Rola domu, szkoły i grup rówieśniczych w problemie demoralizacji i przestępczości u nieletnich

1. Rola domu

Środowisko rodzinne jest pierwszym środowiskiem wychowawczym dziecka. Tu nawiązuje ono pierwsze kontakty społeczne z innymi ludźmi i zdobywa pierwsze doświadczenia z dziedziny życia społecznego. Od wychowania dziecka w rodzinie i wpływów środowiskowych, jakim jest ono poddawane, zależy to, by nie doprowadziły one do czynów przestępczych. Wiele zaburzeń życia uczuciowego, występujących u dzieci i młodzieży jest rezultatem niewłaściwego oddziaływania rodziców. Wśród czynników negatywnych wymienia się: niezgodne współżycie rodziców, brak wzajemnego szacunku, zbyt szybkie tempo życia i niewłaściwe metody wychowawcze oraz brak zachowania podstawowych zasad moralnych w życiu. Zaburzenia emocjonalne powodują odrzucenie autorytetu rodziców, a wraz z nim wszelkich innych wartości i autorytetów oraz norm społecznie akceptowanych. Do najbardziej negatywnych czynników, występujących w środowisku rodzinnym nieletnich przestępców należą:
a) niewłaściwa postawa wychowawcza ojca (zbytnia pobłażliwość lub rygoryzm),
b) brak opieki i kontroli ze strony matki,
c) wrogi lub obojętny stosunek uczuciowy jednego z rodziców do dziecka,
d) brak harmonijnego współżycia rodzinnego,
e) brak odpowiedniego przykładu postaw moralnych rodziców.

Na podkreślenie zasługuje również fakt emocjonalny więzi dziecka z rodziną. Rozważając powtarzanie i rozwój zaburzeń w zachowaniu dzieci i zależność tych zaburzeń od czynników tkwiących w rodzinie, większość badaczy tego zjawiska wysuwa na plan pierwszy zespół tych cech życia rodzinnego, które obejmuje się określeniem więzi emocjonalnej dziecka z rodzicami.

Aby między dzieckiem i rodzicami została zbudowana prawidłowa, pozytywna więź emocjonalna muszą zostać zaspokojone potrzeby dziecka. Istnieją trzy wielkie kategorie potrzeb:
A. biologiczne,
B. psychiczne,
C. kulturalne (społeczne)

Ad. A. Potrzeby biologiczne, to potrzeby pierwotne, proste. Zaspokojenie ich umożliwia powstanie potrzeb wyższych, czyli psychicznych i kulturalnych. Małe dziecko w okresie swego życia emocjonalno-popędowego odczuwa potrzeby biologiczne tj. głodu, ciepła, wygodnej pozycji i zaspokojenie ich zadowala je. W miarę rozwoju psychicznego budzenia się i rozwoju życia uczuciowego, kontaktów społecznych zjawiają się potrzeby psychiczne i one stają się motorem działania. Zaspokojenie podstawowych potrzeb psychicznych umożliwia z kolei wpajanie potrzeb wyższych, społecznych - w ten sposób realizuje się proces uspołecznienia.

Ad. B. Wyróżnia się następujące potrzeby psychiczne, które powinny być zaspokojone w środowisku rodzinnym:
- potrzeba pewności i poczucia bezpieczeństwa,
- potrzeba solidarności i łączności z osobami bliskimi,
- potrzeba miłości,
- potrzeba akceptacji i uznania.

Jeśli któraś z wymienionych podstawowych potrzeb psychicznych nie zostanie zaspokojona w środowisku rodzinnym, rozwój psychiczny dziecka nie będzie przebiegać prawidłowo. Na pierwszym miejscu, jeśli chodzi o realizację wymieniana jest potrzeba pewności i bezpieczeństwa. Rodzina dzięki stałości swego środowiska daje dziecku oparcie i poczucie bezpieczeństwa. Stabilność ta stanowi bardzo ważny czynnik równowagi emocjonalnej i zdrowia psychicznego dziecka.

