Pojęcie agresji, podstawowe teorie i determinanty zjawiska

Agresja wśród młodzieży jest niewątpliwie jednym z głównych problemów, z jakimi spotykamy się w pracy nauczycielskiej. Nauczyciel to nie tylko osoba wypełniająca zadania dydaktyczne, to przede wszystkim osoba pełniąca niezwykle istotne dla rozwoju dziecka funkcje opiekuna i wychowawcy. Na nauczycielach szkół podstawowych i gimnazjalnych spoczywa trudny obowiązek uzupełniania roli rodziców lub opiekunów prawnych młodego człowieka. Bądźmy szczerzy - nie zawsze jesteśmy przygotowani na sytuacje, których "sprawcami" są nasi wychowankowie. Szczególnie trudne są przypadki, w których mamy do czynienia właśnie z czynami wynikającymi ze skumulowanej agresji. Jak postępować w przypadku zachowań agresywnych, jak znaleźć ich przyczynę, jak agresję zlikwidować, czy możliwa jest profilaktyka, jak zdiagnozować konieczność działań profilaktycznych, jaki wiek dziecka jest odpowiedni do podjęcia takich działań.- to pytania, jakie nasuwają się każdemu, kto z agresją dziecięcą lub młodzieńczą miał kiedykolwiek do czynienia.

Literatura przedmiotu podaje definicję agresji jako zachowania ukierunkowanego na zadanie cierpienia innemu człowiekowi. Istotą działania agresywnego jest intencja, zamiar, chęć spowodowania szkody fizycznej lub psychicznej i nie jest to zawsze działanie fizyczne bowiem może mieć ono charakter wyłącznie werbalny.

Badający zjawisko agresji psychologowie społeczni wprowadzili również rozróżnienie na agresję wrogą i instrumentalną. Ta pierwsza poprzedzona jest uczuciem gniewu, jej celem głównym jest umyślne wyrządzenie komuś krzywdy, druga - służy osiągnięciu jakiegoś innego celu niż tylko zadanie bólu.

Każdy ze współczesnych kierunków w psychologii stara się zgodnie ze swoimi założeniami odpowiedzieć na pytanie o czynniki determinujące ludzkie zachowania, w tym również agresję i przemoc.

Kierunek biologiczny skupia się na badaniu procesów biochemicznych zachodzących w mózgu i układzie nerwowym, kierunek psychodynamiczny widzi agresję jako odpowiedź na frustracje różnego rodzaju, kierunek poznawczy - analizuje procesy umysłowe i tu agresja jest reakcją na określone bodźce i ma duży związek z wpływem przemocy widocznej w mediach - wojny, przestępczość, brutalność. Kierunek humanistyczny szuka przyczyn w osobistym doświadczeniu i warunkach społecznych, które sprzyjają postawom agresywnym i egoistycznym hamującym równocześnie rozwój ku wartościom społecznie akceptowanym. Behawioryzm upatruje przyczyn w środowisku wychowawczym w dzieciństwie, kładzie nacisk na wagę wzmocnień dotyczących agresywnych zachowań oraz widzi dużą rolę uczenia się agresji od rodziców. Kierunek ewolucjonistyczny skupia się na dziedzicznych tendencjach przystosowawczych i wytworzonych w drodze ewolucji mechanizmach psychicznych, które generują zachowania agresywne.

Wymienione różne punkty widzenia natury zachowań człowieka stworzyły podstawę do zdefiniowania trzech teorii agresji: teorii instynktu, teorii popędu i teorii uczenia się.

