Organizowanie uwagi uczniów na lekcji /mobilizowanie i podtrzymywanie uwag / jest problemem niezwykle istotnym i mającym kapitalne znaczenie dla procesu dydaktycznego. W związku z powyższym istnieje duże zapotrzebowanie wśród nauczycieli na wiedzę z tego zakresu.
Mając to na uwadze przygotowałam referat dotyczący w/w zagadnienia, z myślą wygłoszenia go na spotkaniu Zespołu Samokształceniowego w Zespole Szkół Medycznych w Świnoujściu, gdzie pracuję jako nauczyciel przedmiotów zawodowych.

W organizowaniu uwagi ucznia bardzo ważne jest poprawne rozpoczęcie lekcji, ponieważ od dobrze zorganizowanego początku lekcji, często zależy dalszy jej przebieg. Dlatego nie należy nadto spieszyć się z rozpoczęciem zasadniczej lekcji, ale trzeba poświęcić czas na przygotowanie uczniów do pracy, w tym na skupieniu ich uwagi i stworzeniu właściwej atmosfery. Cel ten można osiągnąć przez uważne lustrowanie klasy i indywidualnie poszczególnych uczniów, albo poprzez sprawdzanie przygotowania się ich do zajęć.
Nauczyciel powinien na początku lekcji skupić uwagę uczniów swoją postawą, uciszając klasę wzrokiem a także spokojnym ale rzeczowym stosunkiem do pracy. W ten sposób przygotowuje klasę do aktywnego udziału w lekcji.
Nauczyciel powinien mobilizować uwagę uczniów do realizacji określonych celów i konkretnych zadań, poprzez uświadamianie ważności aktualnie opracowywanej problematyki, informowanie o stopniu jej trudności.
W ten sposób kształtujemy określone nastawienia i pozytywną motywację. Dążymy do tego, aby początkowa mobilizacja uwagi była wywołana problemowym tokiem lekcji, co ma duże znaczenie dla aktywności ucznia w czasie trwania innych ogniw lekcyjnych.
Rozpraszanie wcześniej zmobilizowanej uwagi uczniów może nastąpić w czasie nieumiejętnego sprawdzania obecności, uzupełniania wpisu do dziennika, albo indywidualnego odpytywania uczniów.
Należy w taki sposób sprawdzać zadania domowe, aby wszyscy uczniowie brali w tym udział a także tak zorganizować odpytywanie uczniów, aby wszyscy uczniowie skupiali uwagę na problematyce z tym związanej. W związku z powyższym należy adresować pytania do całej klasy, a nie do pojedynczych uczniów. Błędem jest najpierw wywoływanie ucznia do odpowiedzi i zadawanie mu pytania. Powoduje to wyłączenie się z lekcji części uczniów. Właściwym jest postawienie pytania- problemu adresowanego do całej klasy i pozostawienie czasu wszystkim uczniom do zastanowienia się nad poprawną odpowiedzią. Dopiero później należy wskazać ucznia, który będzie odpowiadał. W ten sposób możemy skupić uwagę większości uczniów na danym problemie.

W czasie indywidualnego sprawdzania wiadomości poszczególnych uczniów kapitalną umiejętnością nauczyciela jest wytworzenie u uczniów postawy słuchania odpowiedzi kolegów a następnie aktywnego udziału w analizowaniu tej odpowiedzi. Aby to osiągnąć muszą zostać spełnione następujące warunki:
- pozytywny stosunek uczniów do sprawdzania wiadomości,
- psychiczny kontakt nauczyciela z wszystkimi uczniami,
- sterowanie emocjami uczniów, u których odpytywanie jest bardzo stresujące,

Aby odwrócić uwagę uczniów od własnych przeżyć emocjonalnych nauczyciel powinien pobudzić ich aktywność umysłową "dodawać uczniom otuchy", poprzez odpowiednie zwracanie się do klasy, np.:
" Dowód jest trudny - łatwo tu popełnić błąd."
" Wspólnymi siłami poradzimy sobie."
" Kto uważnie słuchał moich objaśnień na ostatniej lekcji i wykonał zadanie domowe, ten na pewno poradzi sobie z tym zadaniem."

