Liturgia okresu Nowego Testamentu i czasów apostolskich

I. JEZUS CHRYSTUS I POCZĄTEK LITURGII CHRZEŚĆIJANSKIEJ

1. Chrzest

Według Tradycji chrzest był już zapowiadany i przygotowywany przez Stary Testament. Tę antycypację widziano w kilku obrazach biblijnych: unoszenia się Ducha Bożego nad wodami (zob. Rdz 1, 2), uratowania Noego z potopu (zob. Rdz 7, 6n), przejścia Izraelitów przez Morze Czerwone (zob. Wj 13, 17-15, 19). Starożytność pogańska znała także cały szereg rytów inicjacyjnych i oczyszczających, w których można by dostrzec dalekie analogie i podobieństwa do narodzin z wody i z Ducha (J 3, 5). Jednak pierwszy sakrament przede wszystkim nawiązuje do chrztu Jezusa w Jordanie (zob. Mt 3, 13-17), a swoją moc zbawczą czerpie ze śmierci i zmartwychwstania Chrystusa oraz zesłania Ducha Świętego. I to z polecenia zmartwychwstałego Pana Kościół udziela chrztu (zob. Mt 28, 18-20; Mk 16, 15-16).[1]

2. Eucharystia

Źródeł Eucharystii należy szukać w Starym Testamencie. Wskazuje na to postępowanie samego Chrystusa w czasie ostatniej wieczerzy. Jego słowa i czyny miały wyraźne odniesienie do tego, co było istotne w dziejach Narodu Wybranego - Przymierza Boga ze Swoim ludem. Mszalna liturgia nawiązuje także do obchodów żydowskiej Paschy i powszechnie praktykowanych w Izraelu nabożeństw synagogalnych.[2]

Cztery opisy ustanowienia Eucharystii zawarte w Nowym Testamencie świadczą, iż dokonało się to podczas wieczerzy, która miała charakter uczty paschalnej (zob. Mt 26, 26-28; Mk 14, 22-24; Łk 22, 19-20; 1 Kor 11, 23-25). Chrystus nadał jej jednak nowy sens głównie przez dwie czynności (występujące także w tradycji żydowskiej). I tak: łamanie chleba mające miejsce na początku uczty - dzięki słowom Pana - stanowiło pierwszą konsekrację chleba; zaś z obrzędem błogosławieństwa kielicha związał Chrystus przemianę wina w Jego Krew Nowego i wiecznego Przymierza.[3] Ustanawiając Eucharystię Chrystus polecił jednocześnie Apostołom: To czyńcie na moją pamiątkę (Łk 22, 19; 1 Kor 11, 24 -25). Wypełniając ten nakaz uobecniali oni ofiarę Nowego Przymierza dziękując za dzieło odkupienia i rozdzielali wierzącym chleb eucharystyczny na znak komunii z Bogiem i między sobą.[4]

3. Modlitwa

Ewangelie wielokrotnie ukazują Pana modlącego się: rankiem (zob. Mk 1, 35) i w ciągu nocy (zob. Mk 14, 32-40; Łk 22, 39-46; Mt 26, 36-46), w samotności (zob. Łk 6, 12; 9, 18) i wśród tłumów (zob. J 11, 41-42), przy czynieniu znaków (zob. Mk 6, 41; 8, 7) i w czasie posiłku (zob. Mk 14, 22-23). Jako członek Ludu Bożego znał On wszystkie formy modlitw charakterystyczne dla pobożności żydowskiej i wypełniał nakazy Prawa z nimi związane. Jezus ukazał jednak i inną modlitwę. To nowe jej rozumienie wynikało z przyjęcia - na o wiele szerszą niż do tej pory skalę - osobistej więzi między Bogiem a człowiekiem, zaistniałej dzięki wcieleniu. To Syn Człowieczy nauczył ludzi wołać do Boga Abba - Ojcze i "podyktował" uczniom najpiękniejszą modlitwę - Ojcze nasz, aby Kościołowi nigdy nie zabrakło "wzorca" gdy będzie się zwracał do Stwórcy (zob. Łk 11, 1-4; Mt 6, 9-15). Tak więc modlitwa izraelska, czy właściwie - modlitwa człowieka w ogóle, punkt szczytowy osiągnęła w modlitwie Chrystusa.[5]


