Ocenianie – obowiązek czy konieczność?

Szkoła jest organizacją rozwijającą się, podlegającą ciągłym zmianom zwłaszcza w dobie realizowanej reformy edukacji. Nowa szkoła musi być otwarta na zmiany , licząca się z różnymi możliwościami i potrzebami każdego ucznia w procesie uczenia się. Każda szkoła jest inna. Ta inność wynika z warunków panujących w niej, wartości uznawanych za najważniejsze, doświadczeń wnoszonych przez poszczególne osoby, postaw i metod działania nauczycieli. Określenie misji dla szkoły pozwoli na ustalenie jej tożsamości i celu istnienia. Można powiedzieć, że „Misja szkoły określa jej cel istnienia w danym , konkretnym środowisku”. W przypadku organizacji formalnych, misja przybiera zwykle postać pisemnej deklaracji. Uważa się, że taka deklaracja powinna być krótka i zwięzła. Jedni twierdzą, że z powodzeniem może nią być chwytliwy slogan reklamowy, drudzy, iż nie należy w niej zamieszczać więcej niż 100 słów, a jeszcze inni, że nie powinna być dłuższa niż jedna, dwie strony. Ważne jest by przyciągała ona naszych przyszłych klientów jakimi są uczniowie i ich rodzice. Czym kieruje się rodzic pomagający w wyborze dalszej ścieżki edukacyjnej dla swojego dziecka? Odpowiedź na pytanie w cale nie jest łatwa. Jedni biorą pod uwagę kierunek kształcenia, inni poziom nauczania, a jeszcze inni klimat szkoły. Ale przede wszystkim pragną by ich dziecko czuło się bezpiecznie, było sprawiedliwie traktowane i znalazło swoje miejsce w społeczności szkolnej.

Jednym z ciągłych problemów pojawiających się w szkole jest sposób oceniania. Nie ma jednej złotej reguły w tej kwestii, mimo że są określony normy prawne poprzez rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Wewnątrz szkolne systemy oceniania. Tak jak każdy człowiek jest inny w sposobie postępowania tak każdy uczeń ma swój styl uczenia się, który stanowi spójny zestaw zachowań i działań, za pomocą których podchodzi on do nauki a nauczyciel mimo wypracowanych systemów oceniania może mieć różny sposób ich interpretacji. Tradycyjne ocenianie postrzegane jest przez opinię publiczną jako represyjne, polegające raczej na stwierdzeniu, że uczeń czegoś nie umie i sprawdzeniu czysto formalnych wymagań; w powszechnym przekonaniu obecnie szkoła ocenia przede wszystkim braki, a nie osiągnięcia. Poważną wadą dotychczasowego systemu oceniania jest niespójność wynikająca z dowolności stosowanych kryteriów oceniania. Brak ujednoliconych kryteriów oceny prowadzi do wielu nieporozumień i zakłóca relację między nauczycielami, uczniami i rodzicami. Ocenianie zawsze jest trudne, zarówno dla oceniającego jak i ocenianego. Trudność ta wypływa głównie ze złożoności oceny i roli jaką się jej przypisuje.
Główne zadania oceniania to:

Diagnoza- monitorowanie postępów uczniów i zmian jakie dokonują się pod wpływem oddziaływania dydaktycznego

Ewaluacja – rozpoznawanie i wartościowanie efektywności nauczania

Wspomaganie ucznia w uczeniu się i podejmowaniu ważnych decyzji

Prognozowanie – wykrywanie potencjału ucznia i projektowaniu dalszej drogi kształcenia

Różnicowanie – wspomagające działania w dobieraniu metod i programów do poziomu osiągnięć ucznia.

