Pojęcie upośledzenia w świetle literatury

Upośledzenie umysłowe stanowi problem społeczny. Zgodnie z ustaleniami Światowej Organizacji Zdrowia, rozmiar tego zjawiska przedstawia się w różnych częściach świata podobnie i mieści się "w granicach od 2 do 5% ogólnej populacji. W naszym kraju mamy około 200 000 dzieci w wieku od 3 - 18 lat uznanych za odbiegające od normy w rozwoju umysłowym." [1]

W rozumieniu pedagogiki specjalnej "upośledzoną jest jednostka z odchyleniami od normy, u której występują trudności w:
- rozwoju,
- poznawaniu świata otaczającego,
- przystosowaniu się do środowiska społecznego.

Precyzując - jest to jednostka, która bez pomocy specjalnej nie może osiągnąć celów kształcenia i należytego stopnia samodzielności społecznej w konsekwencji oddziaływań, metod i środków stosowanych w odniesieniu do jednostek normalnych." [2]

W rozumieniu prawa opiekuńczego "jednostka jest uznawana za upośledzoną wtedy, gdy ma ograniczone możliwości samodzielnego utrzymania się." [3]

Według ustawodawstwa szkolnego "dziecko uznane jest za upośledzone, jeżeli w świetle orzeczenia nie może ono samodzielnie korzystać z pożytkiem dla siebie ze szkoły normalnej." [4]

Można zatem stwierdzić, iż kryteria upośledzenia są różne, zależnie pod jakim kątem zjawisko jest rozpatrywane. W ujęciu pedagogiki specjalnej przyjęło się jednak powszechnie określać upośledzenie jako odchylenie od normy. Ze względu na to, że kryteria określające, co można uznać za normę, nie są zbyt wyraziste, ostatecznie przyjęto, że: upośledzenie jest to odchylenie od zjawisk występujących w ilości przeważającej i uznanych powszechnie za normalne.

M. Grzegorzewska klasyfikuje upośledzenia z punktu widzenia potrzeb praktycznych w szkolnictwie "biorąc za punkt wyjścia stopień upośledzenia lub upośledzenia sprzężone, są to:
1. upośledzeni umysłowo,
2. głusi - słuch cząstkowy, niedosłyszący, głusi upośledzeni umysłowo,
3. niewidomi - wzrok cząstkowy, niedowidzący, ociemniali, niewidomi upośledzeni umysłowo,
4. społecznie niedostosowani, bez zaburzeń wyższych czynności nerwowych lecz z zaburzeniami charakterystycznymi oraz tzw. jednostki moralnie zaniedbane, z zaburzeniami wyższych czynności nerwowych (zaburzenia neurologiczne i psychopatyczne),
5. kalecy:
- w zakresie narządu ruchu,
- z niedowładami i uszkodzeniami,
6. przewlekle chorzy (w tym psychicznie)." [5]

Wprawdzie już w ubiegłym stuleciu badacze traktowali niedorozwój umysłowy jako przejaw zaburzenia ontogenezy centralnego układu nerwowego, jednakże dopiero E. Kraeplin w roku 1915 podał jedną z pierwszych definicji. Wszystkim postaciom niedorozwoju umysłowego dał wspólną nazwę - oligofrenia, która określa grupę złożoną pod względem etiologii, obrazu klinicznego i zmian morfologicznych anomalii rozwojowych, mającą wspólną cechę - totalne opóźnienie rozwoju umysłowego.

Aktualnie, dzięki wszechstronnym badaniom nauk pomocniczych, takich jak:
- pediatria,
- biochemia,
- fizjologia,
- genetyka,
ustalono etiologię, patogenezę i klasyfikację niedorozwoju. Nie znaczy to, że wszystko jest już bardzo jednoznaczne. Istnieją różne definicje upośledzenia umysłowego, bogata terminologia i zróżnicowane klasyfikacje. Podstawą klasyfikacji jest skala inteligencji o średniej 100 i odchyleniu standardowym 15 lub 16.

W Polsce upośledzenie umysłowe często bywa określane jako:
- niedorozwój umysłowy,
- opóźnienie w rozwoju umysłowym,
- obniżona sprawność umysłowa,
- oligofrenia.

