodzin ……………………………………………………………………………………………...
Rodzice i inne ważne osoby ……………………………………………………………………………..
Rodzeństwo ………………………………………………………………………………………………
Domowe zwierzaki ………………………………………………………………………………………
Alergie …………………………………………………………………………………………………...
Ulubione i znienawidzone potrawy………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………
Ulubione i znienawidzone aktywności ………………………………………………………………….
……………………………………………………………………………………………………………
Diagnoza …………………………………………………………………………………………………
Problemy medyczne i sensoryczne ………………………………………………………………………
Potrzeby ruchowe ………………………………………………………………………………………..
Czynniki wspomagające i przeszkadzające w pracy ……………………………………………………
Dotychczasowe terapie .............................................................................................................................
Aktualne formy terapii ..............................................................................................................................
Metody mobilizowania do pracy stosowane przez rodziców ...................................................................
Interakcje z rówieśnikami i osobami dorosłymi …………………………………………………………



Test ATEC to proste, ale skuteczne narzędzie do mierzenia skuteczności różnych metod terapii autyzmu. Pozwala na jednej karcie pytań ocenić stopień autyzmu u dziecka. Test ten jest wystarczająco czuły do pomiaru zmian zaburzeń dziecka. Może sprawdzić, czy stan dziecka autystycznego poprawa się lub pogarsza. Wykonanie testu ATEC jest bardzo proste. Wyniki ATEC zawierają się w zakresie od 0 do 180. Im niższy wynik, tym lepiej. ATEC ocenia 77 elementów, które są podzielone na cztery podgrupy, które mierzą dzieci w zakresie:
• Mowa/ język/ komunikacja (14 pozycji)
• Uspołecznienie (20 pozycji)
• Świadomość sensoryczno-poznawcza (18 pozycji)
• Zdrowie/ Rozwój fizyczny/ Zachowanie (25 pozycji)
Oto ważne przedziały punktowe:
• ATEC <30. Poziom ten umieszcza je w top 10 percentyli. Dziecko z wynikiem poniżej 30 – lub mniej niż 20 – miałoby pewne zdolności do prowadzenia normalnych dwustronnych rozmów. W mniejszym lub większym stopniu mniej zachowują się normalnie. Takie dzieci mają duże szanse na normalne życie prowadząc jako niezależne istoty.
• ATEC <50. Stawia to dziecko na 30 poziomie percentyli. Dziecko ma duże szanse na bycie częściowo niezależnym. Co ważniejsze nie będzie wymagało w przyszłości całodobowej opieki, nie będzie potrzeby by przebywało placówce pomocy społecznej. Osiągnięcie takiego pułapu stanowi duży sukces.
• ATEC> 104. Pomimo, że maksymalna liczba punktów wynosi 180, każda osoba, z wynikiem ponad 104 będzie już w 90percentylach i należy uznać, iż osoba badana cierpi na głęboki i bardzo poważny autyzm.
Percentyle Wynik ATEC
łagodny autyzm
0 – 9 0 – 30
10 – 19 31 – 41
20 – 29 42 – 50
30 – 39 51 – 57
40 – 49 58 – 64
50 – 59 65 – 71
60 – 69 72 – 79
70 – 79 80 – 89
80 – 89 90 – 103
90 – 100
autyzm 104 – 180
Jak wynika z powyższej tabeli, wyniki nie są równomiernie rozmieszczone. Tym samym liczba punktów poprawy nie jest tak istotna, jak sam wynik końcowy. Przykładowo, poprawa umiarkowanie autystycznego dziecka, o 40 punktów, z 45 do 5, jest znacznie lepsza , aniżeli poważnie autystycznego dziecka, które poprawiło się o 100 punktów z 180 do 80.
Zał. nr 2
Test ATEC
DATA :………………………………………………………………………………………….
IMIĘ I NAZWISKO: …………………………………………………………………………..
I. Mowa/język/komunikacja
N = nieprawda 2 pkt
S = częściowa prawda 1 pkt
V = prawda, na pewno tak 0 pkt
Punkty
1. Zna swoje imię
2. Reaguje na „nie” lub „nie wolno”
3. Rozumie kilka poleceń
4. Potrafi się odezwać 1 słowem
5. Potrafi się odezwać 2 słowami
6. Potrafi się odezwać 3 słowami
7. Zna 10 lub więcej słów
8 Używa zdań złożonych z 4 i więcej słów
9. Wyjaśni czego chce
10. Zadaje sensowne pytania
11. Mowa raczej sensowna/ adekwatna
12. Często mówi kilkoma zdaniami z rzędu
13. Potrafi nieźle prowadzić konwersację
14. Ma normalną dla swojego wieku zdolność komunikowania się
SUMA