Pierwsza z koncepcji traktuje agresję jako instynkt, a więc element wrodzony, pozytywny z punktu widzenia biologicznego. Teoria stworzona przez Freuda ewoluowała wraz z rozwojem jego ogólnej koncepcji osobowości. Początkowo traktował agresję jako jeden z objawów popędu seksualnego przejawiającą się w fazie oralnej rozwoju przez np. gryzienie przedmiotów, w dalszym rozwoju - jako wynik kompleksu Edypa lub Elektry. Kolejnym etapem było stwierdzenie, iż przyczyną agresji jest frustracja spowodowana konfliktem pomiędzy id, ego i superego aby w końcu uznać za przyczynę wszelkich zachowań człowieka, w tym również agresywnych - dwa podstawowe, wzajemnie się zwalczające instynkty - życia i śmierci. Instynkt śmierci, będący źródłem tendencji do samounicestwienia jest zwalczany przez instynkt życia. W rezultacie tego konfliktu destruktywne popędy pierwotnie skierowane na własną osobę przesuwają się na osoby i rzeczy z najbliższego otoczenia. Wnioskiem z tych przemyśleń była konstatacja, iż konflikty międzyludzkie są nieuniknione, a jedyne czynniki hamujące zachowania agresywne to strach przed karą i użyciem siły, przy czym należy środki te stosować we wczesnym dzieciństwie. Zastosowanie kar uwalnia bowiem mechanizmy obronne, które nadają instynktowi agresji nieszkodliwe społecznie, a nawet pozytywne formy. Freud miał tu na myśli mechanizm obronny zwany sublimacją, dzięki któremu wrogie i agresywne uczucia wyrażane są np. w twórczym działaniu lub poświęceniu dla dobra innych.

Kontynuator myśli Freuda, Konrad Lorenz uznał, że instynkt agresji u człowieka jest formą patologiczną bowiem jego ewolucja, zmierzająca do wytworzenia się form zrytualizowanych skłaniających do jej rozładowania poprzez np. rywalizację w różnych dziedzinach (sport, nauka itp.), nie nadąża za rozwojem cywilizacyjnym. Człowiek posiada więc nadmiernie nasilony instynkt agresji, która kumuluje się i musi być okresowo rozładowywana (tzw. hydrauliczna koncepcja agresji), przy czym ewolucja nie wyposażyła nas w odpowiednie narzędzia instynktu hamujące agresję.

Opisane koncepcje, swego czasu bardzo popularne, nie zyskały jednak potwierdzenia we współczesnych badaniach naukowych..

Koncepcje ujmujące agresję jako popęd opierają się na założeniu, że przyczyną agresji jest zawsze frustracja, a frustracja zawsze prowadzi do agresji, przy czym modyfikacje tej teorii stwierdzają, że sytuacja frustracyjna nie zawsze musi prowadzić do reakcji agresywnej, a pomiędzy sekwencją zachowań frustracja - agresja może istnieć jeszcze jeden element, a mianowicie gniew, który stanowi potencjalną gotowość do agresji. W sytuacji frustracyjnej następuje kolizja dwóch czynników: dążenia do wykonania pewnej czynności i zaistnienia przeszkody uniemożliwiającej jej wykonanie. Skutkiem jest powstanie napięcia emocjonalnego, będącego pobudką do agresji. To, czy w wyniku frustracji wystąpi zachowanie agresywne, zależy również od innych czynników, przede wszystkim od warunków sytuacyjnych. Wyrażenie agresji jest często hamowane strachem przed karą i wówczas może nastąpić jej przemieszczenie (skierowanie jej na inny obiekt) lub zmiana postaci (inna agresywna reakcja zagrożona słabszą karą). Sam strach przed karą wygasza więc wyrażenie agresji ale jednocześnie nasila jej pobudzenie, jest bowiem dodatkową frustracją.

Najbardziej przekonująca wydaje się teoria traktująca agresję jako wynik uczenia się - za pomocą warunkowania instrumentalnego bądź modelowania. Jeżeli jednostka na skutek zachowania agresywnego osiągnie jakiś pożądany cel, to jest bardzo prawdopodobne, że będzie kontynuowała podobne działania w przyszłości, licząc na uzyskanie podobnych, zadowalających ją rezultatów. Zachowanie ulegnie utrwaleniu, zadziała bowiem mechanizm wzmocnienia pozytywnego (nagrody). Wzmocnieniem pozytywnym może stać się również kara, o ile satysfakcja osiągnięta wskutek reakcji agresywnej ma dla człowieka większą wartość, niż kara za takie zachowanie. Kara może spowodować zahamowanie lub wygaszenie reakcji agresywnej, jeśli istnieje możliwość reakcji alternatywnej - jeśli jednak agresja jest jedyną reakcją w danej sytuacji, to nawet silna kara nie wywoła skutku hamującego.

