AWANS INFORMACJE Dla nauczyciela Dla ucznia LOGOWANIE


Katalog

Robert Piotr Juskowiak, 2015-06-22
Lubiń

Język polski, Artykuły

Światy nieludzkie w prozie XX wieku. Na celowo wybranych utworach.

- n +

1. Określenie problemu:
A. Określenie tematyki prozy XX wieku z szczególnym uwzględnieniem motywu wojny.
Wiek XX dostarczył literaturze wielu tematów. Pojawiły się różne nurty, kierunki, które wynikały z obserwacji rzeczywistości. Przy rozbieżności tematyki można zaobserwować w prozie XX wieku refleksję aksjologiczną, psychologiczną i moralną. Historia dostarczyła jednak tematu wojny (szczególnie drugiej wojny światowej). To właśnie ten temat wywarł ogromny wpływ na prozę XX wieku. Jest to proza silnie wartościująca i ma charakter socjologiczny, psychologiczny, historyczny i etyczny. Najliczniejsze teksty, w tym pisane prozą, tematycznie związane z drugą wojną światową pojawiły się w latach 1945 – 1947. Były to wspomnienia, listy, dokumentalne relacje, opowiadania, reportaże, pamiętniki, powieści. Po dzień dzisiejszy pojawiają się na rynku czytelniczym utwory, które tematycznie związane są z motywem drugiej wojny światowej. Jest to temat szczególny, bo dotyczy ludzkich istnień, świata katów i ofiar, walki dobra ze złem.
B. Jakie elementy składają się na obraz wojny ?
W tym miejscu warto postawić pytanie. Jakie elementy tworzą motyw, obraz wojny? Ważny jest czas i miejsce, lecz szczególnie trzeba zwrócić uwagę na tych, których dotknęło to nieszczęście, na bohaterów pojedynczych i grupowych, tych znanych z imienia i nazwiska oraz tych bezimiennych, zapomnianych. Wojna to nie tylko bitwy. To życie w strachu, czekanie, zmierzenie się z okupacją oraz tragicznym gettem i holokaustem, obozem pracy i przetrwania – łagrem i lagrem oraz obozem koncentracyjnym.
C. Krótkie przedstawienie różnych ujęć motywu wojny (obraz obozów koncentracyjnych, łagrów, lagrów oraz getta).
Obóz koncentracyjny doby hitleryzmu jest przedstawiony w literaturze jako miejsce więzienia jeńców, niewinnych ludzi. To miejsce, gdzie dochodzi do masowego wyniszczenia lub natychmiastowej zagłady tych, którzy trafiali tam ze względów rasowych, narodowościowych lub przez przypadek, np. łapanki. W tym obozie człowiek z góry skazany jest na śmierć. Szansą na życie jest śmierć innych ludzi. Komory gazowe i piece krematoryjne mają ograniczoną przestrzeń. To też jakaś szansa. Na ludziach niemieccy profesorowie dokonują eksperymentów naukowych. Człowiek traktowany jest jak zwierze. Ludzkie ekskrementy stają się produktem, towarem. W obozie koncentracyjnym nie ma znaczenia to, czy jest się dzieckiem, kobietą, mężczyzną, młodym czy starym. Tu niemiecki kat dokonuje ostatecznego unicestwienia niewinnych ofiar.
Lagry niemieckie, które powstały w okresie drugiej wojny światowej to też obozy zagłady. Przedstawione są w literaturze jako obozy przymusowej i ciężkiej pracy. Dochodzi tu do wyniszczenia człowieka – fizycznego i psychicznego. Więźniowie przetrzymywani tu byli do momentu, do kiedy mogli pracować, lecz gdy nie mieli siły i byli wycieńczeni, wówczas trafiali do gazu. Każdy dzień życia w obozie przynosi nowe tragedie. Tu żyje się od jednego transportu ludzi do drugiego. Kradzieże, donosy, handel tym, co się posiada, nawet ciałem jest wpisany w takie życie. Wszystko, by przetrwać.