Powołam się na słowa H. Borzyszkowskiej, która uważa, że nie można jednak wszystkich wymienionych terminów używać zamiennie, gdyż niektóre z nich określają inny rodzaj odchylenia od normy. Zdaniem autorki nie należy np. "utożsamiać opóźnienia z niedorozwojem czy też upośledzeniem, opóźnienie oznacza bowiem chwilowe zwolnienie tempa, po którym może nastąpić przyspieszenie i wyrównanie powstałych zaległości. W upośledzeniu i niedorozwoju umysłowym natomiast takiej możliwości nie ma." [6]

A. M. i A. D. B. Clarke określają termin upośledzenie umysłowe jako "opóźnienie
zdolności przystosowania społecznego". [7]

Na ten temat K. Kirejczyk pisze: "upośledzenie umysłowe to istotnie niższy od przeciętnego w danym środowisku (co najmniej o dwa odchylenia standardowe) globalny rozwój umysłowy jednostki z nasilonymi równocześnie trudnościami w zakresie uczenia się i przystosowania, spowodowany we wczesnym okresie rozwojowym przez czynniki dziedziczne, wrodzone i nabyte po urodzeniu (...)"[8].

Natomiast J. Kostrzewski definiuje upośledzenie umysłowe jako: "istotnie niższy od przeciętnego ogólny poziom funkcjonowania intelektualnego, występujący łącznie z upośledzeniem w zakresie przystosowania się, wiążący się ze zmianami w ośrodkowym układzie nerwowym".[9] Autor uważa, że upośledzenie umysłowe rozpoznawane od urodzenia, mimo prawidłowych warunków wychowawczych określane jest terminem niedorozwój umysłowy. Upośledzenie umysłowe powstałe po 3 roku życia, którego istotą jest postępujące obniżanie się ilorazu inteligencji, tj. postępujące obniżanie się poziomu funkcjonowania intelektualnego, regresja w poziomie funkcjonowania określane jest terminem otępienia."[10] Upośledzenie umysłowe ma różnorodną etiologię i może być uważane jako efekt różnorodnych procesów patologicznych, które oddziałują na funkcjonowanie centralnego systemu nerwowego.

M. Radochoński, twierdzi, że "upośledzenie umysłowe (dawniej oligofrenia) posiada szerokie znaczenie i odnosi się do stanów zahamowania lub niepełnego rozwoju intelektualnego jednostki występujących w okresie rozwojowym, tj. pomiędzy 0 a 18 rokiem życia (...)" [11].

Zdaniem K. Mrugalskiej, upośledzenie umysłowe: "nie jest stanem niepełnej sprawności, dysfunkcją organizmu, powstałą na skutek nieprawidłowej budowy lub uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego o różnej etiologii. Przyczyny mogą mieć podłoże genetyczne, dotyczyć działania szkodliwych czynników w okresie płodowym, okołoporodowym lub we wczesnym dzieciństwie." [12]

Z. Sękowska uważa, że upośledzenie umysłowe to: "stan niedostatecznej sprawności intelektualnej wskutek niedorozwoju lub uszkodzenia we wczesnym dzieciństwie tkanki mózgowej"[13]. Według autorki pojęcie upośledzenia umysłowego jest bardzo szerokie zarówno ze względu na zróżnicowane stopnie upośledzenia umysłowego, jak i ze względu na zaburzenia sprawności motorycznej, zaburzenia zachowania, motywacji, emocjonalności i dysfunkcji, jakie mu towarzyszą. Upośledzenie umysłowe odnosi się nie tylko do sfery poznawczej człowieka, ale obejmuje całą jego osobowość. Dowodzi ona, że obok terminu upośledzenie umysłowe używa się następujących określeń:
- "niedorozwój umysłowy,
- osłabienie sprawności psychicznej,
- opóźnienie rozwoju umysłowego" [14].

Pedagogika specjalna oraz psychologia posługują się terminem upośledzenie umysłowe, a medycyna - terminem oligofrenia (greckie: oligos - mało, phren - myśl, umysł).

Według H. Borzyszkowskiej, oligofrenopedagogika "jest nauk ą[15] o wychowaniu, o celach, treściach i metodach pracy z dziećmi specyficznej kategorii, mianowicie upośledzonych umysłowo". Podobne podejście reprezentuje K. Kirejczyk, znajduje to wyraz w jego twierdzeniu, że "w skład oligofrenopedagogiki wchodzą trzy dyscypliny naukowe, a mianowicie:
1) teoria specjalnego wychowania ukierunkowującego upośledzonych umysłowo;
2) teoria specjalnego nauczania upośledzonych umysłowo;
3) teoria oddziaływania interwencyjnego na ujemne i dodatnie odchylenia rozwojowe" [16].

