Wpływ inwalidztwa wzroku na różne etapy życia człowieka przedstawię poniżej z prostym podziałem osób niewidomych i niedowidzących oraz odzwierciedleniem wpływu tych dysfunkcji na poszczególne sfery życia istotne
w określonym etapie rozwojowym. Niektóre zachowania, czy stany są wspólne dla obu grup, jednak nie powtarzałam ich ze względów praktycznych. Wiedza dotycząca pewnych prawidłowości wśród dzieci z wadą wzroku o różnym nasileniu może pomóc nauczycielom oraz rówieśnikom w pełniejszej integracji z nimi.

Niewidomi.

Okres niemowlęcy – charakterystyka:

1. Słabsza orientacja w najbliższym otoczeniu w związku z czym niemowlę ma mniej informacji o tym otoczeniu i słabsza jest jego motywacja do jej eksplorowania.
2. Wzmożone napięcie uwagi przy pierwszych próbach poruszania się i nie zawsze skoordynowane, czy prawidłowe funkcjonowanie mięśni i nerwów przy wszelkiej pracy.
3. Nie rozwija się wrażliwość wzrokowa.
4. W znacznym stopniu ograniczona sfera poznawcza.
5. Nie rozwija się rodzaj percepcji, który daje symultaniczny ogląd danego przedmiotu, czy zjawiska. Tym samym jest ono pozbawione jednego z teleanalizatorów, na którym bazuje odruch eksploracyjny.
6. Nie fiksuje i nie podąża za przedmiotem.
7. Zła koordynacja ruchów oczu . Oczy wędrują bezładnie w oczopląsie.
8. Kontakt wzrokowy nie rozwija się prawidłowo.
9. Utrudniony rozwój więzi z matką, a następnie z ojcem i bliskimi.
10. Dominują ruchy głową niż samymi oczami podczas kierowania wzroku na interesujący je przedmiot.
11. Nie występują świadome sakkady (szybkie ruchy gałek ocznych).
12. Dzieci te potrafią trzymać głowę wyprostowaną tylko wtedy, gdy są tego nauczone.
13. Jeżeli informacja wzrokowa dochodzi rzadko i dziecko nie może otrzymywać stymulacji poprzez inne zmysły, poziom ogólnej aktywności funkcji mózgowych pozostaje niski. Niemowlę jest śpiące, ma słabe napięcie mięśni i może być zdiagnozowane jako dziecko z uszkodzeniem mózgu, podczas gdy przyczyną jest deprywacja wzrokowa.
14. Opóźnienie podnoszenia głowy powoduje opóźnienie w rozwoju funkcji szyi i ramion, co znowu opóźnia raczkowanie i wprowadza dziecko w niebezpieczeństwo leżenia na podłodze i uciskania gałek ocznych.

Okres poniemowlęcy – charakterystyka:

1. Brak możliwości mimowolnego uczenia się płynącego z komunikacji wzrokowej.
2. Konieczność rozwijania licznych pojęć na podstawie skrawków informacji z wieloma "lukami" w tej wiedzy.
3. Brak spostrzeżeń o wszystkim co jest w ruchu.
4. Brak poczucia perspektywy, trudność rozwoju pojęcia odległości.
5. Niemożność widzenia wyrazu twarzy oraz mimiki związanej z przeżyciami emocjonalnymi.
6. Wiele z tych dzieci otaczanych jest nadmierną opieką. W ten sposób uniemożliwia się im poznawanie otoczenia. Niektóre dzieci uczone są zależności i bezbronności, aż do momentu, kiedy zaczyna to poważnie wpływać na ich świat pojęć.
7. Dziecko narażone jest na większą ilość sytuacji sprawiających ból, cierpienie, przykrości – czy to podczas nauki orientacji w otoczeniu, czy związanych z procesem rehabilitacji, bądź ewentualnego leczenia.
8. Lepiej rozwinięta sprawność i pamięć dotykowa.
9. Większa wrażliwość na dźwięki
10. Rozwój hipotetycznego zmysłu przeszkód.
11. Bardzo dobrze wyćwiczona pamięć kinestetyczna i czasowa.

