PLAN METODYCZNY Z PRZYRODY
Temat: Poznajemy porosty – organizmy wskaźnikowe

Cele ogólne:
Poznanie porostów jako organizmów helotycznych, ich budowy i znaczenia.
Rozwijanie umiejętności obserwowania przyrody.
Kształtowanie podstawy proekologicznej.


Cele szczegółowe:
A:
•rozpoznaje porosty w najbliższym środowisku naturalnym,
•wymienia miejsca występowania porostów,
•nazywa organizmy budujące porosty,
•definiuje porosty jako organizmy helotyczne,
•podaje definicję helotyzmu,
•wskazuje korzyści jakie czerpią grzyby z niewolnictwa glonów,
•podaje przykłady różnych gatunków porostów,
•przybliża znaczenie porostów jako organizmów pionierskich i bioindykatorów zanieczyszczeń powietrza,
•lokalizuje informacje nt. zagrożeń porostów i gatunków porostów chronionych;

B:
•opisuje miejsca występowania porostów,
•przedstawia budowę porostu,
•charakteryzuje zależności pomiędzy komponentami porostu,
•tłumaczy zjawisko helotyzmu na przykładzie porostów,
•odczytuje informacje z różnych źródeł nt. różnych gatunków porostów, szczególnie tych, które objęte są ochroną,
•przedstawia porosty jako organizmy pionierskie – glebotwórcze,
•opisuje skalę porostów i wykorzystanie porostów jako wskaźników zanieczyszczenia powietrza
•tłumaczy przyczyny zanikania porostów;

C:
•porównuje występowanie porostów z innymi organizmami,
•ustala korzyści płynące ze współżycia z innym organizmem,
•uzasadnia znaczenie porostów jako organizmów pionierskich,
•korzysta ze skali porostów w terenie,
•wykazuje potrzebę ochrony porostów i omawia gatunki chronionych porostów;

D:
•ocenia stan zanieczyszczeń powietrza w terenie stosując skalę porostową,
•analizuje wzrost zanieczyszczeń powietrza z koniecznością ochrony porostów.

Metody:
praca z tekstem źródłowym, pogadanka, wykład, dyskusja, burza mózgów, obserwacja, gra dydaktyczna.


Środki dydaktyczne:
plansze, podręcznik, karta pracy, lupa, atlasy przyrodnicze, źródła informacji.


Formy pracy:
indywidualna, zespołowa.


Czas pracy:
2 x 45 minut


Przebieg zajęć:
a) faza wprowadzająca
•burza mózgów: Co wiemy o porostach?
•wykład: Występowanie i budowa porostów.
Miejsca występowania porostów: mury, głazy, skały, kora drzew, murszejące pnie, kamienie zanurzone w potokach.
Wymagania środowiskowe: niskie temperatury, ubogie w składniki odżywcze i wodę podłoże, czyste powietrze – o niskim stężeniu tlenków siarki.

Budowa porostów – plechę porostów tworzą strzępki grzyba i komórki glonu.
POROST = GLON + GRZYB
Plecha porostu nie przypomina swoim wyglądem ani glonu, ani grzyba. Może mieć rożne formy:
proszkową – np. liszajec,
skorupiastą – np. wzorzec geograficzny,
listkowatą – np. pustułka pęcherzykowata,
krzaczkowatą – np. brodaczka zwyczajna.

Grzyb, jako organizm heterotroficzny, wykorzystuje samożywny, zielony glon – odbiera mu cukry wytworzone w procesie fotosyntezy. Taki rodzaj współżycia dwóch organizmów określa się mianem helotyzmu, czyli niewolnictwa.
Grzyb dostarcza glonowi wodę z solami mineralnymi, jednakże żywi się na koszt glona.

Helotyzm – typ współżycia organizmów, w których jeden wykorzystuje drugi, rodzaj niewolnictwa.


b) faza realizacyjna
Uczniowie indywidualnie odszukują informacje na temat różnych gatunków porostów, ich znaczenia w przyrodzie, ograniczenia ze względu na zanieczyszczenia powietrza. Uzupełniają kartę pracy.

Gatunki chronione Polsce
zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z 2004r. w Polsce ścisłej ochronie gatunkowej podlegają między innymi:
z rodziny chrobotkowatych:
chrobotek alpejski

z rodziny granicznikowatych:
granicznik płucny

z rodziny obrostowatych (Physciaceae):
obrostnica rzęsowata

z rodziny odnożycowatych:
odnożyca jesionowa

z rodziny tarczownicowatych:
mąkla tarniowa

pustułka pęcherzykowata



Porosty w środowisku odgrywają znaczącą rolę:
1.Są pionierami życia - zasiedlają skały i środowiska zbyt ubogie dla innych organizmów; torują drogę do zasiedlania skał oraz wydm przez rośliny naczyniowe.

2.Stanowią czynnik glebotwórczy - kwasy porostowe mają duży wpływ na rozwój mikroflory glebowej i tworzenie próchnicy oraz kiełkowanie nasion; w istotny sposób przyspieszają wietrzenie skał w wyniku procesów chemicznych i mechanicznych.

3.Kształtują mikroklimat, szczególnie w lesie - są ogromnym rezerwuarem wody, którą pobierają z rosy, mgły i opadów; mogą w ten sposób powiększyć swój ciężar kilkukrotnie; pobrana woda odparowuje powoli, co zapewnia równomierną wilgotność w lesie przez długi czas, a to jest ważnym czynnikiem warunkującym życie innych organizmów.