W celu wniesienia ładu do chaosu terminologicznego i pojęciowego wprowadzono klasyfikacje upośledzenia umysłowego. A. M. Clarke, A. B. D. Clarke wyróżnili cztery stopnie upośledzenia umysłowego:
"1) lekki niedorozwój umysłowy o ilorazie inteligencji 52 - 67, mieszczący się między dwoma i trzema odchyleniami standardowymi;
1) umiarkowany niedorozwój umysłowy o ilorazie inteligencji 36 - 51, mieszczący się między trzema i czterema odchyleniami standardowymi;
2) znaczny niedorozwój o ilorazie inteligencji 20 - 35, mieszczący się między trzema i czterema odchyleniami standardowymi;
3) głęboki niedorozwój umysłowy o ilorazie inteligencji 0 - 19, mieszczący się między pięcioma i większą liczbą odchyleń standardowych" [17].

K. Mrugalska osoby upośledzone umysłowo dzieli w zależności od stopnia upośledzenia:
" a) lekko upośledzone umysłowo lub upośledzone umysłowo w
stopniu lekkim (I.I. = 52 - 67),
b) umiarkowanie upośledzone umysłowo lub upośledzone umysłowo
w stopniu umiarkowanym (I.I. = 36 - 51),
c) znacznie upośledzone umysłowo lub upośledzone umysłowo w
stopniu znacznym (I.I. = 20 - 35),
d) głęboko upośledzone umysłowo lub upośledzone umysłowo w
stopniu głębokim (I.I. = 0 - 19)" [18].

Zdaniem autorki najliczniejszą grupę stanowią osoby upośledzone umysłowo w stopniu lekkim (75%). Następnie osoby upośledzone w stopniu umiarkowanym i znacznym (20%) oraz głębokim (5%). W obecnych klasyfikacjach kryterium podziału przyczyn upośledzenia umysłowego jest m.in. okres powstania upośledzenie. W związku z tym dzieli się je na:
- prenatalne, występujące przed urodzeniem dziecka;
- perinatalne, związane z porodem;
- postnatalne, występujące już po urodzeniu.
"Przyczyny prenatalne:
- wiek matki: niedostateczna dojrzałość biologiczna bardzo młodych matek, lub wyczerpanie generatywnych sił matek starszych;
- zaburzenia chromosomalne;
- niedotlenienie, np. przy krwawieniach przy wczesnym okresie ciąży, padaczce, schorzeniach matki;
- uszkodzenia chemiczne, mechaniczne, radiacyjne występujące na skutek używania i nadużywania leków, wstrząsów;
- choroby infekcyjne matki;
- zaburzenia metabolizmu, np. w przemianie białka, tłuszczu lub węglowodanów.

Uszkodzenia perinatalne - mają najczęściej charakter uszkodzeń mechanicznych i niedotlenienia w czasie porodu. Uszkodzenia postnatalne - urazy fizyczne, choroby mózgu, ciężkie zaburzenia metabolizmu, szczególnie w pierwszym okresie życia dziecka, niekorzystne warunki psychospołeczne." [19]

W rozumieniu pedagogiki specjalnej zajmującej się psychopedagogicznymi podstawami i drogami nauczania i wychowania osób z zaburzeniami i odchyleniami od normy - upośledzoną jest jednostka, u której występują trudności w:
- rozwoju,
- poznawaniu świata otaczającego,
- przystosowania się do środowiska społecznego.

Czyli jednostka, która bez pomocy specjalnej nie może osiągnąć celów kształcenia i należytego stopnia samodzielności społecznej w konsekwencji oddziaływań, metod i środków w odniesieniu do jednostek normalnych.

A. Hulek sądzi, że "zamiast upośledzeni należy mówić uczniowie niepełnosprawni, uwypukla to ułatwienia wychowawcze, jakość życia, sytuacje i wiąże szkolnictwo specjalne ze szkolnictwem ogólnym" [20].