Niezwykle istotnym aspektem omawianej koncepcji jest modelowanie - nauka poprzez obserwację zachowań innych. Jest to nieustanny proces budowania obrazu świata i swojej osoby we własnym umyśle. Bardzo ważnym elementem jest tu osoba znacząca, która dostarcza wzoru do naśladowania. Ważna jest tu również obserwacja konsekwencji zachowań agresywnych - czy są one nagradzane, czy karane oraz jaką wartość ma nagroda lub - jak dotkliwa jest kara. Na tej podstawie obserwujący dokonuje swoistego rachunku plusów i minusów zachowania agresywnego.

Wielu współczesnych psychologów skłania się do uznania agresji za zachowania wyuczone a jej pojawienie wiąże z prowokacją (fizyczny lub słowny atak), pobudzeniem emocjonalnym oraz wzorcami dostarczanymi przez innych ludzi. Ten ostatni element wydaje się szczególnie istotny, dotyczy bowiem bardzo rozległej sfery, począwszy od najbliższej rodziny poprzez grupy rówieśnicze, społeczności szkolne aż po społeczne przyzwolenie na pewne formy agresji oraz przemoc pokazywaną przez media.

Za socjalizację dziecka w głównej mierze odpowiedzialni są rodzice. Jeśli rodzina nie spełnia właściwie swoich funkcji, socjalizacja dziecka może ulec zaburzeniu i manifestować się różnego rodzaju zachowaniami nieprzystosowawczymi np. agresywnością. Jeden z najtrudniejszych zawodów świata, "zawód rodzica" nie doczekał się niestety obowiązkowej szkoły, choć dotyczy przeważającej liczby ludzi na całym świecie.

Jak dowodzą liczne badania, niezaspokojone we wczesnym dzieciństwie potrzeby bliskości emocjonalnej i bezpieczeństwa nie rokują prawidłowego rozwoju w przyszłości. Frustracja potrzeby zależności następująca w wyniku braku prawidłowej opieki nad dzieckiem ze strony jego rodziców lub opiekunów jest również jedną z przyczyn wystąpienia zachowań agresywnych. Bardzo często zdarza się, że dziecko agresją skierowaną wobec rodziców, rodzeństwa czy przedmiotów stara się wymusić dla siebie jakieś korzyści. Jest to również sposób na wyrażenie własnej złości, pozbycie się jej oraz zademonstrowanie jej rodzicom. Proces wychowania dziecka, przeprowadzany poprawnie, powinien ograniczać tego rodzaju zachowania do minimum. Rodzice, dzięki odpowiedniemu stosowaniu metod nagród i kar mogą regulować poziom i częstotliwość agresywnych zachowań dziecka. Będzie to miało wpływ na kształt przejawiania negatywnych emocji w wieku późniejszym. Dziecko przyzwyczajone do rozwiązywania trudnych sytuacji poprzez zachowania agresywne będzie najprawdopodobniej takie zachowania kontynuowało w przyszłości, jego odporność na stres i samokontrola emocji będą zdecydowanie niższe. Dziecko takie może mieć w przyszłości trudności adaptacyjne i sprawiać bardziej dolegliwe społecznie problemy.

