Ocena opisowa w kształceniu zintegrowanym

Ocenianie jest powszechną praktyką życia. Towarzyszy nam na każdym kroku - w pracy, w szkole, w domu, w miejscach publicznych, w środowisku społecznym i przyrodniczym,. Ustawicznie zbiera się informacje o ludziach, wytworach, miejscach, możliwościach, zachowaniach. Polega ono na oszacowaniu wartości rozmaitych stanów lub zdarzeń. Trzeba zgromadzić informacje o wartościach ocenianego zjawiska, koniecznych do podjęcia decyzji orzekającej: czy coś lub ktoś jest dobry czy zły; czy coś jest przydatne czy nie; drogie czy tanie; przyjmujemy kogoś czy odrzucamy itp. W ocenianiu posługuje się ustalonym kryterium oceny jakości. Z ocenianiem spotykamy się również w szkole. To tu trwa ustawiczny proces oceniania - dyrektor ocenia pracę nauczyciela, nauczyciel ocenia rozwój ucznia, uczeń ocenia swoich nauczycieli, rodzice oceniają pracę szkoły, szkołę jest oceniana przez instancje wyższe.
Ocena szkolna wg Wincentego Okonia to "ustosunkowanie się nauczyciela do osiągnięć ucznia, czego wyrazem może być wystawienie określonego stopnia szkolnego lub opinii wyrażonej w formie pisemnej czy ustnej" Autor definiuje również pojęcie oceniania uczniów jako "proces wyrażania opinii o uczniach za pomocą stopnia lub ocen opisowych, zarówno doraźne jak i co okres lub przy końcu roku szkolnego"(1).
Obecna reforma zmieniła system oceniania uczniów klas I - III. Ocenę cyfrową zastąpiono oceną opisową. Oznacza to, że powinnością nauczyciela jest gromadzenie informacji o uczniach podczas ich wielokierunkowej działalności. Informacje te zdobywa obserwując dziecko przy pracy ciągłej w dłuższym okresie, przy pracy w grupie, podczas rozmów, prezentacji prac plastycznych i literackich, analizując karty pracy dziecka oraz karty samooceny. Bieżące rejestracje spostrzeżeń dotyczących postępów i osiągnięć ucznia obejmują takie aktywności: zaangażowanie w pracy, kontakty społeczne, mówienie i słuchanie, czytanie, pisanie, rozwiązywanie zadań ortograficznych, rozwiązywanie zadań gramatycznych, liczenie, rozwiązywanie zadań tekstowych.
Dokumenty normatywne: ustawa o systemie oświaty z września 1998 r oraz rozporządzenie MEN z dnia 19 kwietnia 1999 (Dz. U Nr 41 z maja 1999 r) w sprawie zasad oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy oraz przeprowadzania egzaminów i sprawdzianów w szkołach publicznych, ustalają system oceniania zewnętrznego, który w przypadku klas I - III ma być wyłącznie oceną opisową. Dotyczy to klasyfikacji śródrocznej i końcoworocznej oraz oceny z zachowania. Wprowadzenie oceny opisowej ma na celu między innymi przywrócenie szkole takich cech jak: kształtowanie właściwego nastawienia do nauki, motywowanie do pracy, rozwijanie aktywności twórczej, sprzyjanie tworzeniu się w klasie swobodnej atmosfery pracy, partnerstwa w stosunkach nauczyciel - uczeń.
Ocena opisowa to ustne lub pisemne poinformowanie o postępach ucznia. Ma ona dostarczyć informacji: uczniowi - rodzicom - nauczycielowi.

Uczniowi - dostarcza informacji o efektach jego szkolnej aktywności, wskazówek jak pokonywać napotkane trudności:
- motywację do dalszego wysiłku;
- zachęca do samooceny;
- umacnia wiarę we własne możliwości.

Rodzicom - dostarcza rzetelnej, szczegółowej informacji o ich dziecku, na podstawie której będą mogli w porę podejmować właściwe działania na rzecz jego dalszego, prawidłowego rozwoju.