Toteż nieprawidłowości struktury rodziny są bardzo często wymieniane jako cecha środowisk rodzinnych dzieci o zaburzonym procesie uspołecznienia. Rozbicie rodziny przez śmierć, rozwód, czy separację stanowi zawsze szok, nieraz pozostawia u dziecka trwały uraz. O poczuciu bezpieczeństwa, o tym czy dziecko czuje się kochane i akceptowane, decyduje nie tylko formalna struktura rodziny (zewnętrzna formalna struktura rodziny - tj. rodzina pełna, niepełna, zrekonstruowana) lecz również jej struktura wewnętrzna tj. wzajemny stosunek rodziców do siebie, do dzieci oraz wszystko to, co składa się na atmosferę wychowawczą. Atmosferę wychowawczą domu można porównać do "klimatu", w którym wzrasta i rozwija się mały człowiek. Atmosfera pogody i życzliwości otaczająca dziecko ma wpływ na jego aktywność, a tym samym na lepszy szybszy rozwój. Szczególnie drastycznych przykładów, szkodliwych wpływów i istniejących konfliktów między rodzicami na psychikę dziecka dostarczają sytuacje rozwodowe. Dziecko bywa w nich przedmiotem rozgrywek między rodzicami, którzy często z ambicjonalnych pobudek domagają się wzajemnie od siebie "swoich praw do dziecka". Dziecko jest świadkiem rozmów na ten temat, świadkiem burzliwych scen i tą drogą zostaje wprowadzone w życie i sprawy dorosłych, sprawy dla niego trudne, których nie jest w stanie pojąć i zrozumieć. Dziecko czuje się zagrożone, zagubione, przeżywa ambiwalentne uczucia w stosunku do osób najbliższych. Stąd też opisane przeze mnie sytuacje są wybitnie nerwicorodne i dzieci znajdujące się w nich przejawiają w większości zaawansowane objawy nerwicowe, pozostałe zaś - inne przejawy zarysowującej się zaburzonej osobowości.

Wśród czynników wpływających na dezorganizację życia rodzinnego i w konsekwencji na zaburzenie rozwoju wychowujących się w tych rodzinach dzieci, na jednym z pierwszych miejsc wymieniane jest nadużywanie alkoholu.

Atmosfera nadużywania alkoholu jest wybitnie nerwicogenna, związane z nią nieporozumienia, awantury, naruszają równowagę emocjonalną domowników, a zwłaszcza dzieci, które pozbawione są poczucia bezpieczeństwa i utrzymywane w stałym lęku i napięciu. Dom przestaje być schronieniem, gdzie można się schronić przed przykrym przeżyciem życiowym. Osobowość dzieci alkoholików bywa określana jako bierno-agresywna. Mają one poważne trudności w precyzowaniu własnych dążeń i nie potrafią opanować uczucia złości wywołanego trudnościami życiowymi. Nadużywanie alkoholu przez któregoś z rodziców (najczęściej ojca) i związane z nim zakłócenia życia rodzinnego nie tylko naruszają poczucie bezpieczeństwa domowników, wpływają na obniżenie poziomu materialnego rodziny i w ogóle poziomu kulturalnego domu. U niektórych dzieci sytuacja ta wpływa specyficznie na stosunek ich do sprawcy tej sytuacji życiowej, zabarwiając go sprzecznymi uczuciami. Podam teraz przykład z praktyki poradni psychologiczno - pedagogicznej, gdzie diagnozowane są takie dzieci i poddawane są zabiegom terapeutycznym. Dzieci kochają ojca - alkoholika i wstydzą się go, z jednej strony obciążają go winą za istniejący stan rzeczy. Z drugiej zaś - zatajają jego przewinienia i bronią go. Taka właśnie niepewność w stosunku do osób najbliższych, osób znaczących w najbliższym otoczeniu dziecka - ma również znaczenie ujemne dla formowania się jego osobowości i procesu identyfikacji. W rodzinach nieletnich przestępców rodzice są często ludźmi wybuchowymi, popędliwymi, nie opanowanymi.