II. LITURGIA CZASÓW APOSTOLSKICH

Dzieje Apostolskie, opisując środowisko w jakim rozwijała się wspólnota jerozolimska, pozwalają równocześnie podpatrzyć nieco jej liturgię. Pierwsi chrześcijanie brali nadal udział w życiu religijnym swego narodu. Na spotkaniu z Pawłem w Jerozolimie starsi mówią: Widzisz bracie, ile tysięcy Żydów uwierzyło, a wszyscy trzymają się gorliwie prawa (Dz 21, 20-21). Oznacza to, że dzieci poddawano obrzezaniu, że przestrzegano przepisów dotyczących oczyszczenia, że zachowywano szabat. Wymowne jest, że chrześcijanie z Jerozolimy uczestniczyli w codziennych modlitwach w Świątyni (zob. Dz 2, 46) np.: Piotr i Jan wstępują tam na modlitwę poranną (zob. Dz 5, 21) i o godzinie dziewiątej, to znaczy o trzeciej po południu (zob. Dz 3, 1). Przy czym Dzieje notują, iż uczniowie udawali się do Świątyni wszyscy razem (zob. Dz 2, 46), a zatem stanowili odrębną grupę w łonie całego Izraela i - dodatkowo - mieli tego świadomość.[6]

1. Łamanie chleba - uczta Pańska i modlitwa

Chrześcijanie, nie separując się od ogółu społeczności żydowskiej, wiedli równocześnie własne, odrębne życie. Gromadzili się razem. Zebrania te odbywały się w prywatnych domach, tak jak to miało już miejsce w przypadku Wieczernika. Dzieje powiadają, że chrześcijanie łamali chleb po domach (Dz 2, 46).[7] Znane jest jedno z takich miejsc: dom Marii - matki Jana zwanego Markiem - gdzie zebrało się na modlitwę liczne zgromadzenie, w czasie gdy Piotr znajdował się w więzieniu (zob. Dz 12, 12). Podobnie - Paweł napominał braci w domu Lidii z Filippi (zob. Dz 16, 40) i sprawował Eucharystię w Troadzie na trzecim piętrze jakiegoś prywatnego domostwa (zob. Dz 20, 9). Górna sala, obszerniejsza i nie przeznaczona na mieszkanie, doskonale się nadawała na takie zgromadzenia. Rodziny pomagały w ten sposób Kościołowi oddając swoje domy do dyspozycji wspólnoty, stąd Paweł wspominał o Akwili i Pryscylli i o Kościele zbierającym się w ich domu (1 Kor 16, 19). [8]

Chrześcijanie gromadzili się często - Dzieje mówią o codziennych zebraniach obejmujących łamanie chleba, posiłek i modlitwy dziękczynne (zob. Dz 2, 46). Niektóre z nich miały miejsce w nocy, stąd Piotr mógł już po północy spotkać u Marii liczne zgromadzenie na modlitwie (zob. Dz 12, 12). Jedno wydaje się pewne: że zebrania odbywały się w nocy z soboty na niedziele o czym zaświadcza znowu Łukasz Ewangelista (zob. Dz 20, 7).[9] Chrześcijanie uczestniczyli więc we wspólnych modłach szabatu, po czym spotykali się we własnym gronie. Zdaje się, że to właśnie ten zwyczaj doprowadził do nazwania niedzieli dniem ósmym; ponieważ wyrażenie to - z którym spotykamy się już w Liście Pseudo-Barnaby - tłumaczy się rzeczywiście tylko przez odniesienie do siódmego dnia tygodnia żydowskiego. Nazwą bardziej obiegową była (Kyriake czyli Dzień Pański) odpowiadająca naszej niedzieli.[10] Nie jest jednak pewne, czy zgromadzenia chrześcijan miały zawsze miejsce w godzinach nocnych. Bardzo możliwe, że odbywały się też o innych porach. Dotyczy to zwłaszcza tych przypadków, gdy posiłkowi towarzyszyła Eucharystia, o czym świadczy Pierwszy List do Koryntian (zob. 11, 17-33).[11]

