O samodzielności słów kilka

Samodzielność, wdrażanie do samodzielności, działania samodzielne, rozwijanie samodzielności to pojęcia występujące często we współczesnej dydaktyce i psychologii. Na ogół wszyscy zdajemy sobie sprawę, że jeżeli się chce wychować ludzi aktywnych, samodzielnych, twórczych szkoła powinna nie tylko nauczać, przekazywać wiedzę w gotowych sformułowaniach lecz także uczyć uczenia się, wdrażać uczniów do zdobywania wiedzy, rozwijać samodzielność i żądać tej samodzielności.

O działaniach samodzielnych pisze się stosunkowo dużo. Na etapie pierwszych trzech klas szkoły podstawowej możemy mówić zaledwie o początkach samodzielności, o podejmowaniu prób samodzielnego rozwiązywania problemów.

We współczesnej literaturze psychologicznej dużo jest spostrzeżeń na temat samodzielności. "Jednakże - jak twierdził T. Tomaszewski - są one bardzo rozproszone, mają przeważnie charakter czysto opisowy i fragmentaryczny. Przybliżją nas tylko do zagadnienia samodzielności ukazując różne izolowane jego aspekty. Brak jest jednak systematycznego opracowania tego zagadnienia jakiegoś bardziej jednolitego i wielostronniejszego jego obrazu".

W pracach psychologicznych i dydaktycznych można spotkać kilka zewnętrznie podobnych terminów, jak samodzielność, praca samodzielna, myślenie samodzielne. Różny jest jednak zakres tych pojęć, a więc różne są ich znaczenia. Nadrzędne jest pojęcie samodzielności. Oznacz ono bowiem jedną z cech osobowości człowieka. Samodzielność jest cechą ujawniającą się w pełni w stosunku do danego osobnika z innymi ludźmi, w stosunku społecznym.

J. Kujawiński pisze: "Samodzielność określa się w zależności od sposobu jej podejmowania".

Można ją rozumieć jako postawę, proces i cel. Traktując samodzielność jako postawę odwołujemy się przede wszystkim do psychologii, natomiast rozpatrując ją jako działanie lokalizujemy ją głównie w prakseologii, a pojmując samodzielność jako cel umiejscawiamy ją w obrębie nauk pedagogicznych. Z pedagogicznym podejściem do samodzielności wiąże się problem warunków jej kształtowania. Samodzielność można zatem analizować w aspekcie osobowościowym, procesualnym i czynnikowym. W ostatnim przypadku rozważa się warunki jej kształtowania.

W. Szewczyk analizuje samodzielność jako cechę osobowości podlegającą rozwojowi. Jego zdaniem rozwój samodzielności to proces "stopniowego osiągania przez jednostkę kontroli nad czynnikami determinującymi działanie".

S. Szuman utożsamia samodzielność z aktywnością własną jednostki traktując samodzielność w działaniu jako jedną z trzech właściwości jej świadomości.

Z kolei J. Pieter istotę samodzielności upatruje w działaniu z własnej inicjatywy oraz pośrednio w zdolności do takiego działania.

W podobny sposób pojmuje samodzielność T. Tomaszewski, który pisze: "Samodzielność społeczna polega na pewnym stopniu niezależności myśli i działania jednostki od pomocy i nacisku ze strony innych ludzi".

Osobliwe podejście do zagadnienia samodzielności prezentuje S. Palka, który w swoich dociekaniach naukowych główny aspekt położył na samodzielność poznawczą, rozumiejąc przez nią "zespół powiązanych ze sobą umiejętności rozwiązywania problemów badawczych (formułowanie problemów, projektowanie badań, prowadzenie badań, analizowanie i interpretowanie wyników badań), umiejętności doboru źródeł i gromadzenia informacji związanych z opracowaniem nowego zagadnienia". Zdaniem S. Palki definicja ta obejmuje różne poziomy działalności poznawczej, od ucznia pierwszej klasy szkoły podstawowej do profesora uniwersytetu.

