AWANS INFORMACJE FORUM Dla nauczyciela Dla ucznia LOGOWANIE


Katalog

Marta Dubajka
Zajęcia zintegrowane, Artykuły

Niepowodzenia szkolne uczniów klas I-III

- n +

Niepowodzenia szkolne uczniów kl. I - III

Niepowodzenia szkolne: "to sytuacje, które charakteryzują się występowaniem wyraźnych rozbieżności między wymaganiami wychowawczymi i dydaktycznymi szkoły z postępowaniem uczniów oraz uzyskiwanymi przez nich wynikami nauczania" (Kupisiewicz 1980). Główną funkcją szkoły podstawowej jest zapewnienie takiego poziomu wykształcenia, który może umożliwić młodym ludziom poprawne rozumienie otaczającego świata, aktywny udział w życiu społecznym i kontynuowanie własnej edukacji. Z tego wynika, iż szkoła podstawowa nie powinna być miejscem ostrej selekcji, a raczej powinna łączyć ludzi, umożliwiać integrację kulturową społeczeństwa. Nie zawsze jednak tak się dzieje. W szkolnej rzeczywistości jest bowiem tak, że każdy uczeń, a więc zarówno bardzo dobry, jak i średni, czy słaby doznaje powodzeń i niepowodzeń, choć ich skala i charakter bardzo się między sobą różnią. W pracy tej chciałabym się zająć niepowodzeniami uczniów kl. I - III dlatego, że w okresie wczesnoszkolnym budowane są zręby całej dalszej edukacji, a poza tym właśnie z takimi dziećmi pracuję. Wszelkie niepowodzenia z początkowego okresu nauki są trudne do odrobienia. Złe nawyki okazują się bardzo trwałe, a ujemne doświadczenia psychiczne mogą powodować trwałe ślady w osobowości: niewiara we własne możliwości, urazy i uprzedzenia, niedostateczny rozwój motywacji. Z tych względów w pracy tej chciałabym nie tylko przeanalizować przyczyny, ale także terapię i profilaktykę niepowodzeń szkolnych w odniesieniu do uczniów nauczania zintegrowanego. RODZAJE NIEPOWODZEŃ SZKOLNYCH Niepowodzenia to proces trwający dłużej lub krócej, proces zaczynający się w momencie dla nikogo nie znanym, ale na pewno przełomowym dla życia dziecka. W toku tego procesu następuje z jednej strony naturalny wzrost braków w wiadomościach lub umiejętnościach, a z drugiej strony zmiany w zachowaniu dziecka. Niepowodzenia mogą występować zarówno w obrębie uczenia się, jak i w kształtowaniu moralnych postaw dzieci. Tak rozumiane niepowodzenia w nauce szkolnej mogą mieć charakter ukryty, bądź jawny. "Niepowodzenia ukryte występują wówczas, gdy nauczyciele nie dostrzegają braków w wiadomościach, i umiejętnościach i nawykach uczniów mimo, że braki tego rodzaju - z punktu widzenia celów oraz programu nauczania - rzeczywiście istnieją" (Kupisiewicz 1980). W kształceniu zintegrowanym jest trudno ujawnić pierwsze niepowodzenia. Już w momencie rozpoczynania nauki szkolnej zaznaczają się duże różnice między dziećmi. Różnice te dotyczą startu szkolnego, uwarunkowań dojrzałości szkolnej, odchyleń od norm rozwojowych. Jednak te uwarunkowania można dość szybko rozpoznać i podjąć odpowiednie działania, zmierzające do usunięcia braków. Niemal zupełnie umykają jednak uwagi zjawiska selekcji, które dokonują się wśród dzieci "normalnych". Zasada ta stwarza pozory, iż wszystkie dzieci w tym okresie nauki szkolnej mają sukcesy. Dopiero w wyższych klasach okazuje się, że dzieci mają braki, które są bardzo trudne do odrobienia, gdyż nie ma wtedy czasu na powrót do spraw elementarnych. W początkowej fazie niepowodzeń szkolnych pojawiają się pierwsze, niedostrzegalne jeszcze przez nikogo braki w wiadomościach. Nie wiedzą o nich nauczyciele, mogą nie wiedzieć rodzice i nie zdaje sobie z nich sprawy sam uczeń. Pojawiają się wówczas pierwsze symptomy niezadowolenia ze szkoły. Za każdym objawem niechęci do niej kryje się brak sukcesu lub konkretne niepowodzenie, z którego dziecko nie zdaje sobie jasno sprawy. Jan Konopnicki (1966) stwierdza na podstawie badań, że chęć dziecka do nauki jest proporcjonalna do