Rozpoznawanie objawów stosowania przemocy wobec dzieci i sposoby zapobiegania

Problem przemocy fizycznej, emocjonalnej, seksualnej czy zaniedbywanie podstawowych potrzeb fizycznych i psychicznych dziecka, został dopiero zdefiniowany i nazwany w drugiej połowie XX wieku. Określone zostały sfery wywierania na dziecko przemocy i metody rozpoznawania. Nauczyciel, wychowawca powinien znać te sposoby - metody, bo być może one są przyczyną niepowodzeń szkolnych dziecka. Wiadomo, że przemoc dotyczy coraz młodszych dzieci, nawet niemowląt. Znęcanie się i przemoc fizyczna dotyczy przede wszystkim dzieci do 4 roku życia. Wykorzystywanie seksualne od 6 - 9 lat dziecka i trwa przeciętnie dwa lata do czasu ujawnienia. Przemoc emocjonalna trwa niejednokrotnie przez całe dzieciństwo, natomiast zaniedbywanie dotyczy szczególnie dzieci małych i w młodszym wieku szkolnym.

Najtrudniejszym zadaniem nauczyciela jest umiejętność rozpoznania, czy dziecko jest ofiarą przemocy. Dlatego nauczyciel musi wiedzieć, które symptomy zachowania wskazują na to, czy dziecko jest ofiarą przemocy. Symptomy na podstawie których można przypuszczać, że dziecko jest ofiarą przemocy to:
- chodzenie po klasie, zaglądanie innym przez ramię (reakcja na poczucie samotności)
- płacz, gdy coś się dziecku nie udaje
- mała tolerancja na zmiany (moja ławka, moja pani)
- brak poczucia bezpieczeństwa
- silna obrona sfery osobistej
- naruszanie sfery osobistej innych (nie trzymanie granic)
- tendencja do widzenia świata jako zagrażającego
- nie korzystanie z szans

Nauczyciel, który ma przypuszczenia, że jakieś dziecko w jego klasie jest ofiarą przemocy, zaczyna go obserwować. W czasie tej obserwacji widzimy, że:
- dziecko boi się, gdy zbliża się dorosły
- sztywnieje w bezpośrednim bliskim kontakcie
- niechętnie wraca do domu

W trakcie dalszych obserwacji dziecka krzywdzonego możemy wyróżnić kilka rodzajów zachowań, które dziecko zaczyna stosować. Może to być:
1. Strategia wybitnego dziecka:
- wysoka inteligencja
- silna dbałość o osiągnięcia
- bardzo dobre wyniki w nauce
- ograniczone kontakty z innymi dziećmi
2. Strategia opieki:
- wyczulenie na potrzeby rodziców i dorosłych
- tzw. "mały dorosły"
- brak radości i spontaniczności
- przejęcie funkcji opiekuńczych nad młodszym rodzeństwem
3. Strategia spokoju i unikania kłopotów:
- trzymanie się z dala od wszystkiego
- stosowanie zjawiska niepozornej czujności
- podejrzliwy wyraz oczu
- baczna obserwacja każdego ruchu dorosłych
- tzw. podejście strusia - jeśli ja cię nie widzę, to ty nie widzisz mnie
- unikanie za wszelką cenę kontaktu wzrokowego

Bardzo popularna jest również metoda rozpoznawania przemocy na podstawie rysunków dziecka. Metoda ta może pomóc w rozpoznaniu, czy dziecko jest ofiarą przemocy. Symbolika graficzna rysunku pozwala bardzo szybko i precyzyjnie określić stan emocjonalny dziecka, jego traktowanie i miejsce w domu rodzinnym. Na tą symbolikę składa się m. in.: brak w rysunku pierwiastka ludzkiego, roślinnego, zwierzęcego, brak wejścia do domu, wejście zakratowane, niedostępne. Rysunek otoczony linią. Na rysunku elementy nierealistyczne, fantazyjne, perspektywa "żabia". Ciemna, agresywna kolorystyka. Elementy jawnie lub symbolicznie genitalne, agresywna, przerażająca tematyka.

Mając do dyspozycji taki materiał, nauczyciel może dokonać portretu psychologicznego dziecka krzywdzonego. Może wysnuć wnioski, jakie zachowania dorosłych zrodziły w dziecku, że własne "ja" dziecka zostało uszkodzone. Co zbudowało negatywny obraz własnej osoby? Spowodowało poczucie niskiej samooceny? Zrodziło bezsilność i poczucie winy? Co sprawia, że dziecko stale tkwi w negatywnych emocjach, jest ciągle niezadowolone i nie ma nadziei na sukces w swym postępowaniu (wręcz boi się mieć nadzieję)?

Brak wczesnego rozpoznania przez nauczyciela tego, czy dziecko jest ofiarą przemocy, może w skrajnych przypadkach prowadzić nawet do prób samobójczych czy samookaleczeń.

Należy pamiętać, że dzieci krzywdzone odczuwają większe napięcie wówczas, gdy maje coś zrobić, niż gdy już coś robią. Konieczne zatem jest inspirowanie do podejmowania szybkich decyzji i realizacji zadania. Dzieciom, ofiarom przemocy należy zapewnić w szkole takie warunki, aby miały poczucie pewności siebie tzn.: poczucie pewnego rodzaju swobody, służyć im radą, konstruktywną krytyką, pobudzać przez zachęcanie, często nagradzać i stosować jasne zasady oceniania.

Takie zachowanie nauczyciela wzmacnia u dziecka poczucie własnej wartości i pewności siebie, zmienia motywację, przełamuje bezradność, daje poczucie samodzielności.

Stosowanie w/w metod i form oddziaływania na krzywdzone dziecko przynosi efekty i dlatego warto podjąć takie działania, nie tylko dla dobra dziecka krzywdzonego, ale również dla lepszego funkcjonowania całej klasy.

1. M. Dudzik - Redakcja. Nauczyciel - uczeń między przemocą, a dialogiem, obszary napięć i typy interakcji. PTP Poznań
2. M. Łobocki. Wychowanie w klasie szkolnej. WSIP W - wa.

 

Opracowanie: Michał Stolecki, nauczyciel sztuki i informatyki SP nr 2 w Chełmie Śląskim

Wyświetleń: 1000