Praca bibliotekarza szkolnego z uczniem zdolnym oraz z uczniem mającym trudności w nauce

Uczniowie różnią się między sobą zdolnością przyswajania wiedzy. Są więc tacy, którzy z łatwością opanowują określony materiał, są też tacy, którzy mają trudności. Nauczyciele dosyć szybko orientują się, którzy uczniowie są bardziej, a którzy mniej zdolni.

Uczeń wybitnie zdolny charakteryzuje się nie tylko wysoką inteligencją, ale jest też twórczy, a jego motywacja do nauki bywa szczególnie silna. Mówi się tu o niezwykle istotnej potrzebie osiągnięć. Ten uczeń uznany jest za zdolnego, który ma wysokie osiągnięcia. Można wyróżnić uczniów uzdolnionych kierunkowo oraz uczniów uzdolnionych wszechstronnie. Uczeń szczególnie zdolny to ten, który ma możliwości dojścia do wybitnych osiągnięć w danej dziedzinie. Ma on specjalne potrzeby, które powinny być rozpoznane i uwzględnione w toku kształcenia i wychowania. Szczególnie silne są jego potrzeby poznawcze, związane z występowaniem zainteresowań bardziej pogłębionych, niż u osób przeciętnie uzdolnionych. Uczeń szczególnie zdolny jest ciekawy, pragnie eksperymentować, nie boi się wieloznaczności obserwowanych zjawisk. Obszar jego zainteresowań często różni się od zainteresowań rówieśników. Zadaniem bibliotekarza jest wyłonienie spośród czytelników uczniów zdolnych. Czyni to poprzez obserwację uczniów wyróżniających się trwalszym niż inni ukierunkowaniem zainteresowań czytelniczych, rozmowy na temat przeczytanych książek, konfrontacje z nauczycielami odpowiednich przedmiotów. W ten sposób można wyselekcjonować zespół uczniów wyróżniających się spośród innych trwałością zainteresowań, dążeniem do samodzielnego, systematycznego poszerzania wiedzy z zakresu interesujących ich problemów.

Uczniowie osiągający dobre wyniki w nauce mobilizowani są przez nauczycieli do udziału w konkursach, olimpiadach, zawodach, do samodzielnego przygotowywania referatów, do udziału w zajęciach kół zainteresowań itp. Uczniowie ci są częstymi gośćmi w bibliotece. Nauczyciel bibliotekarz pomaga im w poszukiwaniu materiałów tekstowych, udziela rad i pomocy w ich opracowaniu. W pracy z uczniami zdolnymi specjalny akcent należy położyć na technikę pracy umysłowej. Systematyczne ćwiczenia ze źródłami pomocniczymi pozwolą ukształtować umiejętności szybkiego korzystania z tych wydawnictw. Niezbędna jest też nauka pracy z tekstem, robienia notatek i zestawień bibliograficznych na określony temat oraz wykorzystywania w pracy samokształceniowej literatury popularnonaukowej, czasopism i prasy codziennej. Należy przeprowadzić indywidualne przysposobienie czytelnicze dla uczniów startujących w olimpiadach i konkursach (ze szczególnym uwzględnieniem umiejętności korzystania z katalogów i kartotek innych bibliotek). Uczniowie zdolni powinni mieć w bibliotece szkolnej możliwość swobodnego dostępu do całości zbiorów oraz wypożyczania nieograniczonej liczby woluminów. W czasie wizyt w księgarni warto przy zakupie książek kierować się także ich sugestiami. Wyróżnienia te będą wpływać na uczniów korzystnie, ugruntowując i umacniając ich zainteresowania. Albowiem jednym z motorów ludzkiej działalności jest potrzeba uznania.

W bibliotece szkolnej – dobrze zorganizowanej – istnieją faktyczne warunki do indywidualnego rozwoju intelektualnego i osobowości uczniów. W działalności szkoły na rzecz rozwoju najbardziej uzdolnionych uczestniczą ewidentnie biblioteka i bibliotekarz. Możliwie wczesne rozwijanie zamiłowań jest jednym z naczelnych zadań szkoły. Należy jednak pamiętać, że przy poważnym i prawie partnerskim traktowaniu ucznia zdolnego, mającego sprecyzowane zainteresowania intelektualne, trzeba równie poważnie traktować ucznia, który tego rodzaju predyspozycji i wykształconych już umiejętności nie ma, budzić w nim przekonanie, że i on przy pewnym wysiłku mógłby osiągnąć tę samą pozycję. W sytuacji, kiedy uczniowi stawia się zadanie przekraczające nieco jego możliwości oraz udziela mu się pomocy w jego rozwiązaniu, zachodzi proces rozwoju zewnętrznych, intelektualnych zdolności ucznia.

Doświadczenia z pierwszych lat nauki mają duży wpływ na przebieg kariery szkolnej ucznia. Pozytywne doświadczenia mobilizują i rozbudzają ciekawość poznawczą dziecka, zaś trudności znacznie przekraczające jego możliwości, mogą nawet załamać. Niechęć do nauki jest z zasady sprawą wtórną. Jest to bowiem reakcja na różnego rodzaju trudności i niepowodzenia. Przyczyny tych trudności mogą tkwić w samym dziecku lub w jego środowisku (domowym, szkolnym, rówieśniczym). Jednocześnie niepowodzenia szkolne bardzo rzadko są wynikiem tylko jednej, określonej przyczyny.

W każdej szkole występuje pewna grupa uczniów, którzy z powodu wad wrodzonych, przebytych chorób lub z innych przyczyn mają trudności w nauce. Uczniowie ci wymagają zapewnienia im szczególnie troskliwej opieki wychowawczej. Rola bibliotekarza może tu być ogromna. Już sama biblioteka powinna być miejscem gwarantującym miłą, życzliwą atmosferę, powinna pomagać w oderwaniu się od codziennych kłopotów.