sukcesów w niej, a te z kolei są proporcjonalne do rozumienia przez dziecko materiału nauczania. Ukryte niepowodzenia szkolne odnoszą się nie tylko do opanowania wiedzy i jej zastosowań w życiu, ale także do tego, w jakim stopniu rozwinęły się u dziecka zdolności poznawcze, samorzutna aktywność, samodzielność i zainteresowanie pracą szkolną. Zaniedbania w rozwijaniu osobowości są jeszcze trudniejsze do ujawnienia niż braki w wiadomościach, czy umiejętnościach. Pierwsze niepowodzenia, które nie zostały ujawnione prowadzą zazwyczaj do niepowodzeń jawnych. Kupisiewicz (1980) podaje, że niepowodzenia jawne to takie, gdy nauczyciel stwierdza określone braki w opanowanej przez uczniów wiedzy i w rezultacie ocenia wyniki jego pracy jako niedostateczne. W przypadku, gdy ta ocena nie obejmuje całorocznej pracy ucznia, lecz odnosi się do rezultatów uzyskanych przez niego np. w ciągu pierwszego semestru nauki szkolnej, stanowi ona wskaźnik tzw. jawnego opóźnienia przejściowego. Wczesne wykrycie tego opóźnienia oraz podjęcie środków mających na celu jego zlikwidowanie jest warunkiem uchronienia dziecka przed powtarzaniem klasy. Niespełnienie tego warunku prowadzi do drugoroczności, która również należy do jawnych niepowodzeń szkolnych. Terminem tym oznacza się zjawisko pozostawania ucznia w tej samej klasie w ciągu dwu lub więcej lat. Większość pedagogów twierdzi, że zjawisko drugoroczności jest bardzo niepożądane, zarówno ze względów ekonomicznych, społecznych jak i pedagogicznych. Zdarza się, że drugoroczność i wieloroczność prowadzi do odsiewu szkolnego. Problem drugoroczności i odsiewu szkolnego praktycznie nie odnosi się do uczniów nauczania zintegrowanego ze względu na zasadę promowania wszystkich uczniów klas początkowych. Nie znaczy to jednak, że w tych klasach nauczyciele nie wykrywają braków. PRZYCZYNY NIEPOWODZEŃ SZKOLNYCH Przyczyny niepowodzeń szkolnych są bardzo złożone, gdyż decyduje o nich nie jeden, lecz wiele czynników. Należą do nich takie czynniki, jak niechętny stosunek do nauki, nieodpowiednie zachowanie się w szkole, lenistwo itp. I są to czynniki względnie zależne od dzieci. Istnieje jednak także druga grupa czynników tzw. względnie niezależnych do których należą między innymi zła atmosfera wychowawcza w rodzinie, długotrwała choroba, zła praca dydaktyczno - wychowawcza szkoły. Już od dawna prowadzone były badania nad przyczynami niepowodzeń szkolnych. Niektórzy autorzy zajmujący się tą tematyką podkreślali ich złożoność, ale z reguły jedną z przyczyn uważali za dominującą, a nie doceniali lub pomijali przyczyny inne. Większość jednak stoi na stanowisku, że należy równorzędnie traktować kilka przyczyn: intelektualne, emocjonalne, społeczne, szkolne. Przyczyny społeczno - ekonomiczne Przyczyny społeczno- ekonomiczne związane są ze środowiskiem uczniów, sytuacją ekonomiczną rodzin. Pomimo objęcia prawie wszystkich sześciolatków zorganizowanymi formami przygotowania do szkoły, szanse bardzo się różnią. Szczególnie duże różnice zaznaczają się w skali miasto - wieś. W szukaniu przyczyn społecznych niepowodzenia w nauce szkolnej zwraca się uwagę na organizację środowiska w jakim przebywa dziecko. Głównym środowiskiem dziecka jest rodzina. To właśnie ona w znacznym stopniu decyduje o powodzeniach i niepowodzeniach dziecka w szkole. Przyczyny wypływające z uwarunkowań rodzinnych to:
  • rozbita rodzina tzn. nie tylko taka, która jest niepełna z powodu śmierci jednego z rodziców, ale również taka, w której rodzice nie potrafią porozumieć się między sobą, lub żyją w separacji. Okazuje się, że największe trudności w nauce mają dzieci z rodzin o złym pożyciu. Złe pożycie występuje w takim samym stopniu w rodzinach o złych, jak i dobrych warunkach materialnych, w rodzinach o różnym wykształceniu rodziców. Dzieci z tych rodzin żyją w ustawicznej niepewności i braku poczucia bezpieczeństwa, co przeszkadza w wyrobieniu sobie przez dziecko skupialności uwagi. Z domów w których panuje niezgoda i awantury, tylko pojedyncze dzieci mogą się uchronić od niepowodzeń w nauce