II. Uspołecznienie
N = nie prawda 0 pkt
S = częściowo prawda 1 pkt
V = prawda, na pewno tak 2 pkt
Punkty
1. Jakby za szkłem – niemożna do niego/do niej dotrzeć…
2. Ignoruje innych
3. Mało/ wcale nie zwraca uwagi gdy się do niego zwrócić…
4. Nie współpracuje, stawia opór
5. Brak kontaktu wzrokowego
6. Woli być sam
7. Nie okazuje uczuć
8. Nie wita się z rodzicami
9. Unika kontaktu wzrokowego z innymi
10. Nie naśladuje
11. Nie lubi być przytulany
12. Nie dzieli się niczym, nie pokazuje niczego
13. Nie macha ręką “pa,pa”
14. Niemiły/nie uległy
15. Napady złości
16. Brak kolegów
17. Rzadko się uśmiecha
18. Niewrażliwy na uczucia innych
19. Nie stara się być lubiany
20. Nie sprawia mu różnicy kiedy rodzic/e wychodzi
SUMA

III. Świadomość sensoryczno-poznawcza
N = nie prawda 2 pkt
S = częściowa prawda 1 pkt
V = prawda 0 pkt
Punkty
1. Reaguje na swoje imię
2. Reaguje na pochwałę
3. Przygląda się ludziom i zwierzętom
4. Ogląda obrazki (i TV)
5. Rysuje, koloruje, itd.
6. Odpowiednio bawi się zabawkami
7. Odpowiednia ekspresja twarzy
8. Rozumie filmy w TV
9. Rozumie gdy mu się coś tłumaczy
10. Jest świadom swojego otoczenia
11. Świadom niebezpieczeństw
12. Wykazuje wyobraźnię
13. Inicjuje działania
14. Sam się ubiera
15. Ciekawy świata, zainteresowany
16. Śmiały – bada otoczenie
17. “Nadaje na tych samych falach” – nie odleciany
18. Kieruje wzrok tam gdzie inni
SUMA

IV. Zdrowie/Rozwój fizyczny/Zachowanie
N = nie stanowi problemu 0 pkt
MI = mały problem 1 pkt
MO = umiarkowany problem 2 pkt
S = poważny problem 3 pkt
Punkty
1. Moczenie nocne
2. Moczy majtki/ pieluchę
3. Zanieczyszcza majtki/ pieluchę
4. Biegunka
5. Zaparcia
6. Kłopoty ze snem
7. Je zbyt mało/ zbyt dużo
8. Bardzo wybiórcze jedzenie
9. Nadpobudliwy
10. Apatyczny
11. Bije się lub robi sobie krzywdę
12. Bije lub rani innych
13. Niszczy
14. Wrażliwy na dźwięki
15. Niespokojny/zalękniony
16. Nieszczęśliwy/płaczliwy
17. Napady
18. Mowa obsesyjna
19. Sztywny porządek dnia
20. Krzyczy
21. Domaga się niezmienności
22. Często przejęty czymś
23. Niewrażliwy na ból
24. “Zafiksowany” na punkcie pewnych rzeczy lub tematów
25. Powtarzalne ruchy
SUMA


Wynik: …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
Wnioski:
………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………












Zał. nr 3
ARKUSZ OBSERWACJI DZIECKA Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ
Imię dziecka:
………………........................................................................................................................
Data urodzenia: ....................................................................................................................
Rodzaj niepełnosprawności: ...............................................................................................
Data obserwacji I: .............................................................................
Data obserwacji II: ………………………………………………….