Współcześni pedagodzy słusznie dowodzą, że samodzielność nie jest czymś niezmiennym i wyłącznie genetycznie uwarunkowanym, lecz stanowi rezultat współdziałania czynników wewnętrznych i zewnętrznych, wynik zarówno własnych wysiłków jednostki jak i wpływów otoczenia społecznego, w tym zwłaszcza działania czynnika pedagogicznego.

Swoiste podejście do problemu samodzielności wykazują pedagodzy, którzy w przeciwieństwie do psychologów przeważnie nie rozpatrują samodzielności "w ogóle", lecz w odniesieniu do "czegoś bardziej konkretnego". W. Okoń np. łączy samodzielność z myśleniem i działaniem jednostki.

Przyjęcie tezy, iż podstawą wszelkiej samodzielności człowieka jest rozwój jego procesów poznawczych, emocjonalno - motywacyjnych i behawioralnych uzasadnia zarówno badawcze jak i metodyczne podejście do samodzielności i związanych z nią procesów. Chcąc bowiem zwiększyć samodzielność jednostki należy doskonalić jej procesy poznawcze, emocjonalno - motywacyjne i sprawcze, których rozwój determinują zarówno czynniki zewnętrzne jak i wewnętrzne.

Reasumując rozważania o samodzielności w jednej z definicji stwierdzono, że jest ona cechą osobowości człowieka. "Cechy są wytworem uczenia się, chociaż mają podłoże dziedziczne. Na ich kształtowanie się ma przede wszystkim wpływ wychowania dziecka w domu i w szkol oraz naśladowanie osoby, z którą się dziecko identyfikuje".

Samodzielność często łączona jest z działalnością człowieka. We wcześniej przytoczonej definicji J. Pietera samodzielność przejawia się w działaniach z własnej inicjatywy oraz zdolności do tego działania. Samodzielność jako cecha pomimo uwarunkowań genetycznych jest zmienna. Jest ona wynikiem współdziałania czynników wewnętrznych i zewnętrznych, wysiłków jednostki oraz otoczenia społecznego.

Rozwijanie samodzielności ma miejsce podczas różnorodnej działalności dziecka, między innymi i w toku działalności celowo organizowanej i kierowanej do jakiej zaliczamy uczenie się. Na rozwijanie samodzielności uczenia wpływa cały splot czynników, jak właściwa atmosfera pracy, dobór treści nauczania, dobór pomocy naukowych i inne. Niewątpliwie największy wpływ mają jednak specjalnie organizowane prace uczniów. Są to prace, które łączą element rozwijania samodzielności z elementem opanowania przez uczniów pewnego zakresu wiedzy. Prace takie nazywamy samodzielnymi.

Istniejące określenie prac samodzielnych można by podzielić na trzy grupy. Do pierwszej grupy zaliczamy te definicje, które utożsamiają prace samodzielne z wszelką działalnością samorzutnie wykonywaną przez ludzi bez nakazów i poleceń ze strony innych.

W drugiej grupie znajdują się te wszystkie definicje, według których praca samodzielna to każda praca wykonana bez czyjejkolwiek pomocy. Te dwie grupy pokrywają się częściowo.

W trzeciej wreszcie grupie znajdują się te wszystkie definicje, które podkreślają związek między samodzielnością, a myśleniem. Prace samodzielne są to takie prace, których wykonanie wymaga wysiłku myślowego, gdy w toku wykonania pracy zachodzą procesy myślowe. Uczeń wykonujący pracę samodzielną musi ją sam zaplanować, wykonać, skontrolować jej wykonanie. Opieka i kontrola ze strony nauczyciela ma jedynie charakter ogólny. Wówczas, gdy uczeń sam wykonuje pracę, lecz jej nie pilnuje lub nie kontroluje, stopień samodzielności jest mniejszy, zmienia się również wartość dydaktyczna takiej pracy. Należałoby się zastanowić na czym polega brak samodzielności w działaniu. W pracy szkolnej można wyróżnić co najmniej dwie odmiany zajęć, które nie apelują do samodzielności ucznia.