Nauczycielowi - dostarcza informacji na jakim poziomie rozwoju znajduje się uczeń w danym momencie edukacji oraz o tym czy stosowany przez nauczyciela system pracy z uczniem jest efektywny.
Ocenianie uczniów nie jest czynnością łatwą. Wymaga od nas - nauczycieli dużego doświadczenia, rzetelnej, celowej obserwacji opartej na systematycznej kontroli pracy uczniów, jak również obserwacji ich rozwoju, a także ogromu pracy pisemnej wykonywanej nie tylko w szkole ale i w domu. Zabiera nam niestety, bardzo dużo własnego wolnego czasu. Ocena opisowa często jest obarczona pomyłkami i dlatego żadna nie może być uznana za ostateczną.
W zintegrowanej edukacji wczesnoszkolnej nie ma miejsca na zjawisko niepowodzenia dydaktycznego, ani zjawiska drugoroczności. Każde dziecko rozwija się w miarę swoich możliwości i w odpowiednim dla siebie tempie. Celem nauczania zintegrowanego jest kształtowanie umiejętności dziecka, służących zdobywaniu wiedzy na dalszych szczeblach edukacji. Oprócz zdobywania wiedzy i umiejętności, dzieci powinny uczyć się samokontroli i samooceny wykonywanej pracy. Postawa nauczyciela wskazującego mocne i słabe strony wykonywanej przez ucznia pracy, jego sugestie dotyczące usprawnienia pracy, powinny budować właściwą samoocenę dziecka i poczucia jego wartości.
Ocena opisowa powinna spełniać następujące funkcje:
diagnostyczną - dając odpowiedź na pytanie, jak daleko w rozwoju jest uczeń względem wymagań stawianych przez nauczyciela.
informacyjną - przekazując informacje, co dziecku udało się poznać, zrozumieć, opanować, nauczyć, jakie dziecko zdobyło umiejętności, co już potrafi, jaki jest wkład jego pracy.

korekcyjną - odpowiadając na pytanie, co uczeń ma już opanowane, co robi dobrze, nad czym musi jeszcze popracować, co poprawić, zmienić, udoskonalić.

motywacyjną - zachęcając dziecko do samorozwoju, dalszego wysiłku, dodając wiary we własne siły i nadzieję na osiągnięcie sukcesu.

