REFERAT SZKOLENIOWY
„ Problematyka samobójstw w wieku szkolnym”
Przygotowała: Iwona Pawlos, nauczyciel Młodzieżowego Domu Kultury w Biłgoraju
Na początku rozważań chcę wyjaśnić kilka podstawowych pojęć, z którymi możemy się zetknąć, analizując przyczyny samobójstw wśród młodzieży szkolnej.
Pierwsze pojęcie to samo słowo samobójstwo. Najprościej rzecz ujmując jest to pozbawienie się życia. Jest to moment, w którym człowiek nie potrafi sobie poradzić
z problemami i nie jest w stanie ich rozwikłać. Szczególnie u młodzieży obserwować możemy ograniczenie umiejętności rozwiązywania problemów. Przy samobójstwie należy zwrócić uwagę na to, że jest to proces rozciągnięty w czasie, w którym występuje szereg myśli i czynów wzajemnie ze sobą powiązanych, które ostatecznie prowadzą do samobójstwa.
Drugim terminem są zachowania suicydialne (samobójcze). Są to reakcje i zachowania człowieka pojawiające się w chwili, gdy jednostka pożąda śmierci, a samobójstwo staje się jej celem.
Kolejnym terminem, występującym przy samobójstwach jest depresja. W psychiatrii terminem „ depresja” określa się szczególnego rodzaju zaburzenia nastroju i emocji, uznane za zjawiska chorobowe. Jest stanem emocjonalnym, w którym człowiek jest przygnębiony, smutny, brakuje mu chęci do działania, podejmowania jakichkolwiek przedsięwzięć, zarówno w sferze psychicznej, jak fizycznej. Depresja jest przyczyną samobójstw, jednak często próby samobójcze podejmują osoby wychodzące z depresji,
a nie te będące w ciężkim stanie depresyjnym.
Ostatnim terminem wartym wyjaśnienia jest destrukcja. Może tu wystąpić zachowanie destruktywne w kierunku osób i przedmiotów otoczenia, jak i wobec siebie (autodestrukcja). Są to zachowania dążące do usunięcia barier, przeszkód, z którymi jednostka nie może dać sobie rady. Wśród zachowań autodestruktywnych wymienić należy samobójstwo. W drodze do niego można zaobserwować trzy etapy. Początkowo jednostka myśli jedynie o samobójstwie. Wyobraża sobie, że będzie to najlepsze rozwiązanie jej problemów. Często myśli te zanikają, ale u niektórych ludzi nasilają się
z czasem, stają się coraz silniejsze i są kolejnym etapem prowadzącym do samobójstwa. Staje się ono bowiem upragnionym celem. W miarę nasilania się myśli na temat samobójstwa dochodzi do zachowań prowadzących do tego celu, czyli do odebrania sobie życia
Najwięcej samobójstw występuje u młodzieży pomiędzy 15, a 19 rokiem życia, częściej chłopcy niż dziewczęta.

Czynniki ryzyka i sytuacje ryzykowne.

Czynniki kulturowe.
„ Rozwój każdej młodej osoby przeplata się ze zbiorową tradycją kulturową. Dzieci
i młodzi ludzie dorastający bez korzeni w danej kulturze mają poważne problemy
z określeniem własnej tożsamości, brak im też modelu rozwiązywania konfliktów.” ( str.64) Takie osoby, nie radząc sobie w sytuacjach stresowych, uciekają się niekiedy do prób samobójczych.
Czynnikami ryzyka są także problemy z tożsamością seksualną. Niekiedy młoda osoba nie godzi się na własną płeć lub ma odmienną orientację seksualną. Problemy te pojawiają się głównie w okresie dojrzewania i często młoda osoba nie radzi sobie z tymi problemami, nie widzi osoby, która mogłaby pomóc, nie wie, do kogo o tę pomoc się zwrócić, dlatego podejmuje próbę samobójczą.

Wzory w rodzinie i negatywne doświadczenia w dzieciństwie.
Destrukcyjne wzorce w rodzinie oraz negatywne, traumatyczne przeżycia
w dzieciństwie są przyczynami samobójstw wśród dzieci i młodzieży.
W rodzinach tych dzieci stwierdza się najczęściej: choroby psychiczne u rodziców, nadużywanie alkoholu i innych środków odurzających przez rodziców, zachowania antyspołeczne w rodzinie, samobójstwa lub próby samobójcze w rodzinie, przemoc
w rodzinie, w tym używanie przemocy fizycznej wobec dziecka i molestowanie seksualne, kłótnie pomiędzy rodzicami, rozród, separacja lub śmierć rodziców, wygórowane lub zaniżone wymagania ze strony rodziców, brak czasu, by zająć się problemami emocjonalnymi dziecka.
Dane wskazują , że „ młodzi ludzie o skłonnościach samobójczych często pochodzą z rodzin, w których istnieje więcej niż jeden problem i czynniki ryzyka kumulują się. Ponieważ dzieci są lojalne wobec rodziców i niekiedy nie chcą( lub nie wolno im) ujawniać sekretów rodzinnych, często powstrzymują się od szukania pomocy poza rodziną” ( str .66)

Zaburzenia psychiczne.

