AWANS INFORMACJE Dla nauczyciela Dla ucznia LOGOWANIE


Katalog

Joanna Szymańska, 2014-04-28
Kodrąb

Język polski, Artykuły

Ogólny pogląd na postacie Pana Tadeusza i sposoby ich charakteryzowania

- n +

W ,, Panu Tadeuszu’’ zadziwia nas – czytelników – bogactwo wprowadzonych przez Mickiewicza postaci. Osób, o których poeta choćby tylko mimochodem wspomina jest bardzo wiele, ale takich, które utrwalają się w naszej pamięci – czy to poprzez swoisty gest, sposób mówienia, cechy charakteru czy odmienne zachowanie – można by się doliczyć około pięćdziesięciu.
Świat tych ludzi jest zróżnicowany – pokoleniowo i społecznie. Są tutaj zarówno ludzie starzy, jak i młodzi, bogaci oraz biedni. Warto zaznaczyć, że epopeja Adama Mickiewicza nie zawiera zbioru jednostek – jest obrazem raczej całego społeczeństwa z wyraźną dominacją pierwiastka szlacheckiego, o czym informuje przecież sam podtytuł utworu: ,,Historia szlachecka z roku 1811 i 1812’’.
Kogoż nie ma w tym poemacie. Spotykamy tu zarówno przedstawicieli magnaterii i średniej szlachty, jak i ubogich, tylko herbem różniących się od chłopstwa, mieszkańców zachcianka. Są też chłopi, ksiądz i Żyd. Nie można ich uważać za zbiór portretów, bo razem dopiero stanowią zwarty, dynamiczny i bardzo prawdziwy obraz typowego, ówczesnego życia przełomu XVIII i XIX wieku.
Co o tych postaciach możemy powiedzieć? Otóż bohaterowie ci naszą uwagę przyciągają kolorytem tła obyczajowego, w jakim zostali osadzeni. Przedstawieni są wśród zwyczajnych, codziennych zajęć, rozrywek i sporów, pełni prostoty i ,,pospolitości’’. (są to przeciętni ludzie, jakich wielu można było spotkać w tamtych czasach). Na potwierdzenie takiej oto opinii powołam się tutaj na słowa J. Krzyżanowskiego, który oświadcza: Rysem wspólnym wszystkich postaci, przemawiających z kart <>, jest ich pospolitość, ich tkwienie w życiu, w którym wyrośli.[…] Pospolitość ta jednak nie ma niczego wspólnego z szarzyzną, każda bowiem z postaci poematu odznacza się czymś odrębnym 1. Z kolei Stefan Żółkiewski twierdzi wręcz: Żywi są ludzie mickiewiczowskiego poematu właśnie dlatego, że pokazani są przez swoją codzienność, po brzegi pełną realiów, realiów obyczaju, domowego i społecznego, zabawy i publicznego działania, realiów tak wiernych- by pozwoliły odpowiedzieć na pytanie, jak się robi, nawet jak się warzyw polu bigos myśliwski2. Bohaterowie >Pana Tadeusza< to ludzie wartościowi, zdolni do głębokich przywiązań i poświęceń, pełni sił żywotnych, zdrowia i duchowego bogactwa. Charakteryzowani są bardzo dogłębnie, a co za tym idzie – szczegółowo, zazwyczaj pośrednio poprzez między innymi własne działania i wypowiedzi.
Świat tych bohaterów jest zróżnicowany w wyrazie zewnętrznym, w typach i charakterach, w geście, temperamentach, a całej indywidualności. Każdy z nich jawi się nam – choćby przelotnie – we właściwej sobie odrębności postury, stroju, gestu, wyrazu twarzy, ruchu, brzmień głosu, w taki sposób, że nie ma dwóch figur podobnych do siebie. Mickiewicz w każdej z nich potrafi znaleźć coś takiego, co ją odróżnia od drugich, co jej nadaje własne życie.
Bohaterowie ,,Pana Tadeusza’’, pełni silnych uczuć i namiętności przedstawiani są w ciągłej zmienności swych stanów, zamierzeń, porywów, pod wpływem coraz to nowych sytuacji, wrażeń, pobudek czy wydarzeń. Niejednokrotnie kieruje nimi jednocześnie miłość i zawiść.