Praca niesamodzielna dzieci może opierać się na naśladownictwie lub też odbywa się pod dyktando nauczyciela. W przypadku naśladownictwa źródłem inwencji i wzorem dla pracy dziecka jest cudze postępowanie, czyjaś praca. Naśladownictwo spełnia w pracy szkolnej dodatnią role wtedy, gdy uczniowie nie są jeszcze na tyle samodzielni, aby mogli kierować daną pracą. Musi ono spełniać dwa warunki. Wzór do naśladowania powinien być jak najdoskonalszy. Uczniowie mogą więc naśladować umiejętności techniczne, artystyczne lub np. sportowe.

Po wtóre, naśladowanie gotowych wzorów nie może być zbyt niewolnicze i trwać zbyt długo, aby nie zniechęcić uczącego się do samodzielnego działania. Znacznie częściej niż działanie oparte na naśladownictwie występuje w pracy szkolnej działanie niesamodzielne, kierowane bezpośrednio przez nauczyciela. Funkcja nauczyciela ogranicza się tu do prowadzenia uczniów za rękę, a nie do organizowania ich samodzielnej działalności.

Zaplanowanie pracy, kierowanie jej przebiegiem, sprawdzanie - to są czynności nauczyciela, zaś uczeń jest tu ślepym wykonawcą, dostosowując swoje czynności do kolejnych poleceń nauczyciela.

Działania niesamodzielne jako etap przejściowym przy opanowywaniu poszczególnych dziedzin działalności, jest konieczne.

Już w wieku przedszkolnym dzieci potrafią zaplanować swoją zabawę i przeprowadzić ją do końca bez pomocy wychowawczyni, potrafią także wykonać samodzielnie różnorodne prace. Ten rozwój samodzielności dziecka doznaj na ogół zahamowania po przyjściu dziecka do szkoły, kiedy to przestaje ono planować, organizować i kontrolować własne czynności, natomiast wdrażają się do mechanicznego wypełniania poleceń nauczyciela.

Praca samodzielna w przeciwieństwie do niesamodzielnej "to działalność w pełni świadoma, wymagająca inicjatywy i pomysłowości w realizacji określonych zadań. Zadanie - i to wymagające określonego wysiłku - stanowi ośrodek samodzielnej pracy uczniów".

Takie zadanie może oczywiście być w czasie krótszym lub dłuższym, jedna lekcja może więc obejmować kilka zadań lub tylko jedno, osobnym zadaniem może być praca domowa, opanowanie pewnego działu programowego, wreszcie wykonanie wcześniejszych prac.

W. Okoń uważa, że: "sam proces wykonywania przez uczniów prac samodzielnych obejmuje - niezależnie od rodzaju prac - trzy stadia. Należy do nich planowanie pracy, jej wykonywanie i sprawdzanie wykonywanej pracy. Najważniejszym stadium jest oczywiście samo wykonywanie pracy".

Planowanie pracy wymaga znajomości jej przedmiotu i celu oraz posiadanie pewnych doświadczeń związanych z wykonywaniem podobnych prac. Wdrażanie dzieci do planowania jest sprawą bardzo ważną. Świadome i samodzielne wykonywanie pracy polega na odpowiednim uwzględnieniu celu.

"Cel działania uwzględniony w planowaniu pracy jest tym, co stale powinno oświetlać dziecku drogę w toku wykonywania pracy. Kierując się celem dziecko powinno dobierać odpowiednio warunki i środki własnego działania. Uczniowie zwłaszcza w klasach młodszych zajęci działaniem bardzo łatwo zapominają o jego celu, w skutek czego ich prace pisemne, graficzne nie odpowiadają często swemu przeznaczeniu".