Nauczyciel powinien być świadomy znaczenia oceniania dla rozwoju całej osobowości ucznia i nie traktować oceny jako aktu jej wystawienia za końcowy efekt pracy. Aby ocena pełniła oczekiwane funkcje, musi stać się elementem procesu dydaktycznego. Stworzenie dobrego systemu oceniania jest sprawą trudną, pracochłonną, wymagającą wiedzy merytorycznej i czasu. Budowanie szkolnego systemu oceniania jest zadaniem nowym, nieznanym i odpowiedzialnym. Szkolny system ma dawać informację o funkcjonowaniu całego procesu kształcenia. Założeniem szkolnych systemów oceniania jest twierdzenie, iż każdy uczeń w trakcie nauki rozwija się i czyni postępy. Aby monitorować jego rozwój należy określić, w jaki sposób notować zmiany jakie w nim następują i po co to robić. Każdy nauczyciel powinien w tym celu wykorzystać różne źródła informacji, wówczas obraz ucznia ukazywać będzie jego rozwój. W budowie szkolnego systemu oceniania zostały uwzględnione postulaty: użyteczność, wspomaganie procesu uczenia się i nauczania, wielowątkowość, otwartość, pewność wnioskowania, spójność wewnętrzna. Założenia współczesnego systemu oceniania powodują, że oceniać będziemy postępy, wskazując uczniowi, co osiągnął, co zrobił dobrze, a nie stan – czego nie pamięta, nie rozumie, nie umie. Ocena ma pełnić funkcje informacyjna polegającą na tym, iż będziemy dostarczać informacji o postępach ucznia, trudnościach napotykanych w procesie uczenia się, o jego uzdolnieniach i zainteresowaniach.
Ocenianie to najbardziej krytyczny moment procesu uczenia się. Doświadczenia biograficzne nieomal każdego z nas wpływają na to, że mało kto lubi być oceniany, a sytuacja oceniana przypominana jest jako przykra, trudna, na ogół mało konstruktywna i ................. niesprawiedliwa. Wielu z nas nauczycieli identyfikuje ocenianie jako immanentną cechę szkoły i absolutnie nie wyobraża sobie szkoły ”bez ocen’.
Nauka jest procesem ciekawym, łatwym, przyjemnym, a nawet może być zabawna, zamiast utrwalania przekonań, że nauka jest czymś trudnym, dostępnym dla wybrańców i pilnie strzeżonym przez jej przedstawicieli, czyli nauczycieli określonego przedmiotu. Jest procesem poznawania, nie zaś jednorazowego posiadania wiedzy. Warto tez uświadomić sobie, iż gdyby uczeń znał wszystko (czyli nie drażnił swoją niewiedzą nauczyciela), wtedy na pewno tegoż nauczyciela by nie potrzebował.
Ocenianie jest etapowym lub końcowym zestawieniem informacji na temat poziomu rozumienia i wykonania, uwzględniającym mocne strony pracy ucznia i obszary do korekty i uzupełnień, ze wskazówkami, jak ma to zrobić, zamiast uciekania się do dość ogólnych, a mało konstruktywnych uwag typu „popraw styl”, „ucz się więcej”, „praca nie na temat”, „bez sensu”, „źle”.
Ocena ma wspierać rozwój ucznia, a nie gasić i blokować jego motywacje, możliwości, jego potencjał. Toteż uczeń powinien wiedzieć kiedy, z czego i w jaki sposób będzie oceniany. Znając kryteria oceny, będzie się uczył samodzielnie analizować swoje postępy i stopniowo ponosić odpowiedzialność za efekty swojej pracy. Uczeń powinien dostać narzędzia kontroli procesu własnego uczenia się , aby nie czuł się w szkole jak na polu minowym lub u lekarza.
Nauczyciel powinien dość sprawnie diagnozować preferencje uczniów (sensoryczne, rodzaj inteligencji, styl uczenia się i metaprogramy) w zakresie ich potencjałów i preferencji neurologicznych, ponieważ tylko to uchroni go od popełniania błędu podobieństwa i niesprawiedliwego selekcjonowania uczniów (niskimi ocenami), tych którzy reprezentują odmienne od niego samego typy.
Najczęstsze błędy popełniane podczas oceniania to:

Błędy atrybucji

Efekt samospełniającej się przepowiedni

Subiektywizm w ocenianiu poziomu i jakości pracy

Reglamentowanie czasu odpowiedzi i liczby pytań naprowadzających na właściwy tok rozumowania

Preferencja zadań rozwiązywanych na czas

Błędy perspektywy i generalizacji

Błąd wzmacniania negatywnych stanów rzeczy

Narzucanie własnych kryteriów i preferencji
Każda ocena dziecka to ocena też samego nauczyciela, jego umiejętności jako przekaziciela wiedzy i określonych umiejętności. Niepowodzenia szkolne są traktowane jako niepowodzenie dziecka, a przecież to także nasza porażka pedagogów. Porażka stosowanej metody, porażka w komunikacji. Z punktu widzenia nauczyciela ocenianie jest koniecznością gdyż wpływa na postępy w nauce, jest pewna miarą efektów kształcenia, pozwala zdiagnozować poziom osiągnięć uczniów w cyklu kształcenia. Ocenianie może wpływać motywująco inspirująco na ucznia. Jeżeli jest on świadomy, że jego praca jest zauważona i doceniona przez nauczyciela stara się pracować jeszcze lepiej z większym zapałem. Zdarzają się sytuacje, gdzie niesprawiedliwe ocenianie przynosi odwrotny efekt. Wystawiona ocena deprymuje i zniechęca ucznia do dalszej pracy. Ważne jest by w całym okresie nauczania stosować systematyczność oceniania. Dostarczy nam to informacji o postępach ucznia lub o braku systematyczności w jego pracy.
Pamiętajmy o magicznej roli pochwały, życzliwości i zainteresowania. Ocenianie oparte na tych wymiarach ma zupełnie inny wymiar psychologiczny.

Opracowanie: Henryk Hornik

Wyświetleń: 1011