Na podstawie tego, co mówią Dzieje (zob. 2, 42) możliwe był - choć fragmentaryczne - zrekonstruowanie zgromadzeń pierwszych chrześcijan, na których po nauczaniu odbywało się łamanie chleba oraz odmawiano modlitwy. Owo łamanie chleba to archaiczne wyrażenie jakim Dzieje określają Eucharystię (2, 42; 20, 7). Przypomina ono gest Chrystusa dzielącego chleb po wypowiedzeniu nad nim słów konsekracji w trakcie uczty paschalnej. Błogosławieństwo chleba odpowiada błogosławieństwu przaśników przed wieczerzą; błogosławieństwo wina - spełnianiu kielicha, które następowało po posiłku.[12] Te dwa rytuały chrześcijanie zachowali, jednakże w oderwaniu od uczty paschalnej - jako spełniane albo po posiłku, albo bez żadnego posiłku towarzyszącego. Ten, kto przewodniczył Eucharystii, po złożeniu dziękczynienia błogosławił chleb i wino, wyciągając nad nimi ręce, i wymawiał słowa Pana z ostatniej wieczerzy.[13] Elementy te odpowiadają temu, z czym spotkać się można w żydowskich berakoth oraz w rękopisach z Qumran.[14]

Jak mówią Dzieje (por. 2, 42; 12, 5) po Eucharystii następowały modlitwy.[15] Były one odmawiane zwłaszcza przez Apostołów lub starszych, przewodniczących zgromadzeniu (zob. Dz 6, 4; 13, 3). Mogli jednak tę funkcję pełnić i ci, którzy otrzymali specjalną łaskę, jak na przykład prorocy ze wspólnoty w Antiochii (zob. Dz 13, 3), czy prorok Agabos (zob. Dz 11, 28). Kobiet, które nie były dopuszczane do nauczania mogły sprawować dziękczynienie; przy czym św. Paweł zaznacza, iż powinny mieć wówczas nakrytą głowę (zob.1 Kor 11, 7). To właśnie w czasie zgromadzenia chrześcijan miało zasadniczo miejsce wylanie Ducha Świętego (zob. Dz 4, 31) - jest więc ono Nową Świątynią, w której mieszka Bóg (zob. 1 P 2,5), przez co dawna świątynia stała się bezużyteczna, aczkolwiek z początku obie współistniały ze sobą.