Łagry radzieckie również powstały w okresie drugiej wojny światowej. To także obozy przymusowej i ciężkiej pracy, gdzie dochodzi do fizycznego i psychicznego wyniszczenia człowieka. Od lagrów różnią się tym, że gdy człowiek już nie miał siły pracować, wówczas trafiał do trupiarni. Tam, w nieludzkich warunkach dogorywał swych dni.
Literatura opisuje getto zgodnie z faktami historycznymi, jako ściśle odgraniczoną od reszty miasta dzielnicę żydowską. Są to oczywiście czasy hitlerowskie. Ludzie zostali odgrodzeni murem i pozbawieni wszelkich środków do życia. W getcie dochodzi do wyniszczenia ludności. Brakuje jedzenia, leków. Śmierć staje się codziennością. Życie w brudzie, smrodzie, różne choroby i epidemie są na porządku dziennym. Nie dziwi więc fakt, że ludzie popełniali samobójstwa, popadali w obłęd, sprzedawali wszystko, co mieli. Kobiety handlowały swym ciałem. W getcie odwrócił się system wartości, bo najważniejsze było przetrwanie. To tragiczny obraz holokaustu, czyli niemiecki sposób na ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej.
2. Kolejność prezentowanych treści:
A. Omówienie obozowej, łagrowej i lagrowej rzeczywistości oraz rzeczywistego obrazy getta.
Obraz sowieckiego i hitlerowskiego traktowania człowieka w rzeczywistości lat wojennych został przedstawiony w prozie XX wieku między innymi przez Tadeusza Borowskiego, który był więźniem obozów koncentracyjnych np. w Oświęcimiu, Gustawa Herlinga Grudzińskiego, który prawie dwa lata był uwięziony w sowieckim łagrze w Jercewie, Hannę Krall, która zapisała rozmowy z doktorem Markiem Edelmanem, jedynym ocalałym członkiem sztabu powstania w getcie warszawskim w 1943 r. i Zofię Nałkowską, która należała do Komisji Badań Zbrodni Hitlerowskich. Z notatek i przesłuchań prowadzonych podczas wizji lokalnych wiosną i latem 1945 r. skomponowała autorka zapis strasznych poczynań niemieckiego okupanta oraz jego wpływu na ludzką świadomość.
Jak więc został przedstawiony obóz, łagier, lagier i getto w prozie XX wieku? Wystarczy sięgnąć po utwory wspomnianych już pisarzy.
Rzeczywisty obraz radzieckiego łagru przedstawia Grudziński w Innym świecie. Doskonale obrazuje drogę wiodącą do śmierci. Od zatrzymania człowieka, aresztowania i przesłuchania przez więzienie, zesłanie do obozu i niewolniczą pracę, aż po wegetacje za drutami, choroby, brutalne eliminowanie chorych i niewydajnych oraz trupiarnię, czyli ostatni etap przed śmiercią. Z łagrem związany jest dom swidanij, który znajdował się na pograniczu wolności i niewoli. Więźniowie mieli prawo do spotkań z rodziną w tym domu, lecz musieli przestrzegać ściśle określonych schematów widzenia. Należy wspomnieć także o szpitalu. Był on jedynym miejscem, gdzie złagrowany człowiek mógł umrzeć godnie, po ludzku. Trafiało tam jednak niewielu.
Rzeczywisty obraz lagrów oraz obozu koncentracyjnego został przedstawiony w opowiadaniach Borowskiego i wybranych miniaturach literackich zbioru Zofii Nałkowskiej Medaliony. Borowski w Pożegnaniu z Marią opisuje niemiecką okupację: żandarmów na ulicach, więźniów przetrzymywanych w szkole i łapanki, z których trafiało się do obozu. W opowiadaniu Proszę państwa do gazu mamy tragiczny podział na ludzi młodych i zdrowych do pracy oraz całą resztę do gazu, na natychmiastową śmierć. Proces zlagrowania sięga dna. Kolejne opowiadanie U nas w Auschwitzu przedstawia lagier jest jako obóz oszustw. Celem obozu jest to, że człowieka przed śmiercią należy zniszczyć, poniżyć, odebrać godność, a oszukiwanie ludzi przez pozwolenie na oglądanie meczów