O układzie stosunków między rodzicami a dziećmi w dużej mierze decydują postawy rodzicielskie - to, w jakiej mierze zaspokajają one, czy nie zaspokajają - potrzeby solidarności i łączności, potrzeby miłości i akceptacji. Dziecko musi się czuć w rodzinie akceptowane i kochane.

Jako wskaźniki akceptacji wymieniane są: poczucie, że dziecko jest pożądane, że darzy się je zaufaniem. Rodzice akceptują je takim, jakie ono jest, nie wymagają od niego wdzięczności i nie oczekują zbyt wiele. Potrafią zrezygnować z własnej wygody i przyjemności na korzyść dziecka. Biorą udział w jego zajęciach, chodzą na wspólne spacery i wycieczki. Interesują się postępami szkolnymi dziecka, jego planami, ambicjami, zwierzają mu się z własnych zamierzeń, układają wspólny plan całej rodziny. Nie izolują dziecka od rówieśników, zachęcają do przyprowadzania do domu kolegów i przyjaciół. Troszczą się o zdrowie dziecka. Okazują mu swoje uczucia. Wskaźniki odrzucenia: dziecko jest niepożądane, rodzice nie mają dla niego czasu, nie interesują się jego problemami, nie udzielają rady, ani zachęty. Nie dbają o jego zdrowie, ubiór i naukę. Porównują je z innymi (nawet z rodzeństwem) na jego niekorzyść, krytykują jego postępowanie, "zrzędzą", wyśmiewają lub kpią z niego. Stosują system surowej kontroli, dotkliwe kary, z cielesnymi włącznie. Grożą wyrzuceniem z domu, oddaniem, umieszczeniem w zakładzie. Są w stosunku do dziecka podejrzliwi i nie ufają mu. Nie włączają go w sprawy rodziny. Czasem z postawą odrzucenia dziecka łączy się zaniedbywanie go wyrażające się brakiem zainteresowania do tego stopnia, że dziecko jest pozbawione zupełnie kontroli, pozostawione same sobie. Z kolei ta nadmierna swoboda występująca łącznie z brakiem prawdziwej więzi emocjonalnej z rodziną powoduje, że dziecko zaczyna szukać sobie uczuciowego oparcia poza domem, poddając się przy tym niejednokrotnie wpływom zdemoralizowanych grup dziecięcych czy młodzieżowych. W zdemoralizowanych grupach dziecięcych i młodzieżowych dominują dwa typy nastoletnich przestępców:

1. Typ niezsocjalizowany, agresywny - przejawia on co najmniej trzy zachowania z następujących: napastliwość, zaczepność, okrucieństwo, bunt wobec każdego autorytetu, złośliwe psoty, brak poczucia winy.

2. Typ zsocjalizowany - przejawia co najmniej trzy cechy: przebywanie w złym towarzystwie, aktywność w bandzie, udział w kradzieżach grupowych, kradzieże potajemne, systematyczne wagary, dłuższe przebywanie podczas dnia poza domem i późne do niego powroty.

Ad1. Typ niezsocjalizowany - agresywny, to często dziecko odrzucone przez swych rodziców, nie znające normalnych związków uczuciowych z rodzicami. To poczucie tkwi w nim tak silnie, iż uniemożliwia właściwą ocenę własnych czynów w stosunku do innych ludzi.

Ad.2. Typ zsocjalizowany - pochodzi z domu zaniedbanego, w którym brak było odpowiedniej opieki. Miał normalne stosunki rodzinne i jedynie wskutek braku odpowiedniej opieki i kontroli dostał się pod wpływ bandy i stał się jej uczestnikiem.