Mobilizowanie i aktywizowanie uwagi wszystkich uczniów w czasie odpytywania jednego z nich sprowadza się do stawiania pytań problemowych, adresowanych do całej klasy. Nauczyciel musi zdać sobie sprawę z faktu, że podczas odpytywania jednego ucznia, koncentrując się tylko na nim, może doprowadzić do sytuacji, że uwaga reszty klasy może zostać skierowana na inne sprawy np. uczniowie będą rozmawiać ze sobą, albo będą przygotowywać się do następnych lekcji.

Aby cele i zadania lekcji zostały zrealizowane uwaga uczniów powinna być w pełni skoncentrowana w tym ogniwie lekcji, kiedy odbywa się zapoznawanie z nowym materiałem nauczania.
Często uczniowie / nie wszyscy/ zachowują płytką a nawet pozorną uwagę w stosunku do nowych wiadomości. Powodem takiego stanu może być:
- przemęczenie ucznia,
- brak motywacji do uczenia się,
- przekonanie, że informacje te znajdują się w podręczniku,
- brak umiejętności uważnego recypowania przekazywanych treści,
- brak nawyku uważnego recypowania przekazywanych treści,

Warunkiem aktywizowania uwagi uczniów jest stosowanie problemowego toku nauczania i zapewnienie uczniom aktywnego udziału w procesie dydaktycznym przez rozwiązywanie problemów, samodzielne poszukiwanie informacji, uogólnienie i formułowanie wniosków.
Często jednak nauczyciel stosuje podające metody nauczania i wówczas musi szczególnie zadbać o mobilizowanie i podtrzymywanie uwagi odbiorców. Ogromną rolę w tym przypadku odgrywa zachowanie się wykładowcy, tzn.: powaga, pewność siebie, a także jego autorytet społeczny.
Wykładowca, który chce sterować uwagą uczniów musi być uważny, musi odpowiednio dobierać słowa, aby wyrażały one to co rzeczywiście chce nauczyciel powiedzieć, nie może wykładać chaotycznie.

Dużą wagę należy przyłożyć do doboru i sposobu przekazania informacji rzeczowych, które mają zdecydowany wpływ na sterowanie uwagą uczniów. Koncentrację uwagi ułatwiają:
- przejrzystość i logiczność przekazywanych treści,
- ilość materiału /im więcej nowych zagadnień, tym bardziej spada recepcja/,
- jakość materiału /im więcej treści obrazowych, konkretnych, tym łatwiej jest koncentrować na nich uwagę/.
- urozmaicenie środków przekazu / stosowanie obok werbalnych również obrazowych nośników informacji/,
- emocjonalność / zawarta w materiale i w przekazie - intonacja, mimika /,

Treści poznawcze powinny być podane w sposób żywy i bezpośredni. Wypowiedzi nauczyciela powinny być przekonywujące, co zwiększa aktywność odbioru i skuteczność jego oddziaływania na słuchacza.

Ponadto wykładowca powinien przekazywać także tzw. informacje sterujące np. - stawianie pytań retorycznych,
- zwroty bezpośrednie , takie jak: "proszę uważać", "zwróćcie uwagę na..",
"to co powiem teraz jest bardzo ważne", itp.
- przypomnienie egzaminu z tego przedmiotu, wskazania najczęściej
popełnianych błędów z tego materiału przez uczących się.

W procesie dowolnego skupiania i podtrzymywania uwagi można wyodrębnić 3 zasadnicze fazy:
1./ pogotowie uwagi / "przeduwaga", postanowienie, że się będzie uważało/,
2./ skupienie uwagi,
3./ zapobieganie rozpraszaniu i odwracaniu uwagi,




Nauczyciel kierujący uwagą zespołu uczniów dąży, by:
- stwarzać "pogotowie uwagi", czyli świadome nastawienie na odbiór informacji,
- pobudzać uczniów do uwagi na lekcji,
- przeciwdziałać rozpraszaniu uwagi w klasie, podtrzymywać ją i rozbudzać, gdy osłabnie,

W tym celu nauczyciel:
- stwarza ciszę i skupienie na początku lekcji,
- mobilizuje uwagę uczniów w szczególnie ważnych momentach lekcji,
- pobudza uczniów do zastanowienia i rozwagi podczas pracy lekcyjnej,
- aktywizuje i rozbudza uwagę uczniów,
- skupia wzrok uczniów na swojej osobie,
- utrzymuje w czasie lekcji spokój i ciszę,
- przeciwdziała odwracaniu uwagi i zajęciom ubocznym uczniów na lekcji,
- zwraca uwagę na zachowanie " uważnej postawy" ucznia,