3. Chrzest

Na temat chrztu w Kościele czasów apostolskich posiadamy niewiele wiadomości. Niemniej porównanie obrzędu spotykanego w ówczesnych wspólnotach żydowskich - zwłaszcza tej z Qumran - z późniejszą inicjacją chrześcijańską ukazuje, że już w najdawniejszych czasach musiał istnieć jakiś porządek poprzedzającego ją przygotowania. Przyjmuje się istnienie dwóch etapów: w pierwszym - tego, który pragnie się nawrócić, przygotowuje się i uczy żyć po chrześcijańsku; następnie zaś - gdy poznał już wiarę i pokazał, że zdolny jest żyć jak chrześcijanin - dopuszcza się go do bezpośredniego przygotowania o charakterze liturgicznym.[16] Co wchodziło w zakres tych dwóch faz, można wywnioskować na podstawie dokumentów z tego czasu, zwłaszcza - Didachè. Katecheza dogmatyczna bywała różna, w zależności od tego, czy chodziło o pogan, czy o Żydów. W wypadku tych pierwszych powinna była przede wszystkim zawierać naukę o Bogu Stworzycielu i o Zmartwychwstaniu. Potem następowała katecheza moralna, na którą składały się przede wszystkim dwa przykazania miłości Boga i bliźniego (zob. Pwt 6, 5; Kpł 19, 18), tak zwana złota reguła, wykład o dwóch drogach, wreszcie - przepisy zawierające w szczególności prawa sformułowane przez Sobór Jerozolimski.[17] Takie zestawienie wywodzi się z judaizmu. Katecheza o dwóch drogach nosi zaś niezaprzeczalne znamiona podobieństwa do Reguły zrzeszenia w Qumran.[18] Cytowane słowa Chrystusa zbliżone były do Jego słów z Nowego Testamentu, ale ze znamiennymi odchyleniami - wchodzi tu więc w grę tradycja ustna niezależna od Ewangelii przechowywana w nauczaniu katechetycznym.

Drugi "zbiór" to obrzędy chrzcielne. Zarówno w przypadku katechumena, jak i innych osób towarzyszących ceremonii chrzest poprzedzony był postem. Wydaje się, że miał on znaczenie egzorcyzmów i rozpoczynało go wyrzeczenie się szatana i przyznanie się do Chrystusa. Sam rytuał wykazuje odległe powiązania z chrztem jordańskim, bezpośrednie - z chrztem Jana i jego znaczeniem eschatologicznym, oraz ostatecznie - z chrztem Chrystusa. Natomiast nie wydaje się, aby miał związek z żydowskim chrztem prozelitów. Odbywał się przez zanurzenie, zazwyczaj w wodzie źródlanej. Składało się nań zanurzenie potrójne, połączone z wezwaniem trzech Osób Boskich.[19]

Inicjacji chrześcijańskiej towarzyszyły liczne rytuały pomocnicze. Przede wszystkim - namaszczenie olejem świętym.[20] (Koptyjski tekst Didachè podaje nawet po Eucharystii modlitwę na konsekrację myronu.) Nakładanie ochrzczonemu białej szaty można, na podstawie licznych wzmianek, interpretować jako symbolikę zrzucenia starego człowieka, a przywdziania nowego we chrzcie. Obrzęd ten istnieje już u Pawła, ale jego źródło jest żydowskie - wspominają o nim często Ody Salomona, a Testament Lewiego mówi o powtórnym włożeniu szaty.[21] Po tym wszystkim następowała katecheza pochrzcielna, która
stała się punktem wyjścia do katechez mystagogicznych IV wieku. Ponieważ chrztu najchętniej udzielano w noc Wielkanocną, katecheza ta przybierała formę wielkanocnej homilii.[22] Znakomity tego przykład to Pierwszy List Piotra, który w swej początkowej części porównuje wyzwolenie chrześcijan przez chrzest z niewoli szatana z wyzwoleniem Żydów z niewoli egipskiej. Czuwanie chrzcielne kończyła celebracja Eucharystii.

III. DIDACHÈ - NAUKA DWUNASTU APOSTOŁÓW

Didachè czyli Nauka Dwunastu Apostołów[23] jest zbiorem nakazów moralnych, modlitw, przepisów liturgicznych i zarządzeń organizacyjnych pierwszych wspólnot chrześcijańskich; sporządzonym przez anonimowego autora - prawdopodobnie w Syrii zachodniej - w drugiej połowie I wieku. Składa się z 16 rozdziałów, które można podzielić na cztery części:
a) pouczenia moralne dla katechumenów (n.1-n.6),
b) przepisy liturgiczne i modlitwy (n.7-n.10),
c) zarządzenia organizacyjne pierwszych gmin (n.11-n.15),
d) zakończenie (n.16) jest wezwaniem do czujności w oczekiwaniu na powtórne przyjście Chrystusa.[24]

1. Chrzest

Wg Didachè chrzest - udzielany w Imię Trójcy - winien zasadniczo odbywać się przez trzykrotne zanurzenie w wodzie żywej, tj. w rzece lub strumieniu. W razie konieczności dopuszcza się jednak trzykrotne polanie wodą (zob. n. 7).