  • brak pozytywnego wpływu wychowawczego tj. brak zainteresowania się dzieckiem i opieki nad nim. Najczęściej dzieci z takich rodzin są pozostawione samemu sobie, nikt nie interesuje się jego nauką, rodzice są obojętni w stosunku do szkoły
  • negatywny wpływ wywierany przez rodzinę - awantury, alkoholizm.
W takich przypadkach warunki domowe mogą być nieraz dominującą przyczyną niepowodzeń szkolnych. Z analizy tych przyczyn wynika, że wszelkie formy społecznego upośledzenia dziecka utrudniają, jeśli nie uniemożliwiają w ogóle powodzenie w nauce szkolnej, a upośledzenie to poza nielicznymi wyjątkami jest wynikiem warunków domowych, rzadziej szkolnych. W związku z tym nie wolno doprowadzić do tego by owe warunki decydowały o dalszych losach dziecka. Przyczyną niepowodzeń może być także sytuacja ekonomiczna niektórych grup ludności. Dzieci z takich rodzin uzyskują słabe stopnie. Nie jest to oczywiście reguła, ale niekorzystna sytuacja rodzinna, brak odpowiedniej opieki, nadmierne obciążenie dzieci pracą domową wpływa na wyniki w nauce. Sytuacje te występują zwłaszcza tam, gdzie rodzice nie mogą zapewnić dzieciom odpowiednich warunków materialnych. Przyczyny dydaktyczne Czynniki dydaktyczne mają oczywisty wpływ na postępy uczniów w nauce. Praca dydaktyczno - wychowawcza, świadomy i celowy wysiłek pedagogiczny decydują o szkolnych losach ucznia. Czynniki dydaktyczne są bardzo złożone, należą do nich: treści i formy, metody i środki nauczania, system zasad dydaktycznych, sposoby aktywizowania uczniów na lekcji oraz w czasie zajęć pozaszkolnych i pozalekcyjnych, poziom zawodowych kwalifikacji nauczycieli, ich pozycja społeczna itd. Przebieg startu szkolnego w istotnym stopniu zależy od sposobu przygotowania dziecka do szkoły. Wiele dzieci przychodzących do klasy pierwszej wymaga indywidualnego podejścia, pracy wyrównawczej. Liczne klasy i ograniczanie zajęć pozalekcyjnych utrudniają realizację indywidualizacji nauczania i kompensowanie braków, które wynikają z niejednakowego przygotowania dzieci do kształcenia w szkole. Dzieci nie mające odpowiedniej opieki ze strony nauczycieli przeżywają bardzo często niepowodzenia. Równie ważna jest sprawa przydziału uczniów do równoległych ciągów klas. W doborze tym powinno być uwzględnione wiele spraw: potrzeby rodziny, możliwości dziecka, organizacja pracy szkolnej. W praktyce szkolnej w wielu szkołach stosuje się różne zasady doboru uczniów do klas np. czas pracy rodziców, miejsce zamieszkania, zawód, wykształcenie rodziców oraz ich prywatne życzenia. Taki przydział uczniów powoduje, że struktura społeczna poszczególnych klas jest bardzo zróżnicowana. Dlatego ważne jest, by przydział był odpowiedni, by scalał a nie dzielił. W zróżnicowanych warunkach środowiskowych i organizacyjnych pracy szkoły występują i pogłębiają się różnice osiągnięć szkolnych uczniów. Już w tych klasach zaznaczają się duże różnice pomiędzy osiągnięciami dzieci np. w technice, płynności, poprawności czytania, które są bardzo ważne w wyższych klasach szkoły podstawowej. Przyczyną niepowodzeń może być także mała różnorodność form i metod oddziaływania nauczyciela. Dlatego właśnie od przebiegu kształcenia, dobrania odpowiedniego programu i podręczników czyli w dużej mierze od nauczyciela zależy przyszłość edukacji dziecka. Te czynniki mogą zdecydować o sukcesach, bądź niepowodzeniach dziecka. Przyczyny biopsychiczne Do przyczyn niepowodzeń szkolnych należą również czynniki biopsychiczne, które są rozpatrywane w związku z innymi