4.Są znaczącym czynnikiem w życiu zwierząt - dla wielu bezkręgowców stanowią pożywienie i schronienie; niektóre ptaki wykorzystują je do budowy gniazd, gdyż są one ogólnodostępne, łatwe w przenoszeniu i chronią przed pasożytami; są pożywieniem także dla wielu kręgowców, zwłaszcza w tundrze (renifery zjadają ok. 50 gatunków porostów, głównie jest to chrobotek alpejski i płucnica islandzka, także u nas sarny i jelenie chętnie zjadają niektóre gatunki porostów).


Najpoważniejszą przyczyną zamierania porostów jest zanieczyszczenie powietrza dwutlenkiem siarki oraz tlenkami azotu. Związki te ulegają rozpuszczeniu w wodzie,
w wyniku czego powstają kwasy, które są następnie pobierane przez wysuszone plechy jako deszcz, mgła i rosa. Przy niedoborze wilgoci woda łatwo odparowuje a toksyny gromadzą się w komórkach . Prowadzi to do obumierania plech.
Negatywny wpływ na porosty mogą mieć niektóre działania gospodarcze. W czasie zrębów zupełnych niszczone są całe połacie porostów naziemnych, a wraz z wycinaniem drzew eliminowane są rzadkie gatunki.
Giną także w wyniku przebudowy drzewostanu, kiedy to lasy liściaste i mieszane zastępowane są monokulturami sosnowymi lub świerkowymi. Nie bez znaczenia jest również obniżanie wieku rębności drzew.
Porosty zanikają w zastraszającym tempie, nie tylko w pobliżu zakładów przemysłowych czy aglomeracji, ale także w lasach górskich, a nawet Puszczy Białowieskiej.

Porosty jako bioindykatory stopnia zanieczyszczeń powietrza.
Gatunek wskaźnikowy, bioindykator (biowskaźnik) - gatunek lub inny takson o wąskim zakresie tolerancji (stenobiont) względem niewielkiej liczby czynników ograniczających.
Skala porostowa (lichenoindykacja) – za jej pomocą, poprzez obserwacje typów plech porostów rosnących na korze drzew, można ocenić skalę zanieczyszczenia powietrza na danym terenie. Porosty skorupkowe, proszkowate (dość duże zanieczyszczenie powietrza), krzaczkowate (średnie zanieczyszczenie) i listkowate (bardzo małe zanieczyszczenie).
Skala składa się z 7 stref porostowych, tzn. obszarów charakteryzujących się występowaniem porostów nadrzewnych o znanej odporności na stężenie SO2.


I Bezwzględna pustynia bezporostowa – o szczególnie silnym zanieczyszczeniu powietrza Brak porostów nadrzewnych, nawet skorupiastych; co najwyżej występują jednokomórkowe glony tworzące zielone naloty na korze drzew
II Względna pustynia bezporostowa – o bardzo silnym zanieczyszczeniu powietrza Misecznica proszkowata Lecanora conizaeoides oraz liszajec Lepraria sp.; gatunki należą do najbardziej odpornych na zanieczyszczenia
III Wewnętrzna strefa osłabionej wegetacji – o silnie zanieczyszczonym powietrzu Paznokietnik ostrygowy Hypocenomyce scalaris, obrost wzniesiony Physcia adscendens, złotorost postrzępiony Xanthoria candelaria
IV Środkowa strefa osłabionej wegetacji – o średnio zanieczyszczonym powietrzu Pustułka pęcherzykowata Hypogymnia psysodes, tarczownica bruzdkowana Parmelia sulcata
V Zewnętrzna strefa osłabionej wegetacji – o względnie mało zanieczyszczonym powietrzu Mąkla tarniowa Evernia prunastri, mąklik otrębiasty Pseudevernia furfuracea, odnożyce Ramalina spp.; ich plechy są zdeformowane i słabo wykształcone
VI Wewnętrzna strefa normalnej wegetacji – o nieznacznym zanieczyszczeniu powietrza Włostka brązowa Bryoria fuscescens, brodaczka kępkowa Usnea hirta, płucnik modry Platismatia glauca; taksony rosnące w strefie V o normalnie rozwiniętych plechach
VII Typowa strefa normalnej wegetacji – powietrze czyste lub co najwyżej minimalnie skażone Taksony bardzo wrażliwe z rodzajów: włostka Bryoria, brodaczka Usnea, pawężniczka Nephroma, granicznik Lobaria; czynnikiem ograniczającym rozwój porostów są naturalne warunki siedliskowe .

c) faza podsumowująca
Gra dydaktyczna (krzyżówka).
1.Porost będący pokarmem reniferów.
2.Nauka zajmująca się porostami.
3.Ciało porostu to … .
4.Są wskaźnikami czystości powietrza.
5.… pęcherzykowata – porost z IV strefy skali porostowej.
6.Dostarcza wody i soli mineralnych w poroście.
7.…geograficzny – porost o plesze skorupiastej.
8.Cenny barwnik naturalny otrzymywany z porostów.

Zadanie domowe:
Sprawozdanie z obserwacji w terenie uwzględniające gatunki porostów występujących w najbliższej okolicy (nazwy gatunkowe porostów i ich rysunki) oraz ocenę wg skali porostowej stopnia zanieczyszczania powietrza na badanym obszarze.

Wyświetleń: 921