Niezwykle istotnym czynnikiem jest postawa rodziców wobec zachowań nacechowanych agresją. Jeżeli rodzice sami przejawiają takie zachowania nie widząc w nich nic złego, a dodatkowo zachęcają do nich dziecko - "jak ci zabiera zabawkę - uderz, to ci ją odda" - nie pozostanie to bez wpływu na obecność agresji w jego dalszym życiu. Nie wystarczy również, jeżeli rodzice będą od zachowań agresywnych dalecy, ale na takie zachowania u dziecka będą dawać przyzwolenie. Postawa rodziców lub opiekunów musi być jasno określona - każde zachowanie agresywne musi spotkać się z natychmiastową reakcją.

Przykładem nauki zachowań agresywnych przez modelowanie jest m. in. oglądanie przez dzieci i młodzież filmów i programów o brutalnej tematyce oraz granie w niektóre gry komputerowe, szczególnie fabularne, wymagające niejako "wcielania się" w postaci bohaterów (RPG). Brak odpowiedniego komentarza ze strony dorosłych, pozwala niedojrzałemu emocjonalnie dziecku przyswajać obserwowane zachowania, które sprzyjają zatraceniu świadomości niepowtarzalności życia i utrwalają przekonanie, że agresja wobec innego człowieka, zarówno słowna jak i fizyczna, jest dobrym środkiem do osiągnięcia zamierzonego celu.

Źródłem różnego rodzaju frustracji oraz sytuacji sprzyjających występowaniu zachowań agresywnych może być również środowisko szkolne oraz pozaszkolne grupy rówieśnicze.

W pierwszym przypadku ogromną rolę odgrywa osoba nauczyciela i jego metody pracy. Często zdarzają się sytuacje, w których występuje proces przeniesienia agresji np. w przypadku otrzymania złej oceny dziecko przejawia agresję w stosunku do kolegi będącego uczniem dobrym. Przyczyną może być poczucie niedowartościowania, doznania krzywdy lub niesprawiedliwości, a jeżeli umotywowanie złej oceny ze strony nauczyciela nie uprzedzi tego poczucia, istnieje ryzyko wystąpienia agresji w stosunku do osoby lub przedmiotu nie mających związku z daną sytuacją.

Badania przeprowadzone w grupie 240 uczniów szkół ponadpodstawowych [ za: Miłkowska-Olejniczak] wykazały, że najczęstszymi czynnikami wyzwalającymi zachowania agresywne w kręgach rówieśniczych są: w szkole - nadgorliwość wobec nauczycieli, dmuchanie w twarz dymem papierosowym, głupie kawały typu naklejanie czegoś na plecy, chowanie rzeczy, popychanie, wyzwiska, obgadywanie zachowań uczniów. W kręgu pozaszkolnym są to - niedotrzymywanie obietnic, zabieranie i nieoddawanie rzeczy pożyczonych, napastowanie fizyczne, odmowa pożyczenia jakichś przedmiotów, obgadywanie sympatii lub osób, z którymi młodzież pozostaje w związkach uczuciowych, krytyka zachowania, ubrania czy fryzury.

Istotnym spostrzeżeniem jest, że agresja będąca odpowiedzią na powyższe czynniki, często wyrażana jest w ten sam sposób - poprzez obgadywanie, ośmieszanie, wyzwiska lub przemoc fizyczną.

Bez wątpienia najlepszym sposobem zapobiegania agresji jest niedopuszczenie do jej pojawienia się, stanowcze opanowanie wszelkich jej przejawów w jak najmłodszym wieku i takie postępowanie aby dziecko nie nauczyło się, że agresywne formy zachowania bywają skuteczne.

Zapewnienie dziecku właściwych wzorów w okresie dorastania jest pierwszym i podstawowym warunkiem jego prawidłowego rozwoju we wszystkich sferach i ogromnie zmniejsza możliwość wystąpienia zachowań agresywnych w wieku młodzieńczym i później. Nie mniej istotna jest rola szkół, które muszą dysponować odpowiednio sformułowanymi i prawidłowo realizowanymi programami profilaktyki patologii. Duży nacisk powinien być położony między innymi na przeprowadzanie zajęć integracyjnych w pierwszych klasach gimnazjum i szkoły średniej, co może pomóc w pokonywaniu wzajemnej niechęci w przypadku przedstawicieli wrogich sobie grup kontrkulturowych.