rozwojową - odpowiadając na pytania, czy dokonują się zmiany w samym dziecku, jakie jest tempo i dynamika tych zmian.
Dzięki ocenie opisowej uczeń otrzymuje od nauczyciela dokładne informacje o swoim rozwoju, a nauczyciel może poddać krytycznej samoocenie skuteczność stosowanych metod nauczania, strategii wychowawczej, organizacji pracy. Dzięki ocenie uczeń może wyrównać dostrzeżone przez nauczyciela braki, a nauczyciel uzyska kolejne wiadomości i umiejętności.
Cechami takiej oceny jest:
- ujawnianie braków i osiągnięć;
- ukierunkowuje dalsze postępowanie;
- stwarza podstawę do porównywania osiągnięć dziecka.
Najczęściej nauczyciele przedstawiają ocenę opisową w formie charakterystyki osiągnięć ucznia, w postaci kilkunastu zdań. Stosowana jest również forma oceniania opisowego w "karcie osiągnięć ucznia" zawierającej rubryki, w których określa się jego pracę, postawy, działalność w danych dziedzinach. Ocena opisowa z zachowania uwzględnia funkcjonowanie ucznia w środowisku szkolnym oraz respektowanie zasad współżycia społecznego i ogólnie przyjętych norm.
Dobre ocenianie to takie, które:
- uwzględnia możliwości dziecka;
- bierze pod uwagę wkład pracy dziecka, jego wysiłek włożony w wykonanie jakiegoś zadania;
- nie etykietuje dziecka
. - zachęca do dalszej pracy, uświadamia, że wysiłek się opłaca;
- nie pełni funkcji kary czy nagrody;
- uwzględnia postęp, jaki dokonał się w dziecku.
Jest to zatem ocenianie wspierające czyli takie wyrażanie opinii, która docenia starania ucznia, "pozwala mu myśleć o sobie pozytywnie, z szacunkiem. Wskazywanie błędów służy nie tyle ocenie, co analizie, która jest podstawą korekty".(2)
Nie ma jednego, idealnego sposobu oceniania. Nauczyciele dążą do tego, aby go odnaleźć, gdyż nie da się pominąć oceniania w procesie nauczania. Uczniowie chcą być oceniani. Stąd też każde zadane polecenie, jak też to podjęte z własnej inicjatywy powinno być ocenione. Sposobem informowania dziecka, czy zadanie jest wykonane dobrze, powinna być odpowiednia mimika, gest, pochwała ze strony nauczyciela. W ten sposób nie porównując go z innymi uczniami, można też wskazać, co dziecko powinno poprawić lub zmienić.
Przedmiotem oceny w edukacji wczesnoszkolnej jest:
1. rozwój poznawczy: ocenianie osiągnięcia edukacyjnego w zakresie:
mówienia i słuchania,
pisania i czytania
umiejętności matematycznych.
umiejętności przyrodniczo - geograficznych;
oraz rozwoju indywidualnych uzdolnień i zainteresowań.
2. rozwój artystyczny i fizyczny; ocenianie umiejętności na rzecz rozwoju kondycji i sprawności, zachowania zdrowia
3. rozwój społeczno - emocjonalny; ocenianie zachowania i emocji ujawnionych w stosunku do: siebie, innych ludzi, przyrody, wytworów przyrody.
W swojej pracy nauczyciel musi znać i respektować treści zawarte w dokumentach firmowanych przez MEN takich, jak: Podstawy Programowe i Program edukacji wybrany z zestawu zatwierdzonego przez MEN. Po analizie ich planuje ocenę rozwoju ucznia w granicach Standardów Osiągnięć Ucznia, Standardów Wymagań i Wyników Sprawdzianów, Testów, Obserwacji określonych na koniec każdego etapu edukacji szkolnej w Podstawach Programowych i opisanych wykazem umiejętności i kompetencji, których osiąganie szkoła powinna zapewnić każdemu dziecku na miarę jego możliwości.(Podstawy Programowe MEN z dnia 18 lutego 1999).
System oceniania obejmuje ocenę bieżącą, semestralną i końcoworoczną.
1. Ocena bieżąca - wskazuje dobre i słabe strony ucznia i sposoby poprawy. Wyrażona jest słownie lub pisemnie w formie znaków i komentarza.
2. Ocena semestralna - jest wynikiem półrocznej obserwacji, zawiera zalecenia i wskazówki dla ucznia dotyczące postępów w nauce jak i rozwoju społeczno - emocjonalnego. Ocena jest skierowana do dziecka i jego rodziców w formie pisemnego komentarza.
3. Ocena końcoworoczną - podkreśla zmiany w rozwoju dziecka wynikające ze stosowania wskazówek zawartych w ocenie semestralnej. Ma ona charakter diagnostyczno - informacyjny, aby rodzice po zapoznaniu się z jej treścią mogli jak najlepiej wspomagać dziecko w dalszym jego rozwoju. Ocena roczna również jest wyrażona w postaci komentarza słownego.
Wstępna diagnostyczna ocena rozwoju i możliwości dziecka wstępującego do szkoły dokonuje się w klasie I na początku roku szkolnego. Dostarcza informacji o indywidualnych możliwościach i poziomie rozwoju fizycznego, społeczno-mocjonalnego dziecka oraz rozwoju jego funkcji poznawczo-motorycznych, warunkujących osiąganie sukcesów w szkole. Jest punktem wyjścia dla realizacji programu i punktem odniesienia do postępów w rozwoju ucznia. Dzięki temu możemy ocenić jego postępy w rozwoju nawet wtedy, gdy są one niewielkie i nie odpowiadają wymaganiom programowym, możemy lepiej ocenić wysiłek, który dziecko wkłada w zdobywanie wiadomości, umiejętności i sprawności, lepiej zrozumieć jego uzdolnienia lub trudności, nawiązać z dzieckiem głębsze więzi emocjonalne.
W mojej pracy informacje dotyczące bieżących postępów ucznia wpisuję do dziennika szkolnego w postaci znaków umownych A, B, C, D. Znaki określają szczegółowe poziomy wykonania zadań.
Oto ogólne kryteria dotyczące poziomów wykonania zadań:
A - uczeń wykonał zadanie w całości prawidłowo.
B - uczeń wykonując zadanie popełnił błędy.
C - uczeń wykonując zadanie popełnił liczne błędy.
D - uczeń w całości wykonał zadanie błędnie lub nie podjął próby rozwiązania. Dzieci za wykonaną pracę otrzymują znaczki umowne:
*w klasie I
- w postaci buziek; :), :( gdy zbiorą odpowiednią liczbę wesołych buziek otrzymują dyplomiki miesiąca (samodzielnie wykonane przeze mnie)
*w klasie II
- kolorowe kwadraciki:
kolor czerwony - JESTEŚ SUPER !
kolor niebieski - BRAWO !
kolor brązowy - POĆWICZ !
kolor czarny - OJ, CZAS NA NAUKĘ!
Pod koniec każdego miesiąca zdobywają dyplomiki miesiąca, na koniec roku dyplom roku.
*w klasie III - wprowadzam znaki symbole A, B, C, D jako przygotowanie do oceny cyfrowej jaka obowiązuje w klasach starszych. Szczegółowe kryteria dotyczące poziomu wykonania zadań w zakresie poszczególnych umiejętności opracowałam z koleżankami dla każdej klasy tzn. klasy I, II, III. Do zadań sformułowałyśmy wymagania edukacyjne i informowania uczniów i ich rodziców. Podam przykład trzech umiejętności:

