Człowiek w swojej odrębności, posiada cechę charakterystyczną dla jego egzystencji, a jest to skłonność do przebywania wśród innych ludzi. Potrzeba ta realizowana jest poprzez uczestnictwo w małych grupach. To przez małe grupy przenikają wpływy szerszych środowisk i kręgu kulturowego.

O grupie mówimy wtedy, gdy dwie jednostki lub więcej pozostają ze sobą w bezpośredniej interakcji, gdy mają one względnie jasny cel, posiadają wspólnie ustalone normy, mają rozwiniętą strukturę i poczucie odrębności swojej grupy w stosunku do innych. Można mówić o grupach wielkich (np. naród, państwo), mniejszych, czy małych (np. rodzina, grupa kolegów, itp.). Grupy małe to takie, w których członkowie kontaktują się ze sobą bezpośrednio.

Każda jednostka jest członkiem wielu małych grup społecznych, ale nie każda grupa wywiera na nią równy wpływ. Rozróżnia się grupy formalne i nieformalne - jest to podział ze względu na więzi emocjonalne¹.

Grupy nieformalne to te, które powstają spontanicznie, a członków łączy więź emocjonalna. Natomiast grupy formalne powoływane są celowo, dla realizacji określonych zadań, czemu służy określona struktura organizacyjna grupy. Dla istnienia każdej grupy, niezbędny jest pewien stopień jej spójności, który scala grupę. Grupa o wysokiej spójności, wywiera na jednostkę większy wpływ. S. Scheidlinger podaje 6 czynników wzmagających spójność grupy:

1. zaspakajanie potrzeb ochrony, bezpieczeństwa i uczucia między członkami
2. przewaga pozytywnych więzi międzyosobowych
3. wspólne ideały i zainteresowania
4. atmosfera równości i sprawiedliwości
5. symboliczne ceremonie i działania grupy
6. wspólni wrogowie poza grupą.

Natomiast czynnikami zagrażającymi grupie są:

1. nieopanowanie
2. egocentryzm
3. zazdrość i współzawodnictwo
4. frustracje narastające z powodu np. wymagań przywódców.

Na wzrost spójności grupy wpływa jej atrakcyjność. Obniżenie atrakcyjności może doprowadzić do rozpadu grupy. Również pozycje w grupie powinny być wyrównane, w przeciwnym razie, może doprowadzić to do niezadowolenia członków grupy i jej rozwarstwienie.

Innym czynnikiem warunkującym spójność grupy są obowiązujące w niej normy, przyjęte i przestrzegane przez wszystkich członków, tzw. Zasady postępowania. Proces grupowy ma typowe dla siebie fazy i typową kolejność występowania tych faz po sobie. Wg M. Król - Fijewskiej i P. Fijewskiego, fazy te są następujące²:

1. wstępna integracja - osoby mają dużą motywację do bycia razem, cieszą się, posiadają energię, którą chcą zainwestować w grupę. Gotowi są do współpracy, są przeświadczeni, że tworzą zgraną grupę.
2. formowanie się struktury grupy - w grupie tworzą się ustabilizowane role, a między poszczególnymi uczestnikami tworzą się więzi. Grupa zaczyna się organizować, spontanicznie tworzą się normy i zasady.
3. kryzys grupowy - występuje, gdy z tych nowo powstałych ról, więzi, norm i zasad niestety nie każdy jest zadowolony. Między uczestnikami grupy zaczynają się pojawiać komunikaty świadczące o rozdrażnieniu, złości, żalu itp. Kryzys może zostać przełamany, jeśli:
   • uczestnikom grupy zależy na dobrych relacjach,
   • potrafią otwarcie i wprost rozmawiać o tym,
   • są w stanie zrozumieć, co dzieje się naprawdę między nami.
4. tworzenie stabilnej struktury (faza głębszej integracji), czyli zwiększenie wzajemnej otwartości, szczerości, wrażliwości interpersonalnej, doznawanie poczucia wspólnoty, zaufanie miedzy członkami grupy itp.

Cechą charakterystyczną grupy jest cel grupy, rozumiany jako punkt w
przestrzeni o wartości pozytywnej dla większości członków grupy. Im jaśniejszy cel operacyjny, tym osoby chętniej pracują w grupie, tym mniej napięć przeżywa osoba, mniej uczuć wrogich i bardziej jednostka czuje się związana z grupą. Z celów wypływają zadania grupowe.

Na strukturę grupy wpływają pozycje w grupie oraz wzajemne relacje. Między pozycjami mogą istnieć specyficzne relacje, takie jak: struktura władzy, komunikowanie się, relacje sukcesu, atrakcyjności interpersonalnej. Struktura władzy, polega na tym, że osoba zajmująca wyższą pozycję, może kontrolować zachowanie osoby zajmującej niższą pozycję w grupie. Osobą stojącą najwyżej w hierarchii grupy jest przywódca, czyli kierownik grupy. Pełni on wiele funkcji, posiada władzę. Może kierować grupą w sposób autokratyczny, demokratyczny lub liberalny.