bokserskich, koncertów, korzystanie z puffu ma na celu uśpienie czujności ofiar. Szczególnie tragiczny obraz obozu przedstawia Nałkowska w opowiadaniu Profesor Spanner. Autorka opisuje co działo się w Instytucie Anatomicznym w Gdańsku Wrzeszczu. Poćwiartowane zwłoki, kotły z ciemną cieczą, spreparowane kości, płaty skóry, kostki mydła i foremki do jego wyrobu to tylko ogólny obraz wizji dokonanej w tym instytucie. W Dnie przedstawiła Nałkowska kolejną tragiczną wizję obozu niemieckiego. Opisała katowanie ofiar, kobiet na Pawiaku, a potem w obozie, ciężką pracę w fabryce, transporty więźniów w bydlęcych wagonach, bez jedzenia, wody, toalety, a także kanibalizm, który miał miejsce w obozie. Całości Medalionów dopełnia opowiadanie Dorośli i dzieci w Oświęcimiu. Tragiczne i wzruszające, bo druga część opowiadania dotyczy sytuacji dzieci w obozie, które nie miały większych szans na przeżycie. Selekcja dzieci prowadzona przez esesmanów w obozie dopełnia okrucieństwa hitlerowskich zbrodni.
Rzeczywisty obraz getta i kwestii żydowskiej przedstawiony został w reportażu Hanny Krall Zdążyć przed Panem Bogiem i niektórych opowiadaniach Zofii Nałkowskiej zamieszczonych w Medalionach. Wspomnienia Edelmana o głodzie w getcie, niepięknym umieraniu w strachu i ciemności rozpoczynają tragiczna wizję tych zamkniętych obszarów. Edelman mówi o trzech etapach powstania w getcie warszawskim, o likwidacji getta, transportach Żydów na Umschlagplatz, o transportach do Treblinki, o tym, jak Niemcy zachęcali Żydów chlebem, by zgłaszali się do transportów. Wizja getta nie kończy się na tym. Edelman opowiada o śmierci samobójczej, o lekarce, która podawała dzieciom truciznę, by nie trafiły do gazu, o znieważaniu Żydów przez obcinanie brody, wyśmiewaniu się i biciu. Edelman opowiada także o prostytucji w getcie, numerkach na życie oraz torturowaniu przez gestapo Żydów z getta. Nałkowska przedstawiła problem kwestii żydowskiej w opowiadaniu Kobiata cmentarna. Mamy tu obraz getta, zza muru którego dochodzą krzyki, płacz i strzały.
B. Człowiek wobec nieludzkiego świata (omówienie bohaterów lektur i ich losów).
Na nieludzki świat XX wieku należy spojrzeć także z perspektywy bohaterów lektur. Ogólnie są to bohaterowie zbiorowi, cała społeczność umęczonych więźniów obozów, łagrów i lagrów oraz getta. Z całości wyróżnia się jednak bohaterów głównych i jednostkowych. To ich losy opowiedziane przez bohatera – narratora, czy autora ukazują te haniebne czasy.
Cykl opowiadań Borowskiego łączy postać Tadeusza. W Pożegnaniu z Marią poznajemy go jako poetę, studenta polonistyki, który kocha Marię. Prowadzi jednak życie dwuwarstwowe. Pędzi bimber, kombinuje, oszukuje pracodawcę, handluje meblami z getta, ukrywa Żydów za pieniądze. Wszystko by przetrwać. W Proszę państwa do gazu bohater pracuje w upale, wśród krzyku i trupów. W U nas w Auschwitzu Tadeusz przechodzi kurs sanitarny i jako fleger jest więźniem uprzywilejowanym. Dzięki temu jest zwolniony z apelu, dysponuje lekami, ma więcej żywności i chodzi w cywilnym ubraniu. Tadeusz oraz inni, bezimienni bohaterowie opowiadań Borowskiego to ludzie zlagrowani, poddani okupacyjnemu terrorowi, ograniczeni zakazami, kartkami i przydziałami. Życie w takim świecie sprawiło, że najważniejsza stała się zwierzęca walka o byt i przetrwanie. To, że człowiek kradnie żywność, podmienia kotły z zupą, okrada transporty, wkręca się do lepszego komanda, popycha współwięźniów