UMIEJĘTNOŚĆ SŁUCHANIA

A - uczeń słucha poleceń, wypowiedzi nauczyciela i innych rozmówców, rozumie sens wypowiedzi.
BRAWO. WSPANIALE.
B - Uczeń na ogół słucha poleceń, wypowiedzi nauczyciela i innych rozmówców, często rozumie sens wypowiedzi.
BARDZO ŁADNIE. ŁADNIE.
C - Uczeń ma kłopoty ze skupieniem uwagi na poleceniu, trudno mu słuchać uważnie wypowiedzi nauczyciela i innych osób, ma problemy ze zrozumieniem sensu wypowiedzi.
BARDZIEJ SIĘ STARAJ.
D - Uczeń nie słucha poleceń, nie potrafi skupić uwagi na wypowiedziach nauczyciela i innych osób, nie rozumie sensu wypowiedzi.
OCZEKUJESZ POMOCY.

UMIEJĘTNOŚCI MÓWIENIA

A - uczeń wypowiada się pełnymi zdaniami na podany temat, łączy wypowiedź w logiczną całość, jego wypowiedzi cechuje bogaty zasób słownictwa, potrafi kulturalnie prowadzić rozmowę.
BRAWO. WSPANIALE.
B - uczeń wypowiada się na podany temat zdaniami, łączy wypowiedź w logiczną całość, potrafi kulturalnie prowadzić rozmowę.
BARDZO ŁADNIE. ŁADNIE.
C - uczeń ma kłopoty z utrzymaniem wypowiedzi na podany temat. Wypowiada się zazwyczaj pojedynczymi wyrazami lub krótkimi zdaniami, ma trudności z powiązaniem wypowiedzi w logiczną całość,
BARDZIEJ SIĘ STARAJ.
D - uczeń nie potrafi utrzymać wypowiedzi na dany temat, posiada bardzo ubogi zasób słownictwa, jego wypowiedzi cechuje przypadkowość.
OCZEKUJESZ POMOCY.

UMIEJĘTNOŚCI MATEMATYCZNE.