2. Eucharystia - Dzień Pański - niedziela

Eucharystia ma tu charakter prototypu Mszy świętej.[25] Udział w niej zarezerwowany jest tylko dla ochrzczonych, a przed jej rozpoczęciem wymagane jest wyznanie grzechów (spowiedź powszechna). Na określenie Eucharystii Didachè posługuje się terminami: pneumatike trofe kai potos - duchowy pokarm i napój (n. 10) oraz hysia (gr. ofiara). Cytuje także tekst proroka Malachiasza (Ml 1,11): Na każdym miejscu i w każdym czasie składać mi będą ofiarę czystą, ponieważ jestem Królem wielkim, mówi Pan, a imię moje budzi podziw między narodami (n.14). Wreszcie - poleca: W dniu Pana, w niedzielę, gromadźcie się razem, by łamać chleb i składać dziękczynienie (n. 14). Użyte tu określenie Kyriake - Dzień Pański jest najstarszą z nazw nadawanych niedzieli i początkowo oznaczało tylko chrześcijańską Wielkanoc. [26]

3. Modlitwa i post

W rozdziale ósmym Didachè podaje tekst modlitwy Ojcze nasz i nakaz jej odmawiania trzy razy dziennie. Zaś w rozdziałach dziewiątym i dziesiątym zawarty jest tekst modlitwy dziękczynnej po komunii świętej, śpiewany do dnia dzisiejszego w kościołach: Dziękujemy Ci, Ojcze nasz, za świętą winorośl Dawida, sługi Twego, którą nam poznać dałeś przez Jezusa, sługę Swego - Tobie chwała na wieki (n. 9); Dziękujemy Ci, Ojcze święty, za święte imię Twoje, któremu zgotowałeś mieszkanie w sercach naszych, i za wiedzę, i za wiarę, i za nieśmiertelność, którą nam poznać dałeś przez Jezusa, sługę Swego - Tobie chwała na wieki (n. 10).[27]

Nauka Dwunastu Apostołów wskazuje również na konieczność zachowywania przez chrześcijan postów (zob. n. 8). Miały one wypadać w środę i piątek, a więc przeciwnie do dni postu żydowskiego. Warto tu zwrócić uwagę, że te dwa dni - zwłaszcza środa - miały szczególne znaczenie w kalendarzu z Qumran. Możliwe więc, że występują tu pozostałości tegoż kalendarza.

4. Urzędy kościelne

W ujęciu Didachè Kościół przedstawiany jest jako zgromadzenie święte, lud nowy, zebrany ze wszystkich stron świata; nosi cechy jedności, powszechności i świętości. Tego też symbolem jest jeden chleb eucharystyczny: Jak ten chleb łamany, rozrzucony po górach, został w jedno zebrany, tak niech Kościół Twój aż po najdalsze krańce ziemi zbierze się w jednym królestwie Twoim, bo Twoja jest chwała i moc przez Jezusa Chrystusa na wieki! (n. 9). W Kościele tym istniała już jednak hierarchia.[28] Przełożeni gminy, określani jako episkopoi kai diakonoi (biskupi i diakoni), byli wybierani przez wspólnoty (zob. n. 15). Brak natomiast w dokumencie wypowiedzi o istnieniu prezbiterów i episkopatu monarchicznego. Sporo zaś miejsca poświęca się instytucji proroków i nauczycieli, którzy posiadali prawo do dziesięciny i mogli sprawować Eucharystię. Jeśli posiadali obyczaje Pana, ich autorytet był niekwestionowany, a wypowiedzi nie mogły być poddawane krytyce (zob. n. 11).