1. Rozwój sprawności ruchowej:
a) motoryka duża
 chodzenie – prawidłowe, skoordynowane, niepewne, nieprawidłowe
..................................................................................................................................................................................................................................................................................................
 chodzenie po śladach, wzdłuż wyznaczonego toru – pewne, skoordynowane, niepewne, mało skoordynowane
..................................................................................................................................................................................................................................................................................................
 bieganie – sprawne, pewne, powolne, mało skoordynowane
..................................................................................................................................................................................................................................................................................................
 skoki, podskoki – na jednej nodze, obunóż, sprawne, niepewne, oczekuje pomocy ze strony nauczyciela
..................................................................................................................................................................................................................................................................................................
 chodzenie na czworakach – prawidłowe, z głową uniesioną do góry, mało skoordynowane
..................................................................................................................................................................................................................................................................................................
 chodzenie po schodach – prawidłowe, po jednym schodzie, z pomocą, ruchy mało skoordynowane
..................................................................................................................................................................................................................................................................................................
 uczestnictwo w zabawach ruchowych – chętnie, sprawnie, lubi zajęcia ruchowe, niechętnie, mało sprawnie, nie lubi zajęć ruchowych
.................................................................................................................................................
 Umiejętności wykształcone: ...............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
 Umiejętności niewykształcone lub słabo wykształcone ...............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
b) motoryka mała:
 malowanie i rysowanie – chętnie maluje ( dłońmi, palcami, pędzlem, kredką, pisakiem), ochoczo bazgrze, rysuje głowonogi, potrafi odwzorować linie poziome, pionowe, skośne, faliste, koło, złożone wzory graficzne, narzędzie pisarskie trzyma prawidłowo, nacisk właściwy, synkinezje
...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
 zamalowywanie powierzchni ograniczonej konturem
..................................................................................................................................................................................................................................................................................................
 rysowanie po śladzie – dokładne, skoordynowana praca oka i ręki, niedokładne, mało skoordynowane
..................................................................................................................................................................................................................................................................................................
 układanie z różnych elementów – układa, oczekuje zachęty, nie podejmuje
..................................................................................................................................................................................................................................................................................................
 wycinanie, wydzieranie – chętnie, oczekuje zachęty, nie podejmuje
..................................................................................................................................................................................................................................................................................................
 konstruowanie – potrafi piętrzyć, szeregować klocki, układać sekwencje według podanego wzoru, nie potrafi układać według wzoru, nie piętrzy, nie szereguje klocków
..................................................................................................................................................................................................................................................................................................
 modelowanie, lepienie ( z plasteliny, z różnego rodzaju mas ) – chętnie, stroni od zajęć, oczekuje zachęty, nie podejmuje
..................................................................................................................................................................................................................................................................................................
 Umiejętności wykształcone: ...............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
 Umiejętności niewykształcone lub słabo wykształcone: ...............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
c) lateralizacja:
 preferuje używanie prawej ręki, nogi
.................................................................................................................................................
 preferuje używanie lewej ręki, nogi
.................................................................................................................................................
 zmienia ( często, sporadycznie, zawsze, tylko podczas...)
.................................................................................................................................................
d) orientacja w schemacie ciała i w przestrzeni
 rozpoznaje i pokazuje określone części ciała
..................................................................................................................................................................................................................................................................................................
 potrafi odróżnić prawą stronę ciała od lewej
..................................................................................................................................................................................................................................................................................................
 zna określenia stosunków przestrzennych i potrafi zlokalizować dany przedmiot
..................................................................................................................................................................................................................................................................................................
e) samodzielność w zakresie czynności codziennych
 ubieranie i rozbieranie się – domaga się pomocy przy ubieraniu, zakłada niektóre części garderoby samodzielnie, ubiera się samodzielnie, dobiera odzież do odpowiednich części ciała, nie dobiera, zapinanie różnych zapięć
...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
 higiena osobista – sygnalizuje potrzeby fizjologiczne (zawsze, czasami, nigdy), oczekuje lub domaga się pomocy w ubikacji, samodzielnie korzysta z ubikacji
...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
 mycie się – myje samodzielnie ręce (dokładnie, niedokładnie, wymaga pomocy), wyciera ręce (samodzielnie, dokładnie, wymaga pomocy, oczekuje pomocy, robi to niedokładnie),
...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
 posiadanie nawyków higienicznych, zwłaszcza mycia rąk – po wyjściu z toalety, przed posiłkami – posiada, nie posiada
.................................................................................................................................................
 Umiejętności wykształcone: ...............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
 Umiejętności niewykształcone lub słabo wykształcone: ...............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
2. Aktywność dziecka w różnych formach:
a) mowa czynna:
 krzyk, płacz, wokalizacja, ekspresja emocji
.................................................................................................................................................
 sylaby, pierwsze słowa, zasób słów, czy słowa wypowiadane są w sposób znaczący, echolalia, mowa swoista
.................................................................................................................................................
b) mowa bierna:
 rozumie proste polecenia słowne, wykonuje polecenia (chętnie, zachęcane lub przymuszane, posiada tzw. gotowość zadaniową)
.................................................................................................................................................
 rozumie, gdy o nim się mówi, reaguje na swoje imię
.................................................................................................................................................
 rozumie nazwy przedmiotów codziennego użytku i podstawowych czynności (je, śpi, myje, płacze)
.................................................................................................................................................
 rozumie nazwy cech ilościowych przedmiotów ( mały, duży, mało, dużo, więcej, mniej)
.................................................................................................................................................
 rozumie określenia stosunków przestrzennych między przedmiotami ( na, pod, obok, za, przed, tu, tam)
.................................................................................................................................................
 rozumie złożone polecenia
.................................................................................................................................................
 odpowiada na zadane mu pytanie (poprawnie, błędnie, nie odpowiada)
.................................................................................................................................................
c) komunikacja niewerbalna:
 kiwa głową na ,,tak”, i na ,,nie”
.................................................................................................................................................
 używa ręki osoby dorosłej
.................................................................................................................................................
 zaburzenia mowy
......................................