1.J. Krzyżanowski, Wielkość i oryginalność ,,Pana Tadeusza’’, ( w: ) W świecie romantycznym, Kraków 1961, s.65-66.
2S. Żółkiewski, Spór o Mickiewicza, Ossolineum, Wrocław 1952, str.163.
Aby charakterystyka bohaterów wypadła jaśniej, już na samym początku należy wspomnieć, że zarówno przedstawiciele starego, jak i młodego pokolenia to w większości postacie fikcyjne wywiedzione przez Mickiewicza z jego wyobraźni. Niekiedy są one tylko zahaczone w jakieś mierze o osoby konkretne, ale w ogólnej liczbie kreacji tych bohaterów procent to zbyt mały, by poświęcić im więcej uwagi. Zauważę tylko, że poeta, owszem, zaczerpnie ten czy ów rys z jakiejś osoby realnej, odtworzy jakiś faktyczny szczegół charakteru czy wyglądu, ale daleko częściej złączy go z innymi utworzonymi swobodnie, przekształcając się to wszystko na wyższy ład poetycki zgodny z przyjętą logiką akcji i planem poetyckim.3
Mimo, że twórca ,,Pana Tadeusza’’ nie portretuje ludzi sobie znanych, nie posługuje się jakimiś konkretnymi modelami, to jednak oddaje prawdę duchową epoki. Jego bohaterowie są fikcyjni, ale realistyczni, typowi dla czasów, w których żyją. Dla własnych celów, dla przeprowadzenia akcji, poeta powołuje do życia potrzebnych ludzi, splata ich we wzajemne stosunki i związki, buduje osobny i w swoim rodzaju jedyny, niepowtarzalny świat dla swego poematu. ‘’Każdą z tych stworzonych postaci musi on dobrze osadzić w czasie i życiowych stosunkach tak, żeby się tłumaczyły należycie i konsekwentnie jako tam przynależne i wrośnięte, z resztą tego świata we wszystkim zgodzone’’.4
Przejdźmy jednak teraz do sztuki opisu tych postaci w wykonaniu Mickiewicza. Otóż zanim przedstawi on daną osobę, opisuje zazwyczaj miejsce jej wystąpienia i otoczenie. Bliższe zakreślenie przestrzeni, w której obraca się dana osoba, odgrywa tu zatem ważną rolę. W ten sposób, już na pierwszy rzut oka, widząc sylwetkę bohatera wplecioną w otaczające tło, możemy domyślić się z kim mamy do czynienia, np. jaką pozycję społeczną ona zajmuje lub jakie mazainteresowania Jeśli chodzi o wygląd bohaterów, Mickiewicz unika szczegółowych portretów, poprzestając na kilku rysach zewnętrznych, resztę zaś cech w wyglądzie dopełnić ma wyobraźnia czytelnika. Postacie ukazuje zwykle w ruchu, zwracając uwagę na ich gestykulację, postawę, chód, ubiór, cechy zaś wewnętrzne uwydatnia w toku akcji (inaczej scharakteryzowana jest tylko Zosia, której pojawianiu się na kartach poematu towarzyszy specjalny nastrój wywołany przez ciągłe podkreślanie: ruchu i oświetlenia). Poeta lubuje się w ogólności w oryginalnych strojach. Opisuje ubiór zwykle wtedy, kiedy chce uwypuklić skutek i wrażenie, jakie wywiera ta osoba na innych.
Dla artystycznego wydobycia i natężenia odrębności postaci, Mickiewicz często posługuje się także techniką kontrastu w kreśleniu charakteru i sytuacji osób – tudzież całych grup społecznych. Takie opozycyjne sylwetki przedstawia nam wtedy zawsze parami (np. Tadeusz i Hrabia). O ile na planie cofa się jedna osoba, o tyle występuje druga. Nie o jedność bowiem tych figur mu idzie, ale o ich rozmaitość. Ujęcia takiego nie zna klasyczny epik, który zostawia je naturalnie, unikając kontrastów. Przy tej okazji warto zaznaczyć, że podobnie jak w opisie pojedynczych postaci lubuje się poeta w opisie grup bohaterów, zwłaszcza w ruchu (opis bójki w zamku z ks.V).