Sam okres dojrzewania może stwarzać problemy natury psychicznej. W krótkim czasie,
u dziewcząt w wieku 10-12 lat, wśród chłopców w wieku 12-14 lat, dochodzi do intensywnych przemian biologicznych, psychologicznych i społecznych, które odpowiadają również za zmiany w wyglądzie zewnętrznym, kształtowanie orientacji płciowej oraz poczucia własnej tożsamości. Około 30 % dojrzewającej młodzieży rozwija się w sposób burzliwy, nieharmonijny, pełny buntu, negacji autorytetów, norm moralnych. Wielu młodych ludzi dąży do inności, indywidualizmu, poszukuje sensu życia, istoty egzystencji.
Trudności związane z danym środowiskiem, konflikty z rodzicami, problemy szkolne czy porażki w sferze uczuciowej, mogą być przyczyną drastycznych zachowań, takich, jak ucieczki z domu, agresja, autoagresja czy próby samobójcze.
U około 20% młodzieży stwierdza się różne zaburzenia psychiczne, z których najgroźniejsze są depresyjne i schizofreniczne, podnoszące kilkadziesiąt razy wskaźnik ryzyka samobójstwa.
Depresja i zachowanie antyspołeczne są najczęstszym czynnikiem poprzedzającym samobójstwo nastolatków. Uczniowie z depresją często mają dolegliwości somatyczne,
jak bóle głowy, żołądka, bóle i nogach i klatce piersiowej. Dziewczęta w depresji stają się milczące, przygnębione i bezczynne, natomiast chłopcy skłonni są do zachowań agresywnych i destrukcyjnych.
Badania wskazują również na zaburzenia lękowe, jako jedną z przyczyn prób samobójczych, przy czym zdecydowanie częściej dotyczą one mężczyzn niż kobiet.
Również nadużywanie alkoholu lub innych środków odurzających sprzyja skłonnościom samobójczym.
Coraz częstszym zaburzeniem, szczególnie wśród dorastających dziewcząt, jest problem
z odżywianiem. Dla młodych ludzi jest to czas kształtowania się osobowości, poszukiwań sposobu na życie i określania własnej tożsamości; to również czas skupiania uwagi na wyglądzie własnego ciała. Nastolatki ze szczególną siłą pragną się upodabniać do swoich idoli ze szklanego ekranu czy atrakcyjnych kolegów i koleżanek z otoczenia.
W „Poradniku dla nauczycieli i innych pracowników szkoły na temat zapobiegania samobójstwom” podano, że liczba chorych na anoreksję nastolatków waha się od 1 do 2 % ( str. 68 ). Wydaje się jednak, po rozmowach z młodzieżą, po licznych przypadkach,
o których słyszy się w mediach, czyta w Internecie, ,że ten procent jest wyższy. Wielu młodych ludzi cierpiących na anoreksję popada w depresję i ryzyko samobójstwa jest u nich dwudziestokrotnie wyższe niż u zdrowej młodzieży.
Wprawdzie rzadko, ale niekiedy występują u dzieci i młodzieży choroby psychiczne, jak schizofrenia czy choroba maniakalno-depresyjna. W przypadku ich wystąpienia ryzyko samobójstwa u młodej osoby jest bardzo duże.

Wcześniejsze próby samobójcze.

Istotnym czynnikiem ryzyka dla zachowań samobójczych jest fakt, że młody człowiek
w przeszłości podjął już jedną lub więcej prób samobójczych.

Negatywne zdarzenia w życiu młodych ludzi jako czynniki wyzwalające zachowania samobójcze.