Do osiągnięcia celu grupowego i utrzymania grupy, potrzebne są normy - czyli zakres obowiązujących zachowań. Normy społeczne - to przepisy określające, w jaki sposób powinien zachować się członek grupy. Normy kulturowe - to przepisy określające zachowanie ludzi będących uczestnikami danej kultury. Przyswajaniu norm sprzyja: mechanizm naśladowania, kary i nagrody oraz udział członka grupy w tworzeniu tych norm.

Grupy są zjawiskiem powszechnym. S. Mika stwierdza, że wywierają one silny wpływ na swoich członków³. Z punktu interesu społecznego, może być to wpływ pozytywny lub negatywny. Zrozumienie procesów grupowych ma znaczenie na zwiększenie pozytywnych wpływów na jednostkę. Analizując zachowanie grup wykonujących zadania i rozwiązujących problemy - R. F. Bales zaproponował posługiwanie się systemu 12 kategorii interakcji, do których możemy zaklasyfikować większość zachowań występujących u członków grup zadaniowych.

E. Marek w artykule pt. "Udział komunikacji edukacyjnej nauczycieli w kreowaniu klimatu społecznego klasy szkolnej"⁴, stwierdza, że dominującą rolę w tworzeniu klimatu społecznego odgrywa komunikacja i łączność w grupie, które spełniają funkcję informacyjno - organizatorską oraz motywacyjno - inspirującą. Rolą komunikacji jest wytworzenie atmosfery zaangażowania i wspólnoty wśród członków grupy. Komunikacja w grupie ma zapewnić ciągły proces wymiany wiadomości i myśli. Autorka wyróżnia 7 sytuacji społecznych, które mogą występować w zespole klasowym:

1. środowisko oparte na swoistym chaosie - lęk, uznanie cudzych praw nie istnieje,
2. środowisko oparte na karze - grupa zdominowana jest przez nauczyciela, która stosuje karę jako wzmocnienie,
3. środowisko autokratyczne - przywódca sprawuje kontrolę dzięki swej sile,
4. środowisko życzliwe - stosunek nauczyciela do grupy ma charakter opiekuńczo - ojcowski,
5. środowisko doradczo - konsultatywne, uczniowie traktują nauczyciela jako pomoc w osiągnięciu własnych celów,
6. środowisko współuczestniczące - nauczyciel uznaje, że uczniowie mają podobne prawa i obowiązki jak on sam,
7. środowisko wyłaniające się - zaufanie do siebie i innych wzrasta tak bardzo, że role społeczne nauczyciela i uczniów zostają odrzucone.

Poziom "jakości środowiskowej" osiągany przez grupę zależy od potrzeb wszystkich jej członków. Najczęściej (22,66 %), dzieci wybierają środowisko współuczestniczące, gdzie panuje wzajemne komunikowanie się, respektowanie potrzeb i dziecka, i nauczyciela. Na drugim miejscu (21,3 %) - środowisko doradczo - konsultatywne, gdzie tworzona jest odpowiednia atmosfera. Następnie (19,5 %) - środowisko życzliwe, (16,66 %) - autokratyczne. Wybór przez dzieci tych typów środowisk społecznych dowodzi, że oczekując, aby pozycja nauczyciela w grupie pozwalała im na współuczestniczenie w procesie edukacyjnym, zmniejszając tym samym odległość pomiędzy nauczycielem, a uczniem oraz jego "panowanie" nad klasą.

W. Kozłowski w artykule pt. "Klasa szklona jako grupa społeczna"⁵, dokonuje opisu klasy w ujęciu statycznym i dynamicznym. Ujęcie statyczne - to opis grupy jako pewnej struktury z uwzględnieniem jej specyficznych cech, funkcji jakie ona pełni, miejsce poszczególnych osób w grupie itp. Ujęcie dynamiczne - to sposób powstawania grupy, zmiany w niej zachodzące, zjawiska pojawiające się w grupie itp. W klasie szkolnej istnieją specyficzne więzi łączące członków, (uczniów), dzięki którym wolą przebywać razem niż w pojedynkę. Grupa, (klasa) zaspakaja głównie potrzebę afiliacji, czyli chęci utrzymywania kontaktów z ludźmi, otrzymywania i dawania przejawów ciepła, sympatii i uznania. Drugi powód łączenia się ludzi w grupy - to podobieństwo ich postaw, poglądów i przekonań.