rodzajami przyczyn. Źródłem tych niepowodzeń są różnice między uzdolnieniami i zamiłowaniami poszczególnych uczniów w tym samym wieku. Szkoła posiada program opracowany dla "przeciętnych" uczniów, co utrudnia pełne wykorzystanie możliwości intelektualnych uczniów bardzo zdolnych, jak i tych najsłabszych. Niepowodzenie może być również skutkiem niesprzyjających czynników np. wady fizyczne, zaburzenia nerwicowe. Jednak zadatki wrodzone nie wywierają decydującego wpływu na postępy uczniów w nauce, a rozwój intelektualny hamują zazwyczaj złe warunki życia. Duży wpływ na postępy uczniów w nauce mają jednak czynniki o zabarwieniu emocjonalnym (pochwały, nagany). Właśnie pochwały i nagany mogą zadecydować o stosunku dzieci do szkoły oraz o ich postępach w nauce. Podczas analizy przyczyn biopsychicznych trzeba zwrócić uwagę na silny wpływ cech charakteru i związku miedzy zdolnościami i zainteresowaniami, a temperamentem uczniów. Nieprzestrzeganie zasad higieny szkolnej oraz higieny psychicznej np. nadmierne obciążanie uczniów różnorakimi obowiązkami i pracami jest bardzo często przyczyną niepowodzeń szkolnych i występowania u dzieci zaburzeń nerwicowych. Tak więc można stwierdzić, że o losach uczniów decydują w pewnym stopniu zadatki wrodzone, ale istotniejsze są przyczyny natury psychicznej. PROFILAKTYKA I TERAPIA NIEPOWODZEŃ SZKOLNYCH Najskuteczniejszym sposobem walki z niepowodzeniami szkolnymi jest zapobieganie im. W tej sytuacji bardzo ważna jest dobra znajomość procesu powstawania niepowodzeń. Proces ten według Okonia (1987) przebiega przez kolejne fazy. Pierwsza z nich zaczyna się od niezadowolenia ucznia z pracy w szkole: nie rozumie problemu na lekcji, nie nadąża za rozwiązywaniem zadań. Symptomami tej fazy są: brak zainteresowania nauką oraz brak motywacji do uczenia się. Druga faza opóźnienia szkolnego charakteryzuje się brakami, które nawet wbrew dobrym intencjom ucznia uniemożliwiają mu pełne uczestnictwo w pracy. Dziecko zaczyna unikać wykonywania zadań szkolnych, szczególne trudności ma w opanowaniu języka ojczystego i matematyki. Trzecia faza jest już jawnym opóźnieniem i wtedy pojawiają się pierwsze złe oceny. Bez odpowiedniej pomocy braki się pogłębiają i konflikt między uczniem a szkołą przekształca się w otwarty bunt ze strony ucznia. Broni się on przed udziałem w życiu klasy, czuje się wyizolowany z życia szkolnego, traci wiarę we własne możliwości. Gdy niepowodzenie ucznia osiąga swój punkt szczytowy następuje faza czwarta, która wiąże się z brakiem promocji do klasy wyższej. Wczesne rozpoznawanie niepowodzenia i przyjście uczniowi z pomocą jest najpewniejszym sposobem zapobiegania niepowodzeniom. Profilaktyka jest poza tym tańsza, skuteczniejsza i łatwiejsza do przeprowadzenia. Chcąc zapewnić dziecku powodzenie w nauce, trzeba je przede wszystkim dobrze znać, wiedzieć czy ma ono jakiekolwiek braki i na czym one polegają. Należy również poznać symptomy psychiczne, które pośrednio wskazują na powstanie niepowodzenia w nauce. Działalność profilaktyczna powinna wykryć braki w wiadomościach podstawowych: pisanie, tabliczka mnożenia, czytanie ze zrozumieniem. Podstawą profilaktyki jest obserwacja dziecka, co ułatwia dostrzeżenie pierwszych symptomów niepowodzeń w szkole. Równie ważna jest współpraca za rodzicami, którzy mogą dzielić się swoimi spostrzeżeniami i pomagać nauczycielom w obserwacji dziecka. Czasem wystarczy przeanalizować formy zachowania się dziecka i nieznacznie zmienić swój stosunek do niego, aby je doprowadzić do równowagi. Do organizacyjnych środków zaradczych o charakterze profilaktycznym należą posunięcia dydaktyczne, których celem jest podniesienie poziomu skuteczności nauczania np. każda reorganizacja systemu nauczania, której zadaniem będzie podniesienie na wyższy poziom