A - uczeń liczy samodzielnie, sprawnie, nie popełnia błędów, samodzielnie układa i rozwiązuje proste i złożone zadania tekstowe. Posługuje się metodami matematycznymi w życiu codziennym, zwraca uwagę na obecność matematyki w otaczającym świecie.
BRAWO WSPANIALE.
B - uczeń liczy samodzielnie, w dobrym tempie, popełniając nieliczne błędy, popełnia nieliczne błędy w układaniu i rozwiązywaniu prostych i złożonych zadań tekstowych, popełnia nieliczne błędy w posługiwaniu się metodami matematycznymi w życiu codziennym i zwraca uwagę na obecność matematyki w życiu.
BARDZO ŁADNIE. ŁADNIE.
C - uczeń liczy na konkretach w wolnym tempie, popełnia błędy, układa i rozwiązuje proste zadania tekstowe popełniając błędy, ma kłopoty z zastosowaniem metod matematycznych w życiu.
BARDZIEJ SIĘ STARAJ.
D - uczeń nie potrafi liczyć nawet na konkretach, błędnie rozwiązuje zadania tekstowe lub nie podejmuje próby rozwiązania, nie potrafi stosować metod matematycznych w życiu codziennym.
OCZEKUJESZ POMOCY.

Informacje śródroczne i końcoworoczne opracowujemy w formie listu do ucznia. Oto przykład listu do ucznia klasy III:

MAGDO!
Czytasz wspaniale. Pięknie zmieniasz siłę i ton głosu. Chętnie zabierasz głos w dyskusjach. Twoje wypowiedzi są mądre i przemyślane. Również Twoje wypowiedzi pisemne są znakomite. Chętnie i bardzo ładnie recytujesz. Znasz zasady ortograficzne. Z łatwością dodajesz, odejmujesz, mnożysz, dzielisz. Umiesz liczyć pamięciowo i pisemnie. Posiadasz rozległą wiedzę o środowisku i potrafisz stosować ją w praktyce. Wzrósł poziom Twoich prac plastyczno - technicznych. Poprawnie i ładnie śpiewasz, łatwo uczysz się nowych piosenek, chętnie uczestniczysz w zabawach muzyczno - ruchowych. Podczas zajęć sportowych jesteś zawsze zdyscyplinowana. Świetnie współpracujesz w zabawach i grach zespołowych.
Jesteś koleżeńska i uprzejma. Szybko i pilnie pracujesz, chętnie podejmujesz dodatkowe zadania. Ze swoich obowiązków wywiązujesz się bardzo dobrze. Dotrzymujesz obietnic i zobowiązań. Jesteś aktywna na zajęciach, potrafisz pracować w zespole, obiektywnie oceniasz siebie i innych.
Wyróżniasz się kulturą osobistą. Brałaś czynny udział w życiu klasy.