Zał. nr 4
OCENA EFEKTYWNOŚCI ZAJĘĆ
REHABILITACJI RUCHOWEJ
Imię i nazwisko ucznia, klasa :
……………………………………………………………………………………………………….
w roku szkolnym …………………………………………..

Pozytywne skutki podjętych działań :





Przypuszczalne przyczyny niepowodzeń :





Wnioski i zalecenia na przyszłość :






Data,
osoba prowadząca :



Zał. nr 5
INDYWIDUALNY PROGRAM TERAPII
dla dziecka z autyzmem

Imię i nazwisko:…………………………………………………………………
Data urodzenia:……………………………………………………………………
Czas realizacji programu: ……………………………………………………....
ZALECENIA:
……………………………………………………………………………………
CELE TERAPEUTYCZNE:
1. Ogólne – długoterminowe :
…………………………………………………………………..
2. Szczegółowe – krótkoterminowe :
………………………………………………………………......

FORMY I METODY PRACY:

Rodzaj zajęć:
rehabilitacja ruchowa

Formy pracy:
indywidualna, w małej grupie, w grupie

Metody pracy:
• kinezyterapia
• trening umiejętności społecznych,
• metoda behawioralna,
• podejście rozwojowe
• muzykoterapia
• arteterapia,
• metoda Knilla,
• metoda Ruchu Rozwijającego W. Sherborne,
• stymulacja polisensoryczna,
• metoda holdingu
• metoda F. Affolter
• gimnastyka Mózgu P. Dennisona, kinezjologia edukacyjna
• metoda Dobrego Startu
• metoda opcji
• terapia poprzez kontakt ze zwierzętami
• logorytmika
• masaż twarzy wg Shantali.



Opracowała:
mgr DOROTA RUTKIEWICZ
fizjoterapeuta, oligofrenopedagog

Wyświetleń: 0