sprawności nauczania. Klasy początkowe powinny zapewnić dziecku dobre opanowanie języka ojczystego i matematyki. Dziecko, które źle czyta w klasach niższych jest potencjalnym kandydatem na złego ucznia. Ważne jest również opanowanie podstawowych pojęć matematycznych i wyćwiczenie operacji myślowych. Szczególną funkcję profilaktyczną pełni zarówno dobra atmosfera w szkole, którą tworzy nie tylko nauczyciel, ale także grupa rówieśnicza oraz dobra atmosfera w domu. Gdy zbyt późno wykryto u ucznia niepowodzenie w nauce nauczyciel musi zająć się terapią tzn. znając braki w zakresie opanowania przez poszczególnych uczniów materiału nauczania, posługuje się różnymi formami pracy w celu usunięcia tych braków. Terapia pedagogiczna może być stosowana indywidualnie, bądź zbiorowo. Praca indywidualna opiera się na wykonywaniu przez uczniów odpowiednio zindywidualizowanych prac domowych, nauczyciel może prowadzić indywidualne konsultacje, otaczając słabszych uczniów specjalną opieką w czasie lekcji oraz uzgodnić z rodzicami wspólną linię oddziaływań dydaktyczno - wychowawczych. Praca zbiorowa natomiast opiera się na tzw. grupach wyrównawczych, które powinny działać na terenie szkoły. W grupach tych uczniowie powinni pracować samodzielnie, ale pod kierunkiem nauczyciela. Uczniowie dotąd uczęszczają do takich grup, dokąd nie nadrobią braków. Uczniowie z większymi brakami powinni uczęszczać do klas integracyjnych, gdzie mają możliwość wyrównywania braków i uczestniczenia w życiu szkoły. Uwarunkowania niepowodzeń szkolnych są bardzo złożone i stanowią zespoły kompleksowo oddziałujących czynników społecznych, ekonomicznych, pedagogicznych i biopsychicznych. Czynniki te wpływają na rozwój dziecka właściwie już od jego urodzenia i początków kształcenia w szkole. Stąd wynika, że diagnozowanie warunków rozwoju dziecka powinno być dokonywane jak najwcześniej, aby opracowywane programy poprawy i wyrównywania szans rozwojowych mogły być w porę zastosowane. W kształceniu zintegrowanym szczególną uwagę należy zwrócić na wyrównywanie startu szkolnego, aby od początku nauki szkolnej dać dzieciom szansę powodzenia. Równie ważne jest opanowanie przez uczniów wiadomości, które stanowią podstawę do dalszej nauki. Od tego jak przebiega kształcenie, jaki jest program i nauczyciel zależy w dużej mierze przyszłość edukacji dziecka. Nie bez znaczenia jest również to, w jakim stanie samo dziecko rozpoczyna naukę szkolną, a także co wynika z wpływów rodziny i otaczającego środowiska. W każdym momencie naszego działania pedagogicznego - zarówno wtedy, gdy rozpoznajemy niedomaganie, jak i wtedy kiedy "leczymy" musimy pamiętać o złożoności tego zagadnienia.

Opracowanie: Marta Dubajka

Zgłoś błąd    Wyświetleń: 4158


Uwaga! Wszystkie materiały opublikowane na stronach Profesor.pl są chronione prawem autorskim, publikowanie bez pisemnej zgody firmy Edgard zabronione.


BAROMETR


1 2 3 4 5 6  
Oceń artukuł!



Ilość głosów: 0

Serwis internetowy, z którego korzystasz, używa plików cookies. Są to pliki instalowane w urządzeniach końcowych osób korzystających z serwisu, w celu administrowania serwisem, poprawy jakości świadczonych usług w tym dostosowania treści serwisu do preferencji użytkownika, utrzymania sesji użytkownika oraz dla celów statystycznych i targetowania behawioralnego reklamy (dostosowania treści reklamy do Twoich indywidualnych potrzeb). Informujemy, że istnieje możliwość określenia przez użytkownika serwisu warunków przechowywania lub uzyskiwania dostępu do informacji zawartych w plikach cookies za pomocą ustawień przeglądarki lub konfiguracji usługi. Szczegółowe informacje na ten temat dostępne są u producenta przeglądarki, u dostawcy usługi dostępu do Internetu oraz w Polityce prywatności plików cookies.
Dowiedz się więcej.