W ocenie opisowej zachowania uwzględniłyśmy:
1. Postawa proedukacyjna (stosunek do obowiązków szkolnych).
2. Postawy prospołeczne (kultura osobista, zasady współżycia w grupie).
3. Postawy prozdrowotne ( zdrowie, higiena, bezpieczeństwo). 4. Szczególne uzdolnienia, osiągnięcia, mocne strony ucznia)
5. Dodatkowe uwagi o uczniu.
Oceny opisowe pozwalają rodzicom i uczniom skierować uwagę na rozwój osobowości. Znikli uczniowie dobrzy i słabi. Teraz wszystkie dzieci mają większą szansę na zaistnienie w szkole. Rodzice nie mogą porównać swojego dziecka z innym dzieckiem. Dziecko w rodzinie nie jest oceniane przez pryzmat ocen. Dzieci nie uczą się dla ocen, z powodu lęku przed karą albo dla nagrody. Uczą się dla samych siebie, pokonują trudności bez lęku, obawy, że zostaną wyśmiane. Są dumne ze swoich małych sukcesów. To bezpieczeństwo wyzwala w nich radość, uśmiech, ważność, odwagę, chęć działania. Lubię patrzeć gdy moi podopieczni stoją przy mnie szczęśliwi, pełni radości w oczach. Jestem ich nauczycielką - tą panią, która zrozumie, pomoże, wybaczy, zmartwi się, pogrozi. Ale na pierwszy plan wysuwa się radość ze zdobywania wiedzy, z czynienia postępów, z ćwiczenia sprawności i umiejętności, bo to właśnie powinna dawać prawidłowo prowadzona przez nauczyciela obserwacja dziecka i ocena jego osiągnięć szkolnych.
Jednak nie można zapominać, że otaczająca nas rzeczywistość, to świat nie tylko radości, ale i porażek. Stosowana uprzednio pozytywna ocena cyfrowa wywoływała radość, motywowała do działania, do podejmowania wysiłku. Ocena negatywna bardzo często osłabiała motywację do nauki. Dzisiaj w atmosferze życzliwości i zrozumienia, a przede wszystkim akceptacji łatwiej uczeń znosi porażki i nieporozumienia. Uczeń, który wie, że pani mu pomoże, przezwycięża trudności, nie traci wiary we własne siły i możliwości. Tym samym powoli uczy się jak radzić sobie ze stresem.
Obawiam się jednak, że ocena opisowa "kamuflująca" porażki ucznia nie przygotowuje go do walki z niepowodzeniami, jak też może spowodować u niego błędny wizerunek systemu oceniania. Na progu czwartej klasy na barki małego przecież jeszcze dziecka spadnie zbyt wiele zmian (nowi nauczyciele, nowe przedmioty, nowe klasy, inny sposób oceniania). W związku z czym zdarza się, że uczeń otrzymując ocenę np. dostateczną pyta się czy to jest dobra czy zła ocena. Myślę, że warto się zastanowić nad wprowadzeniem okresu (np. drugie półrocze klasy III -ej) przejściowego dla przygotowania dzieci do nowego systemu oceniania. Warto też zachęcać nauczycieli klas starszych do zainteresowania się pracą z uczniem klas I - III, a przede wszystkim z oceną opisową. Wiem z doświadczenia, że w wielu szkołach jest wielka przepaść między nauczaniem zintegrowanym a klasą IV, niezrozumienie naszej ciężkiej pracy z małym dzieckiem, brak wiedzy - co to jest ocena opisowa. Przejście z oceny opisowej na ocenę cyfrową jest w ogrom przypadkach bardzo bolesne. My - nauczyciele kształcenia zintegrowanego, słyszymy wciąż od nauczycieli "przedmiotowców": "dzieci są nieprzygotowane do nauki w klasie IV". Myślę, że gdyby i w klasach starszych wprowadzono ocenę opisową, opinia o nas zmieniłaby się.
Okres wdrażania reformy oświaty ma trwać do 2006 roku. Być może uda się do tego czasu znaleźć rozwiązania doskonalące opisowy system oceniania osiągnięć uczniów, zmieni sposób myślenia u wielu nauczycieli klas starszych a być może wprowadzi wiele nowości ale nie obarczające nauczyciela jeszcze większymi dodatkowymi czynnościami.

Bibliografia:
1. W. Okoń "Słownik pedagogiczny" PWN W-wa 1984
2. Rozporządzenie MEN z dn.19.04.1999r
3. D.Śliwińska "W sprawie oceny opisowej" "Życie szkoły" 1998/4 s. 206
4. K.Rau, I. Chodoń "Ocenianie opisowe a rozwój dziecka" Poznań 1999
5. M. Roszkowska - Przetacznik, L. Wtorkiewicz "Ocenianie opisowe - diagnoza i motywacja" Kraków 2000.
6. Program nauczania zintegrowanego "Poznaję świat i wyrażam siebie" W-wa 1999
7. S. Misiarek "wewnętrzny system oceniania" W-wa 1999
8. J. Hanisz, E. Grzegorzewska, ST. Łukasik, H. Petkowicz Ocena opisowa i sprawdzian osiągnięć ucznia - Wesoła szkoła" Wyd. Szk i Ped. S.A. W-wa 2001

Opracowanie:Aleksandra Maksymiuk
SP nr 3 Braniewo

Wyświetleń: 6215