Okres przedszkolny – charakterystyka:

1. Dziecko, które nie potrafi zobaczyć subtelnych sygnałów dominacji i uległości, używanych w znalezieniu swego miejsca w grupie, narażone jest na problemy wśród rówieśników.
2. Trudności nabywania pojęć o otoczeniu, świecie organicznym, o kształtach przedmiotów żywych i martwych.
3. Brak możliwości widzenia krajobrazów i różnych zjawisk natury.
4. Konieczność pomocy osoby widzącej wynikająca z działań, w których wzrok jest konieczny.
5. Nieczynne drogi percepcji i ekspresji analizatora wzrokowego.
6. Tendencja do nierealności, spowodowana brakiem obrazów rzeczywistych.
7. Język może zawierać puste frazy -werbalizm.
8. Konieczność większego skupiania uwagi przy wykonywaniu różnych czynności i wynikające stąd dodatkowe zmęczenie.
9. Wiele zabaw opiera się w znacznym stopniu na wzroku i dlatego dziecko niewidome i z osłabionym widzeniem może być odrzucane.
10. Opóźnienia w zakresie dojrzałości szkolnej, dotyczące sfer:
- motoryki małej (do 4 r.ż. motoryka mała jest dwukrotnie bardziej opóźniona w stosunku do motoryki dużej),
- umiejętności poznawczych:
• analityczny charakter nie pozwalający na całościowe ujmowanie rzeczywistości,
• globalny styl poznawczy,
• statyczny obraz poznawczy świata.
- umiejętności społecznych,
- sfery emocjonalno-motywacyjnej.
11. Nierównomierne tempo rozwoju do momentu ukształtowania
mechanizmów kompensacyjnych.
12. Wyręczające postawy nauczycieli.
13. Opóźnienia w zakresie dojrzałości szkolnej.


Okres szkolny – charakterystyka:

1. Brak informacji związanych z dalszym otoczeniem jest regułą, dopóki dziecko nie nauczy się korzystać z teleskopu, ale nawet potem, ponieważ może ono nie wiedzieć, na co patrzeć.
2. Wiele drukowanych materiałów może być niedostępnych dla wzrokowego uczenia się. Dziecko może "rozpoznawać" obrazy poprzez przypominanie sobie, gdzie znajdują się na stronie kolorowe kropki, a nie poprzez właściwie spostrzegane szczegóły.
3. Informacja tracona jest w szczegółach odnoszących się do społecznych interakcji zarówno w obrazkach książek dla dzieci, jak również w realnym życiu.
4. Kompleks niższości spowodowany brakiem wzroku.
5. Niechęć i nieufność wobec osób widzących.
6. Specyfika w rozwoju pojęć:
- faza pojęć konkretnych trwa krócej,
- szybciej pojawia się faza pojęć abstrakcyjnych,
- brak znajomości i rozumienia wielu pojęć,
- przewaga poznania ogólnego nad konkretnym.
7. Zawężone zainteresowania.
8. Rozłąka z rodziną wynikająca z ograniczonych form i możliwości kształcenia.
9. Ograniczenia w zakresie rozwoju sfery osobistej.
10. Ograniczenia dostępu do literatury naukowej, beletrystyki, poezji, prasy.
11. Świadomość własnego kalectwa i wynikająca z tego faktu frustracja.
12. Częste stosowanie mechanizmów obronnych:
- rezygnacja w postaci apatii i bierności,
- agresja, a częściej autoagresja,
- racjonalizacja,
- kompensacja.
13. Lęk przed przyszłością.
14. Niedostateczne zaspokojenie potrzeb:
- afiliacji,
- uznania,
- samodzielności.
15. Poczucie samotności i społecznego odrzucenia.

Niedowidzący

Okres niemowlęcy – charakterystyka:

1. Nieprawidłowe ustawienie głowy - przechylenie, skręcenie, przez które próbują w ten sposób uzyskać ustawienie oczu dające stosunkowo stały obraz na siatkówce. Powoduje to często diagnozę asymetrii ciała
2. Występują manieryzmy w postaci:
- uciskania oczu,
- patrzenia na światło,
- poruszania palcami przed oczami.
3. Rozwój motoryczny jest opóźniony.
4. Opóźnienie podnoszenia głowy powoduje opóźnienie w rozwoju funkcji motorycznych.
5. Bez dobrych podstaw dla koncepcji przestrzeni, przemieszczanie staje się przede wszystkim tylko ruchem, a nie ruchem w przestrzeni.
6. Percepcja wzrokowa jest w bardzo znacznym stopniu utrudniona.
7. Nieprawidłowe ustawienie głowy - przechylenie, skręcenie, przez które próbują w ten sposób uzyskać ustawienie oczu dające stosunkowo stały obraz na siatkówce. Powoduje to często diagnozę asymetrii ciała.