Na klasę można też patrzeć przez pryzmat przepływu informacji pomiędzy uczniami, a także władzy posiadanej przez jej członków i pozycji w grupie. Dynamiczny obraz grupy kreśli jej aktywność. Zjawiska grupowe rozpatrywać można w dwu aspektach. Pierwszy - to oddziaływanie grupy na jednostkę. Zachowanie ucznia w klasie różni się od zachowania poza grupą. Wpływ grupy zaznacza się w sferze zewnętrznej, czyli zachowań jak i w sferze zjawisk psychicznych i przeżywanych emocji. Drugi aspekt wiąże się ze specyficznymi zjawiskami powstającymi wraz z tworzeniem się grupy. Wiąże się to ze spójnością grupy i osiąganiem przez nią celów. Grupa ulega wpływom otoczenia, sytuacji i warunków w jakich funkcjonuje.

Kolejnym czynnikiem skłaniającym ludzi do uczestnictwa w grupach są tzw. interesy, czyli rozumiane bardzo ogólnie cele, potrzeby i dążenia. Aby grupa była spójna należy od samego początku jej powstania, rozpocząć proces integracji. Dużą rolę w tym procesie odgrywa wychowawca jak i sami wychowankowie. W artykule pt. "Jak integrować klasę", M. Charuba⁶ daje liczne propozycje ćwiczeń na ten temat. W obliczu istniejących zagrożeń jakie czyhają na dzieci i młodzież, działania integrujące grupę, stanowią ważny czynnik oddziaływań profilaktycznych. Również H. Rylke w artykule pt. "Profilaktyczne walory pracy z grupą"⁷, wskazuje na dużą rolę wychowawcy, jako osoby pracującej z grupą, w tworzeniu i wspieraniu procesu rozwoju grupy, jej integracji, akceptacji i współpracy uczestników grupy. Wg H. Rylke, uczniowie z reguły nie wybierają klasy szkolnej, decydują o tym np. rodzise, opiekunowie, administracja, rejonizacja itp. Na początku swego istnienia klasa szkolna jest więc bardziej przypadkowym zbiorem osób niż grupą. Jej potencjał interpersonalny jest najczęściej ukryty. Z czasem ten potencjał się rozwija i ważne jest, aby rozwijał się w tym kierunku, by osiągnąć stopień integracji dający uczniom poczucie oparcia - grupy odniesienia, z którą chętnie spędza się wiele czasu, także poza szkołą. Dlatego autorka wskazuje na tak istotną rolę wychowawcy w procesie integrowania się grupy i wzajemnego poznania się. Określa ona warunki powodzenia w integrowaniu grupy. Są to:

• skupianie uwagi na osobach prezentujących się,
• uważne słuchanie,
• otwartość i autentyczność,
• zaufanie,
• akceptacja i samoakceptacja.

Podsumowując, należy dodać, że klasa to coś innego niż zbiór pojedynczych osób. Znajdujący się w grupie ludzie zachowują się inaczej niż w bezpośrednich, dwuosobowych kontaktach, np. uczeń zachowujący się biernie w klasie, w bezpośrednim kontakcie może wykazać się bogatymi zainteresowaniami, czy dużą wiedzą. W przypadku grupy, jaką jest klasa szkolna, inaczej przebiega proces porozumiewania się i nawiązywania kontaktu. Mogą pojawić się problemy, których nie ma podczas kontaktu z pojedynczym uczniem. Dlatego praca z grupą jest zupełnie czymś innym niż kontakty z pojedynczym dzieckiem.

Przypisy:

¹ Strelau J., Jurkowski A., Putkiewicz Z.: "Podstawy psychologii dla nauczyciela", PWN, W-wa 1975 r.
² Król - Fijewska M., Fijewski P.: "Nasze spotkania", IPZiT i PARPA, W-wa 1994 r.
³ Mika S.: "Psychologia społeczna", PWN, W-wa 1987r.
⁴ Marek E.: "Udział komunikacji edukacyjnej nauczycieli w kreowaniu klimatu społecznego klasy szkolnej", Życie Szkoły 1997 nr 1.
⁵ Kozłowski W.:" "Klasa szklona jako grupa społeczna. Ujęcie statyczne i dynamiczne". Problemy Opiekuńczo- Wychowawcze 1995 nr 1 i 1995 nr 3.
⁶ Charuba M.: "Jak integrować klasę", Problemy Opiekuńczo - Wychowawcze 1998 nr 9.
⁷ Rylke H.: "profilaktyczne walory pracy z grupą", Problemy Opiekuńczo - Wychowawcze 1998 nr 12.

Opracowanie:mgr Joanna Żurawka
nauczycielka Technicznych Zakładów Naukowych
w Skarżysku - Kamiennej.

Wyświetleń: 2567