Ad. C. Aby uspołecznienie dziecka przebiegało prawidłowo muszą zaistnieć dwa procesy:
1. Proces identyfikacji - czyli upodabniania się do kochanych, bliskich osób - rodziców, następnie prowadzi to do identyfikacji grupowej -społecznej.
2. Proces internalizacji (uwewnętrznienia), czyli przejęcie za swoje wymagań i potrzeb otoczenia.

W związku z procesem identyfikacji i internalizacji wysuwa się znaczenie takich negatywnych wzorców społecznych jak: alkoholizm i przestępczość występująca w rodzinie. Picie alkoholu przez ojca powoduje, że syn, który widzi w nim wzór męskości i siły, zaczyna pić sam. Rodzina, której członkowie popełniają przestępstwa, dostarcza również drastycznie negatywnych wzorców postępowania. O prawidłowym przebiegu procesów uspołeczniania dziecka decydują przede wszystkim wspomniane już wzory zachowań przejmowane od otoczenia w drodze identyfikacji i internalizacji norm. Oczywiście, istotne jest, jakie wzory dziecko ma przed sobą, jakie normy realizują osoby mu najbliższe, ale dla skuteczności prawidłowego procesu uspołecznienia bardzo ważna jest stałość i ciągłość działania tych samych wpływów (oczywiście w sensie pozytywnym).

Opieka nad dzieckiem - stosowane metody wychowawcze: Aby zapewnić dziecku prawidłowy rozwój społeczny należy poświęcać mu czas, budować więź uczuciową, umacniać ją i utrwalać. Dzieci, których rodzice w niedostatecznym stopniu opiekują się nimi, są pozostawione same sobie, nie kontrolowane, bez kierunku wychowawczego, poddawane są nieprzewidzianym wpływom ulicy i przypadkowych towarzyszy zabaw. Jeśli wpływy te są negatywne, to przyczyniają się do powstawania u dziecka objawów niedostosowania społecznego. Rodzice z różnych powodów nie opiekują się dziećmi np. z powodu braku świadomości rodzicielskiej, z powodów patologicznych, czy czysto ekonomicznych (intensywna praca zawodowa). Bardzo ważnym czynnikiem w wychowaniu dziecka są stosowane metody wychowawcze. Na ogół wyróżnia się dwie grupy stosowanych metod:
1. Metody autorytatywne - stosowanie tych metod przez rodziców polega na przestrzeganiu surowych zasad i przepisów oraz stosowaniu kar za ich naruszanie.

Postawa autorytatywna może zmusić do aktualnego posłuchu, do wykonania takiego czy innego czynu, pozwala utrzymać karność. Niesie ze sobą złudzenie skuteczności oddziaływania, jest zawodna, bo nie przekazuje i nie pozostawia młodemu człowiekowi nic z chwilą, kiedy się spod tej postawy wyzwoli. W rodzinach autorytatywnych młodzież staje się pozornie uległa, rodzi się w niej jednak niechęć do rodziców, postawa buntownicza.

2. Metody demokratyczne - polegają na dyskutowaniu, wyjaśnianiu i uzasadnianiu dziecku swoich postulatów.
W domach, gdzie stosuje się metody demokratyczne, stosunki między rodzicami, a dziećmi układają się harmonijnie, na zasadzie partnerstwa.