Przy dużej podatności na stres, skumulowaniu się kilku czynników ryzyka, trudno młodym ludziom radzić sobie z negatywnymi zdarzeniami w życiu codziennym. „ Na nowo wzbudzają one poczucie bezradności, beznadziejności i rozpacz, co z kolei może wywołać myśli samobójcze i doprowadzić do próby samobójczej lub samobójstwa.” (str.69).
Możemy podać wiele takich sytuacji, które maja miejsce w codziennym życiu młodego człowieka:
- sytuacje, które młoda osoba odczuwa jako krzywdzące i reaguje na nie lękiem,
- problemy w rodzinie,
Oprócz sytuacji ryzykownych występujących w rodzinie, coraz częściej młodzież mówi o braku zainteresowania rodziców ich codziennymi problemami. Bardzo ważne jest by dom był miejscem, do którego pragnie się wracać, w którym młody człowiek ma swoje miejsce. Rodzina poprzez opiekę nad dzieckiem, oraz przekazywanie mu podstawowych wartości winna dążyć do wytworzenia poczucia wspólnoty z młodym człowiekiem, dać mu poczucie przynależności. Rodzice muszą mieć czas dla dziecka, interesować się jego problemami, nawet tymi, które dorosłym wydaja się błahe.
- rozstanie z przyjaciółmi, kolegami, zerwanie związku miłosnego,
- śmierć kogoś bliskiego,
- brak akceptacji w grupie rówieśniczej, prowadzące często do postępującej izolacji. Człowiek odseparowując się od innych, czuje się niechciany, gorszy, często postanawia przerwać swą egzystencję.
- rozczarowanie wynikami w nauce, pomimo dużej pracy słabe oceny, wysokie wymagania w szkole,
- tyranizowanie i represjonowanie,
- konflikty z prawem lub problemy dyscyplinarne,
- niechciana ciąża, aborcja, poważna choroba,
- presja społeczna - nacisk społeczny wywierany na młodych ludzi jest czynnikiem powodującym samobójstwa. W dzisiejszych czasach z dnia na dzień rosną wymagania wobec młodego człowieka, którym nie jest w stanie im sprostać. Świadomy oczekiwań, jakie ma wobec niego społeczeństwo, rodzice, realistycznie jednak oceniający swoje możliwości nie może podołać oczekiwaniom. Rodzi się w nim wówczas poczucie niedoskonałości. Próbując za wszelką cenę spełnić wymagania otoczenia młodzież doprowadza swój organizm do licznych chorób metabolicznych. Często także nastolatkowie spełniając marzenia rodziców, żyją jednak wbrew sobie. W tym przypadku można powiedzieć, że samobójstwo nie jest wynikiem pragnienia śmierci, ale skutkiem strachu przed życiem wśród tylu wymagań, przekraczających ich możliwości.


Główne przyczyny samobójstw wśród dzieci i młodzieży.
Najczęstszymi przyczynami zachowań samobójczych u młodych ludzi jest brak wiary
w siebie, we własne możliwości, zwątpienie w sens własnego życia oraz niskie poczucie własnej wartości sensu i w efekcie do niejednokrotnie skutecznej autoagresji. Brak radości życia często prowadzi do obniżenia lub całkowitej utraty poczucia własnej wartości. Szczególnie jest to nasilone w okresie dojrzewania. Jest to czas szczególnej presji otoczenia na młodym człowieku. Młody człowiek z jednej strony pragnie być akceptowany i lubiana przez swych rówieśników, z drugiej strony musi szukać własnej drogi życiowej, kształtować własny charakter i tożsamość. Te wewnętrzne konflikty zachodzące
w duszy i umyśle młodzież pragnie zdusić różnego rodzaju używkami.
Jeśli chodzi o dzieci w wieku od 9 do 13 lat to głównymi czynnikami wpływającymi na zachowania samobójcze są niepowodzenia w szkole oraz rodzące się na tym tle problemy emocjonalne. Dzieci w tym wieku bardzo przeżywają zmiany szkół, kontakty z nowymi kolegami, z nowymi nauczycielami, Może się zdarzyć, iż dziecko w nowej szkole będzie odrzucone przez kolegów klasowych i nie będzie sobie umiało z tym poradzić. Dlatego tak ważna jest w tym wypadku rodzina, która powinna pomagać , wspierać,, w której dziecko będzie mogło odnaleźć spokój
i akceptację. To rodzice powinni czuwać, by nasilające się sytuacje konfliktowe w szkole czy pomiędzy rówieśnikami , nie stały się przyczyną tragedii.
Bardzo duży wpływ na stan emocjonalny dzieci i młodzieży ma atmosfera w domu. Najwięcej problemów występuje, gdy rodzice nadużywają alkoholu, a dzieci nie mają w nich wsparcia. Często są one bardziej wrażliwe i słabsze psychicznie. Problemem związanym z rodziną jest również sieroctwo, strata jednego lub obojga rodziców. Mówimy tutaj również o sieroctwie w sensie zaniedbań i lekceważenia dziecka i jego problemów przez rodzinę. Takie dziecko nie może odnaleźć swojego miejsca w świecie, brakuje mu miłości, poczucia bezpieczeństwa, czuje się niechciane i niestety podejmuje próbę samobójczą.
Rodzice, nauczyciele, opiekunowie powinniśmy dokładnie obserwować nasze dzieci i wychowanków. W przypadku dzieci powinniśmy zwracać uwagę na wszelkie wytwory ich pracy. Oglądać i analizować je pod względem koloru, pewności kreski, zaplanowania przestrzeni ,a także tematyki. Powinniśmy zwrócić uwagę czy dziecko nie staje się coraz bardziej wycofane z życia swych rówieśników, z życia grupy, czy się nie izoluje. Czasami zdarza się, że dziecko zmienia swoje zainteresowania, bądź w ogóle je traci. Niewątpliwie te objawy mogą świadczyć o wewnętrznych problemach jakie przeżywa dziecko.
Czynniki wskazujące, że uczeń może podjąć próbę samobójczą.