Nauczyciel bibliotekarz poznaje uczniów poprzez indywidualne kontakty w czytelni i wypożyczalni. W bibliotece, w swobodnej atmosferze, kiedy nie grozi ocena w postaci stopnia, dzieci chętnie i szczerze wypowiadają się na różne tematy. Bibliotekarzowi umożliwia to poznanie opinii, sądów i problemów, które niekiedy sprawiają, iż dziecko staje się „trudne”. Okazanie mu zrozumienia i życzliwości, dyskretne pokierowanie czytelnictwem, współdziałanie z wychowawcą może okazać się pomocne w zachowaniu lub odzyskaniu równowagi psychicznej. Dzieci małomówne, onieśmielone, bierne to często dzieci „zahamowane”, nie mogące sobie ze sobą poradzić. Niektóre z nich w bibliotece zachowują się poprawnie i chętnie w niej przebywają.

Trzeba pomóc dzieciom, gdy mają jakiś problem, np. wskazać źródło, naprowadzić, wyjaśnić coś niejasnego. Nie należy jednak nigdy wykonywać za dziecko całej pracy. Jeśli wykonujemy za dziecko wszystkie prace, to mimo iż czasem dostaje ono lepsze oceny – w efekcie intelektualnie rozwija się wolniej. Aby rozwój dziecka stale postępował, niezbędne jest napotykanie trudności i pokonywanie ich ze zwiększonym wysiłkiem.

Uczniowie nadpobudliwi, nieakceptowani w klasie, w bibliotece szukają ciszy i spokoju. Biblioteka staje się miejscem o charakterze terapeutycznym. Częste, nieskrępowane rozmowy, traktowanie ucznia indywidualnie, atmosfera akceptacji i cierpliwości powodują, że biblioteka staje się azylem, a pani bibliotekarka – najlepszą panią.

Duża część uczniów o obniżonej sprawności umysłowej garnie się do pracy w Kole Miłośników Biblioteki, gdyż zostały one odtrącone, nie objęte pracą kół zainteresowań (jako „mniej zdolne”, bez konkretnych zainteresowań). Tu mają możliwość rozwijania uzdolnień, wypróbowania własnych sił, podejmowania prac, które przełamują poczucie niepełnej wartości.

Dzieci nie nadążające za wzrastającymi wymaganiami programów szkolnych mają możliwość reedukacji dzięki zajęciom słabszych uczniów z uczniami zdolnymi oraz doradzaniu im odpowiedniej lektury. Bibliotekarz powinien znać rodzaje i gatunki literackie, a także ich funkcje terapeutyczne. Niejednokrotnie dobrze dobrana książka może choć w części zaspokoić potrzeby poznawcze i emocjonalne, może pomóc w zapomnieniu o powszednich drobnych troskach i kłopotach oraz stanowić czynnik sprzyjający rozładowaniu lub złagodzeniu napięć i konfliktów. Jeśli bibliotekarzowi uda się pomóc w niepowodzeniach szkolnych dziecka, wówczas ono dzieli się z nim swoją radością. W ten sposób nawiązują się pewnego rodzaju przyjaźnie i sympatie.

Bibliotekarz szkolny nie powinien w sposób sztywny ograniczać ucznia do korzystania z odpowiadającego jego wiekowi poziomu czytelniczego. Dzieci niedostosowane, wykazujące brak wprawy w czytaniu, mające ograniczone słownictwo, chętnie wrócą do biblioteki po kolejną książkę z dużą ilością ilustracji i niezbyt obszernym tekstem. Dzieci nerwicowe powinno się chronić przed baśniami, w których jest groza, a agresywne przed literaturą sensacyjną, gdzie pokazywana jest przemoc. Uczniowie o obniżonej sprawności umysłowej czytają niechętnie – należałoby podsunąć im utwory z czasopism dziecięcych. Dzieci dyslektyczne z przyjemnością przeczytają krótkie, łatwe, ilustrowane teksty drukowane dużą czcionką. Uczeń trudny w sferze kontaktu, często nieśmiały, uciekający w lekturę, w której znajduje powiernika, bardzo często identyfikuje się z bohaterami przeczytanych książek.

Nastawienie na indywidualne podejście do potrzeb psychicznych czytelnika oraz na poszukiwanie wartości terapeutycznych w literaturze może się przydać w każdej bibliotece szkolnej.

Uczeń zawsze powinien znaleźć w bibliotece osobę, do której może się zwrócić ze swoimi problemami i mieć pewność, że otrzyma pomoc oraz wskazówki. Wszak bibliotekarz jest nauczycielem dysponującym wśród grona nauczycielskiego największym arsenałem możliwości kształcenia i wychowania młodzieży uczącej się. Należy zrobić wszystko, aby ten arsenał wykorzystać.


Bibliografia
1. Goriszowski W., Pedagogiczne funkcje biblioteki szkolnej. Edukacja 1984, nr 1.
2. Jarząbek P., Dlaczego należy pomagać najlepszym uczniom? Edukacja i Dialog 2001, nr 1.
3. MEN o dysleksji, czyli specyficznych trudnościach w nauce. Biblioteczka Reformy z.18.
4. MEN o uczniu zdolnym. Biblioteczka Reformy z.15.
Nowak A., Rola biblioteki w pracy z uczniem zdolnym i trudnym. Biblioteka w Szkole 1992, nr 9.s

Opracowanie: Iwona Słomka

Wyświetleń: 2934