Wspólne sprawowanie obrzędów wyróżniało chrześcijan spośród pogan i stanowiło zarazem istotną treść ich życia religijnego już od najwcześniejszego okresu istnienia Kościoła. W IV wieku - w związku ze zmianą sytuacji politycznej - nastąpił szczególnie silny rozwój owej "płaszczyzny" aktywności Ludu Nowego Przymierza. Zaś z biegiem czasu początkowa spontaniczność i zmienność tych czynności została zastąpiona niezmienną obrzędowością, zwana rytem, a później także - liturgią. Poczynając od XVIII wieku owym ostatnim terminem zaczęto określać wszystkie działania kultyczne Kościoła.[29]

BIBLIOGRAFIA:

I. ŹRÓDŁA:
1. Nauka (Didachè) Dwunastu Apostołów, w: Pierwsi świadkowie. Wybór najstarszych tekstów chrześcijańskich, pod red. M. Starowieyskiego, Ojcowie Żywi, T. 8., Kraków 1988, s. 39 - 52.
2. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu

II. OPRACOWANIA:
1. Danielou I., Marrou H.I., Historia Kościoła, T. 1, Warszawa 1986.
2. Drączkowski F., Patrologia, Lublin 1998.
3. Hamman A.G., Życie codzienne pierwszych chrześcijan, Warszawa 1990.
4. Koperek S., Rys historyczny rozwoju liturgii mszalnej, w: Misterium Christi, T. 3: Msza Święta, pod red. W. Świerzawskiego, Kraków 1993, s. 25 - 61.
5. Maliński M., Zrozumieć Eucharystię - żyć Eucharystią, Wrocław 1988.
6. Małunowiczówna L., Antologia modlitwy wczesnochrześcijańskiej, Lublin 1993.
7. Miazek J., Msza święta pierwszych chrześcijan, w: Eucharystia pierwszych chrześcijan. Ojcowie Kościoła nauczają o Eucharystii, pod red. M. Starowieyskiego, Ojcowie Żywi,
T. 7, Kraków 1987, s. 31 - 51.
8. Olszewski D., Dzieje chrześcijaństwa w zarysie, Katowice 1982.
9. Pierrard P., Historia Kościoła Katolickiego, Warszawa 1984.
10. Rops D., Życie codzienne w Palestynie w czasach Jezusa, Warszawa 1964.
11. Simon M., Cywilizacja wczesnego chrześcijaństwa I - IV wiek, Warszawa 1981.
12. Starowieyski M., Podręczny zbiór praw gminy chrześcijańskiej - "Didache", w: Pierwsi świadkowie. Wybór najstarszych pism chrześcijańskich, pod red. M Starowieyskiego, Ojcowie Żywi, T. 8, Kraków 1988, s. 30 - 38.
13. Wit Z., Liturgia, w: Być chrześcijaninem dziś. Teologia dla szkół średnich, pod red.
M. Ruseckiego, Lublin 1992, s. 415 - 427.