Obok przedstawionych metod wychowawczych, pragnę wspomnieć jeszcze o wychowaniu niekonsekwentnym. Charakteryzuje się ono brakiem jednolitej postawy rodziców wobec dziecka. Jest typowe dla rodzin, gdzie między rodzicami występują duże rozbieżności w poglądach na wychowanie. Zdarza się to dość często w domach dzieci przestępczych. Dziecko traktowane jest zależnie od kaprysu - raz zbyt łagodnie, pobłażliwie, innym razem - zbyt surowo. Taka nieodpowiedzialna dyscyplina nie jest żadną dyscypliną. Brak konsekwencji w postępowaniu z dzieckiem powoduje u niego niestałość uczuciową i staje się nieuniknioną przyczyną trudności wychowawczych, ponieważ dziecko nie wie, do jakich wzorów i zasad ma się stosować. Stwierdza się ponadto istotną zależność między stosowaniem kar cielesnych a szybkością wykolejania się dzieci. Rodzice przestępców często jako główną metodę wychowawczą stosują karę fizyczną. Stosowanie kary fizycznej jako metody wychowawczej działa nie tylko hamująco na rozwój refleksyjności w sądzie moralnym dziecka, lecz również budzi lęk, rodzi kłamstwo i bunt. Te zaburzenia życia emocjonalnego powstałe pod wpływem niewłaściwego oddziaływania wychowawczego rodziców, przenoszą się najczęściej poza teren domu, np. na teren szkoły i tam dezorganizują życie szkolne ucznia, zwłaszcza w zakresie życia społecznego. Upośledzają one zdolność do współżycia z zespołem rówieśników i zdolność do nawiązywania prawidłowych kontaktów z nauczycielami. Najgorszą metodą - w sensie skutków wychowawczych - bywa metoda oparta na karze, połączona z równoczesnym brakiem dbałości o dziecko.

2. Rola szkoły

Szkoła jest obok rodziny, głównym czynnikiem kształtowania się osobowości dziecka. Jest następną po środowisku domowym społecznością, z którą ono się styka i pierwszą, która zapoznaje je z pracą, z odpowiedzialnością, wprowadzając rzeczowe stosunki między ludźmi. Nie wszystkie dzieci mają równe szanse w trakcie nauki szkolnej. Jedną grupę stanowią uczniowie z upośledzeniem umysłowym. Drugą, dzieci mniej zdolne, których możliwości intelektualne zamykają się w granicach dolnej normy. Nie kwalifikują się one do szkoły specjalnej, najczęściej jednak nie potrafią sprostać o własnych siłach wymaganiom programowym, w podobnej sytuacji są dzieci o prawidłowym i.i., lecz z fragmentarycznymi deficytami rozwojowymi. Dzieci takie nie czynią zadowalających postępów w nauce, otrzymują oceny niedostateczne, a kumulujące się trudności powodują, że często nie otrzymują promocji do dalszej klasy. Nieotrzymanie promocji jest dotkliwym dowodem niepowodzeń już przeżytych, a nierzadko pierwszym ogniwem następnego ciągu trudności, nowych niepowodzeń i w konsekwencji zaburzeń rozwojowych, aż do wykolejenia społecznego włącznie. Przeżyte niepowodzenia wpływają na obniżenie samooceny dziecka, powodują niewiarę we własne siły. Naruszeniu ulegają również stosunki rówieśnicze. Repetanci znajdują się nagle w zupełnie innym środowisku, muszą nawiązywać nowe kontakty koleżeńskie. Zdarza się, że uczniowie drugoroczni nie znajdują w swojej nowej klasie rówieśników, którzy chcieliby nawiązać z nimi bliższy kontakt, zaprzyjaźnić się. Szukają więc tych kontaktów poza zespołem klasowym, czasem w ogóle poza szkołą. Zjawiają się pierwsze wagary szkolne, zaspokojenia potrzeby uznania dziecko szuka na nowym terenie. Staje się nim nieformalna grupa rówieśnicza, a ponieważ ludzie pozostający w podobnej sytuacji ciążą ku sobie, znajdują w sobie nawzajem zrozumienie i oparcie dla siebie. Grupa taka staje się często grupą wagarowiczów, mających za sobą podobne przeżycia, przeżywających te same trudności i przejawiających podobne zaburzenia osobowości. W wyniku ich utrwalania się i pogłębiania, rodzą się formy zachowania społecznie nie akceptowane. Niezaspokojone potrzeby kierują młodzież na szukanie satysfakcji na polach im dostępnych. Nierzadko staje się nią działalność przestępcza.