Ustalenie upośledzenia umysłowego jest możliwe głównie drogą wszechstronnych badań i wnikliwych obserwacji zachowania się dzieci w różnych sytuacjach. Do najważniejszych badań diagnostycznych zalicza się:
- badania metodami psychologicznymi,
- badania lekarskie,
- analizę wyników obserwacji pedagogicznych.

Ostateczną diagnozę stanu rozwojowego poprzedza się gruntowną analizą historii życia, ze szczególnym uwzględnieniem środowiska, w którym się dziecko wychowuje.

W rozpoznawaniu stanu rozwoju umysłowego bierze udział zespół specjalistów, do których należą:
- psycholog,
- pedagog,
- lekarz,
- logopeda,
- socjolog.

Wynikiem wszechstronnych badań jest wspólne orzeczenie, które staje się podstawą i początkiem postępowania rewalidacyjnego.

Bibliografia:

H. Borzyszkowska, Oligofrenopedagogika. Warszawa 1985.

A. M. i A. D. B. Clarke, Upośledzenie umysłowe. Warszawa 1971.

M. Grzegorzewska (w:) Pedagogika specjalna. Rzeszów 1999.

A. Hulek (red.), Rewalidacja dzieci i młodzieży niepełnosprawnej w rodzinie.
Warszawa 1984.

K. Kirejczyk (red.), Upośledzenie umysłowe., Warszawa 1981.

M. Kościelska, Upośledzenie umysłowe a rozwój społeczny. Warszawa 1984.

O. Lipkowski, Podstawy pedagogiki specjalnej (w:) A. Hulek (red.) Pedagogika rewalidacyjna. Warszawa 1977.

K. Mrugalska (red.); Osoby upośledzone fizycznie lub umysłowo. Warszawa 1996.

M. Radochoński, Zarys psychopatologii dla pedagogów. Rzeszów 1996.

Z. Sękowska, Wprowadzenie do pedagogiki specjalnej. Warszawa 1998.

J. Sowa, Pedagogika specjalna w zarysie. Rzeszów 1999.

Przypisy:
1. M. Kościelska, Upośledzenie umysłowe a rozwój społeczny. Warszawa 1984, s. 5.
2. J. Sowa, Pedagogika specjalna w zarysie. Rzeszów 1999, s. 26.
3. Tamże, s. 26.
4. Tamże, s. 26.
5. M. Grzegorzewska (w:) Pedagogika specjalna. Rzeszów 1999, s. 41.
6. H. Borzyszkowska, Oligofrenopedagogika. Warszawa 1985, s. 19.
7. A. M. i A. D. B. Clarke, Upośledzenie umysłowe. Warszawa 1971, s. 17.
8. K. Kirejczyk (red.), Upośledzenie umysłowe., Warszawa 1981, s. 67.
9. J. Kostrzewski (w:) Pedagogika specjalna. Psychopedagogiczne i medyczne studium terminologiczne. Pod red. J. Pańczyka. Warszawa 1991, s. 156-157.
10. J. Kostrzewski (w:) Elementy psychopatologii i psychologii klinicznej. Kraków 2000, s. 81.
11. M. Radochoński, Zarys psychopatologii dla pedagogów. Rzeszów 1996, s. 100.
12. K. Mrugalska (red.); Osoby upośledzone fizycznie lub umysłowo. Warszawa 1996, s. 60.
13. Z. Sękowska, Wprowadzenie do pedagogiki specjalnej. Warszawa 1998, s. 214.
14. Tamże, s. 214.
15. H. Borzyszkowska, Oligofrenopedagogika. Warszawa 1985, s. 9.
16. K. Kirejczyk, Upośledzenie umysłowe - pedagogika. Warszawa 1981, s. 178.
17. A. M. i A. D. B. Clarke, Upośledzenie umysłowe. Warszawa 1971, s. 25.
18. K. Mrugalska (red.), Osoby upośledzone fizycznie lub umysłowo. Warszawa 1996, s. 66.
19. O. Lipkowski, Podstawy pedagogiki specjalnej (w:) A. Hulek (red.) Pedagogika rewalidacyjna. Warszawa 1977, s. 98.
20. A. Hulek (red.), Rewalidacja dzieci i młodzieży niepełnosprawnej w rodzinie. Warszawa 1984, s. 26.
 

Opracowanie: mgr Katarzyna Dopierała

Wyświetleń: 10082