Przypisy:
1. Zob. Z. W i t, Liturgia, w: Być chrześcijaninem dziś. Teologia dla szkół średnich, pod red. M. Ruseckiego, Lublin 1992, s. 441.
2. Zob. M. M a l i ń s k i, Zrozumieć Eucharystię - żyć Eucharystią, Wrocław 1988, s. 65; M. S i m o n, Cywilizacja wczesnego chrześcijaństwa I - IV wiek, Warszawa 1981, s. 103 - 104.
3. Zob. S. K o p e r e k, Rys historyczny rozwoju liturgii mszalnej, w: Misterium Christi, T. 3: Msza Święta, pod red. W. Świerzawskiego, Kraków 1993, s. 25 - 29; M. S i m o n, dz. cyt., s. 104.
4. Zob. M. M a l i ń s k i, dz. cyt., s. 73.
5. Zob. L. M a ł u n o w i c z ó w n a, Antologia modlitwy wczesnochrześcijańskiej, Lublin 1993, s. 29.
6. Zob. D. O l s z e w s k i, Dzieje chrześcijaństwa w zarysie, Katowice 1982, s. 15; Z. W i t, dz. cyt., s. 496.
7. Zob. S. K o p e r e k, dz. cyt., s. 27.
8. Zob. D. O l s z e w s k i, dz. cyt., s. 22.
9. Zob. S. K o p e r e k, dz. cyt., s. 27 n.
10. Słowo KYRIAKE zostało przetłumaczone na łacinę przez Dominica dies, od którego pochodzi francuskie dimanche. W języku francuskim jest to jedyna nazwa dnia tygodnia, która ma pochodzenie chrześcijańskie (lundi, mardi oznaczają: dzień księżyca - lunae i Marsa - Martis, itd.). Polskie słowo "niedziela" ma odmienną etymologię i wywodzi się od zakazu pracy w Dniu Pańskim. Cennych wiadomości o najwcześniejszej historii terminu KYRIAKE dostarczają: rozdział XIV Didache, List do kościoła w Magnezji (9, 1) św. Ignacego Antiocheńskiego i rozdział XV Listu Barnaby.
11. Zob. J. M i a z e k, Msza święta pierwszych chrześcijan, w: Eucharystia pierwszych chrześcijan. Ojcowie Kościoła nauczają o Eucharystii, pod red. M. Starowieyskiego, Ojcowie Żywi, T. 7., Kraków 1987, s. 37.
12. Zob. T a m ż e, s. 34.
13. Zob. I. D a n i e l o u, H.I. M a r r o u, Historia Kościoła, T. 1, Warszawa 1986, s. 29.
14. Zob. D. O l s z e w s k i, dz. cyt., s. 13 n.; D. R o p s, Życie codzienne w Palestynie w czasach Jezusa, Warszawa 1964, s. 360n.
15. Zob. L. M a ł u n o w i c z ó w n a, dz. cyt., s. 31n.
16. Zob. D. O l s z e w s k i, dz. cyt., s. 22; P. P i e r r a r d, Historia Kościoła Katolickiego, Warszawa 1984, s. 33 n.
17. Zob. A. G. H a m m a n, Życie codzienne pierwszych chrześcijan, Warszawa 1990, s. 272 - 275.
18. Zob. M. S i m o n, dz. cyt., s. 113.
19. Zob. I. D a n i e l o u, H.I. M a r r o u, dz. cyt., s. 69 n; Nauka (Didachè) Dwunastu Apostołów, n. 7, w: Pierwsi świadkowie. Wybór najstarszych tekstów chrześcijańskich, pod red. M. Satrowieyskiego, Ojcowie Żywi, T. 8, Kraków 1988, s. 44 - 45.
20. Zob. Z. W i t, dz. cyt., s. 443.
21. Zob. Tamże.
22. I. D a n i e l o u, H.I. M a r r o u, dz. cyt., s. 71.
23. Zob. Nauka (Didachè) Dwunastu Apostołów..., s. 39 - 52.
24. Zob. M. S t a r o w i e y s k i, Podręczny zbiór praw gminy chrześcijańskiej - "Didachè", w: Pierwsi świadkowie. Wybór najstarszych tekstów chrześcijańskich, pod red. M. Starowieyskiego, Ojcowie Żywi, T. 8, Kraków 1988, s. 31 - 32.
25. F. D r ą c z k o w s k i, Patrologia, Lublin 1998, s. 31.
26. Zob. przyp. 10 w niniejszej pracy, s. 4.
27. Zob. L. M a ł u n o w i c z ó w n a, dz. cyt., s. 159 n.
28. Zob. D. O l s z e w s k i, dz. cyt., s. 16.
29. Zob. Z. W i t, dz. cyt., s. 416.
 

Opracowanie: mgr Joanna Małocha

Wyświetleń: 1680