Specjalną rolę ma do spełnienia szkoła w stosunku do dzieci pochodzących z rodzin nie realizujących prawidłowo swych funkcji opiekuńczo - wychowawczych. Są to zwłaszcza dzieci faktycznie pozbawione opieki, dzieci emocjonalnie odrzucone przez swoich rodziców, dzieci, które w swoich domach rodzinnych pozostają pod wpływem oddziaływania różnych negatywnych wzorów postępowania.

3. Rola grup rówieśniczych

Rola grup rówieśniczych w procesie uspołeczniania dziecka, a zwłaszcza w powstawaniu zaburzeń tego procesu, uwidacznia się przede wszystkim w tych sytuacjach, w których wyraźnie słabnie więź dziecka z rodziną. Ma to miejsce w przypadkach omówionych przeze mnie już poprzednio - przy odrzuceniu emocjonalnym dziecka, w rodzinach skłóconych wewnętrznie, tam gdzie występuje brak zainteresowania dzieckiem, zaniedbywanie jego potrzeb - a również wtedy, gdy wobec nowych trudności życiowych, jakie dziecko spotyka na swej drodze, nie znajduje ono zrozumienia i pomocy w domu rodzinnym. Takie trudności zjawiają się bardzo często na terenie szkoły i związane są głównie z nauką. Jeżeli w domu narastają konflikty między dzieckiem, a dorosłymi z jego otoczenia, a w szkole napotyka ono na niepowodzenia, które narażają je na śmieszność, lekceważenie i niechętny stosunek ze strony nauczycieli i uczniów, zaczyna szukać akceptacji i zadośćuczynienia za dotychczasowe niepowodzenia życiowe w takim środowisku, w którym może liczyć na pomoc i pozytywną ocenę swego postępowania. Wtedy grupa rówieśnicza, pozbawiona kontroli ze strony dorosłych, stanowi wyjątkowo atrakcyjną wartość i staje się tym środowiskiem, z którym dziecko szuka kontaktu i gdzie najczęściej go znajduje. Grupa taka staje się najczęściej grupą przestępczą. Działalność przestępcza nieletnich w grupach powoduje szybkie pogłębianie się procesu demoralizacji, jest więc bardzo niebezpiecznym etapem procesu wykolejania się nieletnich.

Ponieważ problem przestępczości nieletnich bywa sprowadzany głównie do problemu niekontrolowanych grup chłopięcych i młodzieżowych, w działalności profilaktycznej w tym zakresie należy wyróżnić dwie drogi:
- walkę z tymi wszystkimi czynnikami, które zmuszają nieletniego do udziału w niekontrolowanej grupie rówieśniczej (gdzie szukają pomocy i rekompensaty),
- organizowanie i rozwijanie grup rówieśniczych pod odpowiednią kontrolą, np. drużyna harcerska, koła sportowe, koła zainteresowań, grupy przyparafialne, grupy profilaktyczno-wychowawcze, grupy socjoterapeutyczne.


Bibliografia:
1. S. KOSIŃSKI. Socjologia ogólna: zagadnienia podstawowe. Warszawa 1987.
2. S. MIKA. Wstęp do psychologii społecznej. Warszawa 1975.
3. A. JANKOWSKI. Psychologia społeczna a zagadnienia wychowania. Wrocław 1980.
4. T. MĄDRZYCKI. Psychologiczne prawidłowości kształtowania się postaw. Warszawa 1970.
5. K. POSPISZYL. Psychologiczna analiza wadliwych postaw młodzieży. Warszawa 1973.
6. L. GODZWOŃ. Moralna aprobata zachowań agresywnych a doświadczenia jednostki w zakresie agresji. W: Społeczne konteksty zaburzeń zachowania. Red. B. Urban. Kraków 2001.
 

Opracowanie: Ks. mgr Jan Wojciechowicz
Legnica - Zespół Szkół Przemysłu Spożywczego

Wyświetleń: 5013