Okres poniemowlęcy – charakterystyka:

1. Stereotypowe zachowania:
- kołysanie się,
- klaskanie dłońmi,
- kręcenie się wokół własnej osi.
2. Często niewielkie uszkodzenie wzroku nie jest diagnozowane u niemowląt i często takie dziecko uważane jest za nieuważne, podczas gdy ono nie reaguje, ponieważ nie dostaje prawidłowych informacji wzrokowych.

Okres przedszkolny – charakterystyka:

1. Dziecko z uszkodzonym wzrokiem może być odbierane jako wrogo usposobione i dziwne, kiedy nie reaguje normalnie na wskazówki dawane mu przez inne dzieci.
2. Język odnoszący się do obrazków w książkach nie jest jedyną sferą, gdzie dziecko z osłabionym widzeniem może rozwinąć ekspresję, która nie ma konkretnych podstaw.
3. Przyzwyczajenie do zabawy w dużej grupie dzieci może być bardzo trudne; główny problem to nauka funkcjonowania w środowisku rówieśników jedynie w oparciu o wskazówki słuchowe, gdzie wiele dzieci mówi i robi dużo hałasu.
4. Nadopiekuńczy lub odrzucający rodzice, nieakceptujący zarówno dziecka, jak i jego niepełnosprawności.
5. Wymagający nauczyciele, nie rozumiejący trudności dziecka niedowidzącego i traktujący je jak "każde inne dziecko w okularach".
6. Opóźniony rozwój grafomotoryki, nauki pisania i czytania.
7. Niski poziom samodzielności w zakresie podstawowych praksji.
8. Obniżona dojrzałość emocjonalna i silne uzależnienie emocjonalne od nadopiekuńczej matki.

Okres szkolny – charakterystyka:

1. Poczucie winy w stosunku do rodziców.
2. Świadomość ograniczeń związanych z:
- możliwości kształcenia,
- perspektywy dalszego rozwoju:
• plany życiowe,
• aspekt społeczny,
• aspekt zawodowy.
2. Obniżony rozwój fizyczny i motoryczny.
3. Fragmentaryczność, niski stopień organizacji i niedokładność spostrzeżeń oraz nieadekwatność wyobrażeń.
4. Zaległość w opanowaniu materiału programowego wynikające z częstych pobytów na oddziałach szpitalnych, czy długotrwałego leczenia poszpitalnego.
5. Ograniczona aktywność własna - ruchowa.
6. Niepewna przyszłość.
7. Brak akceptacji ze strony rodziny.
8. Niepełne zaspokojenie większości potrzeb (oprócz potrzeb fizjologicznych) z hierarchii potrzeb Maslowa.



Bibliografia:

1. Walczak G. (1998), Stymulacja umiejętności widzenia słabo widzących dzieci, Warszawa, WSiP.
2. Wojnarska A. (1999), Przystosowanie emocjonalno - społeczne dzieci z zezem, Lublin, UMCS.
3. Klimasiński K. (1977), Rola wyobrażeń przestrzennych w rozwoju myślenia dzieci niewidomych, Warszawa, PAN.
4. Pietrulewicz B. (1983), Rozwój rozumowania przez analogię u dzieci niewidomych w wieku szkolnym, Warszawa, PAN.
5. Witkowski. T. (1993), Rozumieć problemy osób niepełnosprawnych, Warszawa, MDBO.
6. Majewski T. (1983), Psychologia niewidomych i niedowidzących, Warszawa, PWN.
7. Sękowska Z. (1985), Pedagogika specjalna, Warszawa, PWN.
8. Sękowska Z. (1991), Przystosowanie społeczne młodzieży niewidomej, Warszawa, WSiP.
9. Wright B. (1965), Psychologiczne aspekty fizycznego inwalidztwa, Warszawa, PWN.
10. Grzyb E., Łośko E., Połomska M., Urbańska H. (1998), Poradnik dla nauczycieli i rodziców dzieci z dysfunkcją wzroku, Kraków, DRUKPRESS.

Wyświetleń: 687