3W akapicie tym wykorzystałam i sparafrazowałam cenne informacje S. Pigonia zamieszczone we Wstępie oraz Wykazach osób do książki: A. Mickiewicz, Pan Tadeusz, oprac. S. Pigoń, BN, Wrocław 1994, s.LXXVII, 597
4S. Pigoń, Wykazy osób…, op. Cit., s.597.
Charakterystykę zewnętrzną Mickiewiczowskich postaci dopełnia indywidualizacja ich języka, osiągana przez specjalną stylizację wypowiedzi, przez nasycenie ich mowy określonym słownictwem, przez stałe powtarzanie przez niektórych bohaterów właściwych im ,,przysłów’’ i powiedzonek, przez wprowadzenie do ich mowy odpowiednich zwrotów. Zofia Stefanowska twierdzi, że ,,W sposób najdobitniejszy postacie charakteryzują się same swoimi wypowiedziami i swoim postępowaniem. Zwłaszcza wypowiedzi (lub opowiedziane przez poetę myśli) bohaterów najpełniej przedstawiają ich poziom umysłowy, wartość moralną, przekonania polityczne i społeczne’’.5 Są one wyjaskrawione w chwilach nadzwyczaj ważnych dla właściwego ukazania i opisu tych figur w poemacie.
W charakterystyce wewnętrznej tych sylwetek dominuje głęboki psychologizm. Przypadków wniknięcia w skomplikowane labirynty duszy ludzkiej możemy odnaleźć w epopei mnóstwo. Widoczne jest to przede wszystkim we wspaniałych scenach dialogów (np. Tadeusz – Telimena w ks. VIII) oraz w relacjach przeżyć i myślach (np. monolog wewnętrzny Telimeny na początku ks. V). Kształtując w taki właśnie sposób swe postacie, dostrzega w nich Mickiewicz jednocześnie wyższy sens istnienia. Z dwojakiego: krytycznego, a zarazem pełnego sympatii stosunku pisarza do opisywanych postaci wywodzi się ich honor. W większym czy mniejszym stopniu z humorem potraktowali zostali wszyscy bohaterowie ,,Pana Tadeusza’’ i trudno byłoby się zapewne dopatrzyć takiej osoby, która by tej cechy została pozbawiona; może oprócz Żyda Jankiela, o którym Cyprian Kamil Norwid tak pisał ,,(W ,,Panu Tadeuszu’’) jedyną poważną i serio figurą jest kto?... Żyd (Jankiel).’’6 Na przestrzeni całego utworu komizm postaci jest wprost upajający, a jego ekspresja bardzo silna. To nie są tylko delikatne półuśmiechy zadumy czy pobłażania, ale wesołość wybuchowa, spontaniczna, pełna nawet chwilami soczystej jaskrawości 7. Stosunek uczuciowy Mickiewicza do swych bohaterów wyrażony jest niejednokrotnie właśnie przez taki humor, raz zaprawiony nieco ironią, kiedy indziej rzewną zadumą i tęsknotą. Co do wartościowania figur Mickiewiczowskiej epopei, to tak, jak ogólne zjawiska życia, tak i pojedyncze osoby nie mogą być bezwzględne i tylko z jednej strony oceniane. W mniemaniu Mickiewicza nie ma ludzi zupełnie złych, ani tym bardziej doskonałych. Tylko w jednym, wyjątkowym wypadku te czynniki łagodzące mogą zostać pominięte, pozostawione niejako na uboczu i nie brane pod uwagę. Chodzi mi tutaj o problem walki narodowowyzwoleńczej i możliwość sprzeniewierzenia się tej szczytnej idei. Dla poety bowiem to co głęboko ,,siedzi’’ w sercu człowieka jest przedmiotem jego oceny, a że najwyższą, bezcenną, tkwiącą w zbiorowej duszy narodu wartością była wówczas niepodległość Polski, toteż Mickiewicz postacie tego poematu ocenia z perspektywy najważniejszego problemu epoki – walki o wyzwolenie. Wartość ludzi mierzy stopniem ich świadomości patriotycznej: ofiarności i gotowości bojowej. I to jest dla niego sprawa najistotniejsza.

5Z. Stefanowska, Wstęp, ( w: ) A Mickiewicz, Pan Tadeusz, oprac. Z. Stefanowska, Ossolineum, Wrocław 1973, s.40.
6List Cypriana Norwida do Wojciecha Cybulskiego z 9 stycznia 1867 roku. Cyt. za: S. Makowski, Romantyzm, WSiP, Warszawa 1994, s.182.
7Z. Szweykowski, ,,Pan Tadeusz’’ – poemat humorystyczny, Poznań 1949, s.29.
W przypadku, gdy któryś z jego bohaterów przekroczy tę ,,świętą normę’’ i w odpowiedniej chwili nie nawróci się na właściwą drogę, zostanie w oczach poety (i naszych) całkowicie zdyskredytowany i poniesie konsekwencje takiego czynu – jak ma to miejsce w przypadku majora Płuta.
Podsumowując dotychczasowe rozważania z całą stanowczością powinniśmy stwierdzić , że na urok postaci w ,,Panu Tadeuszu’’ niezaprzeczalnie składają się cztery rzeczy: ,, naprzód ich nadzwyczajna żywotność, taka, jaką mają tylko figury Homera, - powtóre ich niesłychana psychologiczna prawda i typowość ich natur, - po trzecie ich charakter tak szczerze i tak widocznie polski’’,8 po czwarte wreszcie wspaniały humor tych figur.




Zgłoś błąd    Wyświetleń: 1016


Uwaga! Wszystkie materiały opublikowane na stronach Profesor.pl są chronione prawem autorskim, publikowanie bez pisemnej zgody firmy Edgard zabronione.


BAROMETR


1 2 3 4 5 6  
Oceń artukuł!



Ilość głosów: 0

Serwis internetowy, z którego korzystasz, używa plików cookies. Są to pliki instalowane w urządzeniach końcowych osób korzystających z serwisu, w celu administrowania serwisem, poprawy jakości świadczonych usług w tym dostosowania treści serwisu do preferencji użytkownika, utrzymania sesji użytkownika oraz dla celów statystycznych i targetowania behawioralnego reklamy (dostosowania treści reklamy do Twoich indywidualnych potrzeb). Informujemy, że istnieje możliwość określenia przez użytkownika serwisu warunków przechowywania lub uzyskiwania dostępu do informacji zawartych w plikach cookies za pomocą ustawień przeglądarki lub konfiguracji usługi. Szczegółowe informacje na ten temat dostępne są u producenta przeglądarki, u dostawcy usługi dostępu do Internetu oraz w Polityce prywatności plików cookies.
Dowiedz się więcej.