Nie mniejsze trudności sprawia wdrażanie dzieci do właściwego uwzględniania warunków i środków pracy. Wskutek dużego braku wiedzy i doświadczenia uczniowie nie chwytają "w lot", jakim warunkom powinno np. odpowiadać dobre wypracowanie.

Podobne trudności mogą wystąpić przy doborze środków mających zapewnić wykonanie pracy. Wybór środków jakimi dysponują uczniowie jest zazwyczaj skromny, a przy tym środki te nie zawsze zapewniają należyte wykonanie pracy. Pomocne mogą być pomysłowość, wiedza, a także umiejętności techniczne nauczyciela.

Kontrola wykonanej pracy nie powinna być wyłącznie przywilejem nauczyciela, gdyż odsunięcie uczniów od tej czynności niewątpliwie osłabia samodzielność ich działania. "Kontrola to porównywanie wyniku jakiegoś działania z jej celem, zmierzające do dokonania odpowiedniej oceny i ewentualnej modyfikacji kolejnych, podobnych działań. Podmiotem kontroli może być nie tylko wynik działania, ale i jego elementy, mogą być przyczyny oraz skutki stanów rzeczy, które występują w działaniu".

Należy więc wdrażać uczniów do samokontroli. Samokontrola uczniów, odpowiednio pokierowana przez nauczyciela, powinna stopniowo rozwijać się i rozrastać, podobnie jak ich samodzielność w wykonaniu i planowaniu pracy.

Nie można oczywiście wymagać od uczniów, zwłaszcza klas niższych, aby każda ich praca była w całości planowana, wykonywana i kontrolowana samodzielnie. Dziecko w młodszym wieku szkolnym coraz bardziej uświadamia sobie zadnia jakie przedsiębierze lub jakie zostają mu powierzone, a zarazem staje się w coraz większej mierze zdolne do aktywnej samokontroli i koncentracji na zadaniu w toku jego realizowania. Zmiany te obejmują także w coraz większym stopniu różnorodne czynności poznawcze: spostrzeganie, zapamiętywanie i przypominanie sobie, rozumowanie i w ogóle myślenie. Umożliwia to uczącemu się dziecku świadome wykonywanie zadań, których wymaga się ukierunkowanego i skoncentrowanego wysiłku umysłowego. Rozwój zdolności kierowania procesami własnej aktywności odbywa się w znacznej mierze dzięki ćwiczeniom, jakim dzieci są poddawane w czasie nauki szkolnej. Oczywiście postępowanie takiej ogólnej tendencji rozwojowej nie oznacza, że dzieci w tym okresie opanują w pełni zdolność do świadomie kierowanych działań. Nadal w działalności dzieci występuj wiele działań impulsywnych, w ich aktywności umysłowej czynności są słabo ukierunkowane, a między poszczególnymi dziećmi zachodzą pod tym względem duże różnice indywidualne. Niemniej zaznacza się wyraźnie postęp w rozwoju właśnie w kierunku opanowania zdolności programowania działań i świadomych koncentracji.

Dzieci w młodszym wieku szkolnym stają się w coraz wyższym stopniu zdolne do podejmowania obowiązków i wykonywania działań oraz działalności z poczucia obowiązku. Działania dziecka są coraz bardziej planowe i lepiej zorganizowane, a psychologiczna struktura czynności i doskonali się - dotyczy to przede wszystkim tych form aktywności, które podlegają ćwiczeniom w nauce szkolnej lub zabawie.

Do pewnych czynności uczniowie młodzi mogą się wdrożyć w toku działania niesamodzielnego, a więc przez naśladownictwo czynności nauczyciela lub pod wpływem jego poleceń. Do innych czynności samodzielnych wdrażać się powinni stopniowo i dopiero po ich należytym przyswojeniu mogą więcej czasu poświęcić na trudności dalsze bardziej lub złożone.

Opracowanie: Izabela Cebula

Wyświetleń: 7966