jest w nieludzkim świecie wojny normalne, a nawet konieczne. Ważne jest to, by w takim świecie być niewrażliwym, nieczułym, obojętnym, a nawet brutalnym. Opowiadania Borowskiego ukazują jednak jednostki szczególne. Należy wymienić Profesorową, starą kobietę, uciekinierkę z getta, która czeka na zięcia i córkę. Jej miłość do rodziny jest jednak silniejsza. Bohaterka wraca do getta, do domu. W opowiadaniach pojawia się także postać Andrzeja, który ciągnie za włosy kobietę i wrzuca ją na ciężarówkę, gdyż ta nie chce się przyznać do własnego dziecka. Bohater ogromnie przeżył sytuację związaną z zaduszonymi i zdeptanymi niemowlętami, do których nie przyznawały się matki.
W Innym świecie również mamy do czynienia z bohaterem zbiorowym. Są to więźniowie łagrów, wrogowie państwa sowieckiego. Należy wymienić Polaków, Niemców, Gruzinów, Ormian, Ukraińców, a nawet Rosjan. O losach większej społeczności oraz bohaterów jednostkowych dowiadujemy się dzięki bohaterowi głównemu, który pełni funkcję narratora, uczestnika tych strasznych wydarzeń. Dzięki temu, że bohater obserwuje i rejestruje wydarzenia w łagrze, szczegółowo poznajemy ten nieludzki świat oraz szczególne postacie, między innymi Pawła Iwanowicza, Dimka, Gorcewa, Natalię Lwowną, Zabójcę Stalina, Sadowskiego i innych. To ich losy tworzą obraz sowieckiego, brutalnego świata łagrów. Biografie tych bohaterów są doskonałym, lecz zarazem tragicznym świadectwem zbrodni tego okresu.
W reportażu Zdążyć przed Panem Bogiem Hanny Krall nieludzki świat getta poznajemy przede wszystkim dzięki Markowi Edelmanowi, który był uczestnikiem tych strasznych, lecz prawdziwych wydarzeń. Dzięki niemu poznajemy losy innych bohaterów: Mordechaja Anielewicza, Jurka Wilnera, Michała Klepfisza i Profesora z Radomia. To oni związani są z powstaniem w getcie, tym walecznym zrywem o ludzka godność.
C. Omówienie problematyki moralnej.
W tym miejscu należy zadać kilka pytań i sięgając do prozy XX wieku, która dotyka motywu wojny, tego nieludzkiego świata, ocenić postawę kata wobec ofiar, człowieka wobec człowieka. Jest to problem moralny i etyczny. Omawiane utwory pokazują, że człowiek przyjmuje różne postawy, bo kieruje się najprostszym podziałem wartości. Wyróżnia wartości pozytywne, które są dobre, lecz w nieludzkim świecie skazują człowieka na śmierć i negatywne, które już z samego założenia są złe, lecz w nieludzkim świecie pozwalają przetrwać, przeżyć.
Podstawowe wartości moralne, którymi kieruje się człowiek w okresie wojny stają się kruche, bo łatwo je zniszczyć. Najgorsze jest to, że pozostaje po nich bolesna pustka, więzień odczuwa wobec samego siebie odrazę i obcość, jest załamany. Człowiek kat i człowiek więzień podlega całkowitemu zezwierzęceniu. Kat ze zwierzęcym okrucieństwem dokonuje zbrodni, a ofiara podlega zwierzęcym mechanizmom kata. Stara się bronić wszelkimi środkami lub idzie na niegodną śmierć. Nie dziwi więc fakt, że hierarchia norm moralnych została w prozie poruszającej motyw wojny odwrócona.
System wartości więźnia wobec więźnia również został odwrócony. Człowiek zmuszony jest by myśleć tylko o sobie. Dla człowieka, żyjącego w okresie wojny ważne jest przetrwanie. W tej sytuacji system wartości, którymi kierują się ludzie w normalnym świecie nie ma racji bytu, bo skazuje człowieka na śmierć.
Na podstawie omawianych utworów mogę stwierdzić, że człowiek może być ludzki w ludzkich warunkach, a zadawanie pytania czy można mieć nadzieję jest w tym przypadku nieuzasadnione.