Prawie nigdy młody człowiek nie mówi wprost, że chce popełnić samobójstwo. Jednak każdy daje sygnały, wskazówki, które świadczą o takiej ewentualności. Nigdy nie możemy lekceważyć tych sygnałów, nawet jeśli wydają się nam niepoważne czy mało istotne.
Należy poważnie traktować każdą nagłą zmianę , która wpływa na gorsze oceny w szkole, większą ilość nieobecności na zajęciach czy zmianę zachowania, np.:
• Brak zainteresowania zajęciami, które do tej pory wykonywane były z przyjemnością,
• Złe zachowanie w szkole czy na zajęciach, obniżenie ocen, wagary,
• Nadmierne palenie papierosów, picie alkoholu czy zażywanie narkotyków,
• Pozbywanie się osobistych rzeczy, wartościowych dla niego przedmiotów,
• Zaniedbanie wyglądu i higieny osobistej,
• Unikanie kontaktów z bliskimi kolegami, izolowanie się , zamykanie w sobie,
• Wyrażanie się wprost o poczuciu cierpienia, beznadziejności życia, braku nadziei,
• Niekiedy mówienie wprost o samobójstwie, pisanie listu pożegnalnego,
• Bezsenność, brak apetytu,
• Przejawianie zainteresowań tematyką śmierci, reinkarnacji, życia po śmierci, fascynacja osobami, które popełniły samobójstwo,
• Doświadczenie w ostatnim czasie jakiejś silnej sytuacji stresowej.
Czynniki te powinny pomóc rozpoznać uczniów, wychowanków, którzy są w złym stanie emocjonalnym i być może myślą o próbie samobójczej. Jeśli rozpoznamy któryś z tych objawów u naszego wychowanka, powinniśmy zawiadomić cały zespół nauczycielski i podjąć działania, które pomogą zdiagnozować młodego człowieka.
Jak interweniować, gdy rozpoznamy ryzyko samobójstwa?
W większości dzieci i młodzież mające problemy emocjonalne, ma również problem z komunikowaniem się. Dlatego ważne jest nawiązanie dialogu i zainteresowania. Musimy pokazać młodemu człowiekowi, że może nam zaufać, że pragniemy mu pomóc i interesują nas wszystkie jego sprawy i problemy. Musimy dużo rozmawiać, o wszystkim, nie możemy lekceważyć żadnego tematu, choćby wydawał się dla nas mało istotny. Często dziecko czy młody człowiek nie jest przekonany czy rzeczywiście chcemy mu pomóc, nie wie czy powinien tę pomoc przyjąć. Dlatego musimy być „uparci”, konsekwentni, nie możemy pokazać, że się wahamy. Często takie zachowanie wynika ze złych relacji w rodzinie czy grupie rówieśniczej, dlatego trudno mu zaufać osobie dorosłej. „ Podstawowym sposobem zapobiegania samobójstwom jest trening całego personelu szkolnego, ukierunkowany na zwiększenie zdolności do rozmawiania między sobą i z uczniami o sprawach życia i śmierci, umiejętności rozpoznawania krytycznej sytuacji emocjonalnej, depresji i zachowania samobójczego, oraz wiedzy o dostępnej pomocy i wsparciu.” ( str. 77)
Jeśli nie jesteśmy w stanie sami pomóc dziecku czy młodzieży, powinniśmy skierować dziecko do specjalistów. Ale nie w ten sposób, że damy mu numer telefonu i każemy zadzwonić. Powinniśmy porozmawiać z rodzicami i jeśli zajdzie potrzeba, to pójść z dzieckiem do specjalisty.
Pamiętajmy, że naszym obowiązkiem jest zapewnienie jak najlepszych warunków wychowywania dzieci i młodzieży oraz odpowiednia profilaktyka w celu wytworzenia
w społeczeństwie postaw pozytywnych wobec osób cierpiących.


Bibliografia:
1. Poradnik dla nauczycieli i innych pracowników szkoły- Zapobieganie samobójstwom, Warszawa 2007.

Wyświetleń: 1910