Jest zjawiskiem normalnym, że uwaga uczniów w czasie jednostki lekcyjnej podlega wahaniom. Ważne jest , aby nauczyciel zmobilizował uwagę uczniów w momentach, kiedy omawiane są trudne, albo ważne zagadnienia.
Osiągnąć to można poprzez nadanie w tym czasie szczególnej wagi wykładowi swoją postawą i sposobem wygłoszenia. Można ten moment poprzedzić specjalnym sygnałem do skupienia uwagi, w stylu - " teraz trzeba uważać", "wszyscy mają uważać", "a teraz proszę szczególnie uważać". W ten sposób przygotowuje się uwagę ucznia do podjęcia nowego, szczególnego zadania, jednocześnie kształtując uwagę umysłową. Bardzo ważne jest zaobserwowanie przez nauczyciela pierwszych symptomów obniżenia poziomu uwagi u uczniów i odpowiednie przeciwdziałanie.

Należy wspomnieć, że sam nauczyciel może, wbrew własnej woli, zakłócać zmobilizowaną już uwagę uczniów. Może się tak zdarzyć, kiedy nauczyciel jest roztargniony a także odwraca uwagę uczniów poprzez:
- strofowanie i dyscyplinowanie poszczególnych uczniów, co wytrąca klasę z
rytmu pracy,
- przerwy w lekcji, jeżeli wszystko nie jest na czas przygotowane,
- jeżeli uczeń nie rozumie poleceń nauczyciela,

Do sterowania uwagą uczniów niezbędny jest szeroki zakres uwagi nauczyciela, umiejętność widzenia wszystkich uczniów, utrzymywanie z nimi kontaktu zarówno rzeczowego jak i psychologicznego.

Teoretyczny model intensywności uwagi uczniów na lekcji składa się z czterech faz.
I faza początkowa /4- 5 min./
II faza optymalnej uwagi /25- 30 min./
III faza walki z odwracaniem uwagi /10- 15 min./
IV faza zmęczenia

Jednak badania empiryczne nie pokrywają się z modelem teoretycznym dynamiki uwagi uczniów na lekcjach. Z badań tych wynika, że stan uwagi uczniów w danym momencie lekcji nie zależy od czasu jej trwania, ale głównie zależy od treści i formy tych zajęć. W zajęciach, gdzie przeważa tok podający i dużą wagę przywiązuje się do sprawdzania wiadomości, a uczniowie stosują nieracjonalne sposoby uczenia się, uwaga uczniów osiąga szczyt przed tzw. odpytywaniem przez nauczyciela.

W przeszłości nauczyciele, w sterowaniu uwagą posługiwali się głównie nakazami i zakazami, natomiast obecnie, ten sam cel pragną osiągnąć pobudzając motywację uczniów. Sposoby sterowania uwagą dziecka przez rodziców i nauczycieli powinny zmieniać się i przyjmować różne formy zależnie od wieku rozwojowego, w którym znajduje się człowiek.

U uczniów mobilizujemy i podtrzymujemy uwagę poprzez stawianie im zadań / problemów/. Przy czym należy uwzględnić wiele ważnych zasad: tj. stopniowanie trudności, różnice indywidualne, podmiotowe traktowanie uczniów, wdrażanie uczniów do autosterowania własną uwagą, wyposażanie uczniów w umiejętności i nawyki uważnego działania, wpajanie uczniom przekonania o wartości umiejętności koncentrowania własnej uwagi, pobudzanie do rozwijania i kształtowania uwagi. Celem pracy wychowawczej jest wyposażanie uczniów w umiejętności i nawyki uważnej pracy na lekcjach i w domu. Dlatego uczeń powinien być wdrażany do organizacji własnej uwagi, co ma ogromne znaczenie dla procesu samodzielnego uczenia się.
Aby praca ucznia była efektywna, powinien on pracować w sposób racjonalny i zorganizowany, najlepiej kiedy sam potrafi zaplanować swoje czynności. Osiągnięcie takiego stanu wymaga od nauczyciela, a także rodziców wykształcenia u ucznia nawyku
uważnej i samodzielnej pracy.

Opracowanie: Urszula Kaleta

Wyświetleń: 1402