Wychowawca szkolny nie może być osobą, której "z automatu" powierza się na kilka lat grupę młodych ludzi. Powinna to być osoba kompetentna, znająca podstawowe mechanizmy psychologiczne i prawa pojawiające się w małych grupach. Zespół nauczycielski powinien stanowić grupę prezentującą jednakowe stanowisko w podstawowych kwestiach dotyczących wychowania i mającą wsparcie profesjonalnego psychologa.

Działania mające na celu wyeliminowanie agresji są żmudne i długotrwałe, wymagają zaangażowania nie tylko ze strony szkoły ale także rodziców lub opiekunów. Z tego powodu celowe jest jak najszersze angażowanie ich w życie szkoły i przełamywanie bariery nauczyciel - rodzic.

W przypadku agresji częściej mamy do czynienia nie z zapobieganiem lecz z próbą zahamowania zachowań już występujących. Rolą szkoły jest tu dociekanie przyczyn takich zachowań i dostosowanie działań do indywidualnego przypadku.

Najczęściej stosowanym środkiem jest karanie. Przy czym, o ile w placówkach szkolnych nie ma już miejsca na kary fizyczne, o tyle w środowisku rodzinnym jest to nadal środek często jedyny. Wciąż bowiem panuje przekonanie, że najlepszym rodzajem kary jest tradycyjny klaps, który jednak niejednokrotnie przekształca się w regularne "lanie". Rolą szkoły jest uświadamianie rodzicom, że ta forma kary jest właśnie typowym przykładem agresji i może wywołać skutki odwrotne do zamierzonych. Przedstawienie rodzicom innych sposobów eliminowania niepożądanych zachowań jest również rolą mądrego nauczyciela.

Kary stosowane w środowisku szkolnym często nie są dla karanych dotkliwe na tyle, aby zapobiec zachowaniom agresywnym. Aby karanie było skuteczne musi być natychmiastowe, niezbyt surowe ale stosunkowo przykre, nieuchronne i konsekwentne oraz obowiązujące dla wszystkich uczniów. Musi być ono również dobrze przemyślane ponieważ odpowiednia forma kary pełni funkcję odstraszającą i tym samym zapobiega nasileniu się danego zachowania zarówno u karanych jak i u obserwujących.

Obserwacje psychologów wskazują na bardzo istotną rolę empatii emocjonalnej w redukowaniu skłonności do agresji. Metoda wspierania zdolności do spostrzegania i rozumienia uczuć innych osób okazała się bardzo skutecznym środkiem eliminującym agresję. Wśród sposobów przeciwdziałania zachowaniom agresywnym wymienia się również ćwiczenia umiejętności pokojowego rozwiązywania konfliktów, omawiania przyczyn gniewu i wrogości, ćwiczenie kompetencji komunikacyjnych, modelowanie zachowania nieagresywnego. Są to metody sprawdzone i skuteczne, wiele z nich znalazło odbicie w programach szkoleniowych dla nauczycieli przedszkoli, szkół placówek resocjalizacyjnych i opiekuńczo-wychowawczych.

Bibliografia:
1. Elliot Aronson, Timothy D. Wilson, Robin M. Akert: Psychologia społeczna. Poznań, Zysk i S-ka Wydawnictwo, 1977.
2. Albert Bandura, Richard H. Walters: Agresja w okresie dorastania. Warszawa, Panstwowe Wydawnictwo Naukowe, 1968.
3. Gerd Mietzel: Wprowadzenie do psychologii. Gdańsk, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2002.
4. Grażyna Miłkowska-Olejniczak: Przejawy i przyczyny agresywnych zachowań młodzieży. W: "Problemy opiekuńczo wychowawcze" 1999 nr 10.
5. Psychologia. Red. Jan Strelau. Gdańsk, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2000, tom 3.
 

Opracowanie: mgr Paweł Ogrodniczek

Wyświetleń: 2868