D. Omówienie odwołań historycznych.
Omawiane utwory dotyczą II wojny światowej. Człowiek zniewolony jest przez historię, czyli to, nad czym nie ma żadnej władzy. Obozy, getto wpisane są w ten tragiczny czas, a zobrazowanie ich w prozie XX wieku pozwala pokoleniom poznać te okrutne czasy i przestrzec przed okrucieństwem wojny.
3. Wnioski:
A. Zwrócenie uwagi na podobieństwa nieludzkiego świata prezentowanego w poszczególnych utworach.
Świat przedstawiony w omawianych utworach jest bardzo do siebie podobny. Dotyczy okresu sowieckiego i hitlerowskiego prześladowania. To okres II wojny światowej. Czas zabijania, obozów i getta. Czytelnik może dostrzec pewien schemat tego typu prozy. Istnieje bowiem kat – Niemiec czy sowieta i ofiara – jeniec, więzień. Można dostrzec pewną typowość postaci. Ludzie mają zniszczoną osobowość, są wypaleni tragicznymi przeżyciami. Człowiek zredukowany jest do swej biologiczności i kieruje się odruchami. Świat obozów i getta jest dziełem ludzi wypaczonych, sadystów, w których rozwinęły się najgorsze instynkty. Taki świat jest produktem niedemokratycznego systemu politycznego, skrajną sytuacją, w której ujawnia się złożona prawda o człowieku, o jego upadku i wielkości.
B. Zwrócenie uwagi na ludzka tragedię.
Zarówno łagry jak i lagry, obozy koncentracyjne i getta tworzą obraz ludzkiej tragedii. Najgorszym faktem jest to, że to właśnie człowiek wobec człowieka okazał się katem. Nałkowska napisała „LUDZIE LUDZIOM ZGOTOWALI TEN LOS”. To jest właśnie tragedia. Haniebna postawa ludzi wobec siebie. Przerażające obrazy poniżenia, wyniszczenia i śmierci niewinnych. Przygnębiający jest fakt, że człowiek zabierał drugiemu człowiekowi najważniejszą wartość – życie.
C. Zwrócenie uwagi na wartości, które wypływają z lektur.
Przerażający jest także fakt, ile wartości negatywnych prezentował w dobie II wojny światowej człowiek. Wystarczy wymienić kilka z długiej listy: udawanie, kłamstwo, kombinowanie, rezygnacja z norm moralnych, agresja, nienawiść, nieufność, nieczułość, obojętność, brak miłości, gniew, rozdrażnienie, sadyzm, rasizm, czy upodlenie. Z tego przerażającego faktu wynika jedna prawdziwa nauka. Należy żyć tak, by nigdy nie powrócić do tragicznej historii. Niech najważniejsza wartość – życie, będzie najwazniejsza
Zgłoś błąd    Wyświetleń: 214


Uwaga! Wszystkie materiały opublikowane na stronach Profesor.pl są chronione prawem autorskim, publikowanie bez pisemnej zgody firmy Edgard zabronione.


BAROMETR


1 2 3 4 5 6  
Oceń artukuł!



Ilość głosów: 0

Serwis internetowy, z którego korzystasz, używa plików cookies. Są to pliki instalowane w urządzeniach końcowych osób korzystających z serwisu, w celu administrowania serwisem, poprawy jakości świadczonych usług w tym dostosowania treści serwisu do preferencji użytkownika, utrzymania sesji użytkownika oraz dla celów statystycznych i targetowania behawioralnego reklamy (dostosowania treści reklamy do Twoich indywidualnych potrzeb). Informujemy, że istnieje możliwość określenia przez użytkownika serwisu warunków przechowywania lub uzyskiwania dostępu do informacji zawartych w plikach cookies za pomocą ustawień przeglądarki lub konfiguracji usługi. Szczegółowe informacje na ten temat dostępne są u producenta przeglądarki, u dostawcy usługi dostępu do Internetu oraz w Polityce prywatności plików cookies.
Dowiedz się więcej.