O kształtującej się narcystycznej linii rozwoju u dziecka

Doktor Elżbieta Małkiewicz w swojej pracy "Dziecko o kształtującej się narcystycznym charakterze - wybrane cechy osobowości i zachowania" (E. Małkiewicz 1997), podaje przyczyny, które spowodowały wzrost zainteresowania wśród psychologów i pedagogów problemem kształtowania się u dzieci narcystycznej linii rozwoju. Są to:

• wzrost liczby dzieci i nastolatków, w przeważającej liczbie chłopców, sprawiających problemy, których istotą jest brak podporządkowania się normom życia społecznego;
• bezradność instytucji wychowujących (rodziny, szkoły) wobec tego problemu;
• nasilenie czynników kulturowych wzmacniających narcystyczne zachowania, podkreślających wolność jednostki, jej prawo do decydowania o sobie z równoczesnym pominięciem konsekwencji dokonanych wyborów i osobistej za nie odpowiedzialności.

Ponieważ różnimy się wyposażeniem genetycznym, które determinuje takie cechy temperamentu jak pobudliwość, zdolność uspakajania, napięcie, poziom aktywności i inne dlatego też daje się zauważyć indywidualne różnice w reagowaniu na naciski rozwojowe i realia otoczenia. Przy największych staraniach rodziców, ich oddziaływanie może okazać niedostosowane do cech indywidualnych dziecka.

Kwestia zrozumienia w jaki sposób kształtuje się charakter narcystyczny wymaga odwołania się do analogii rozwojowej, która zakłada, że problemom dzieciństwa odpowiadają problemy dorosłych.

S. Johnson (Johnson 1993) w swojej książce poświęconej powstawaniu, fenomenologii oraz terapii narcystycznego stylu dokonuje syntezy czterech szkół myśli psychoanalitycznej:

• psychologii self, która kładzie nacisk na rozwój self jako całości osoby w świecie, odróżniającej się od innych obiektów fizycznych i społecznych (Słownik Psychoanalizy 1996, s. 298);
• psychologii ego, która zwraca uwagę na mechanizmy poznawcze warunkujące zmiany (Johnson 1993, s. 19);
• analizy charakteru;
• teorii relacji z obiektem, która koncentruje się na zmianach w relacjach z innymi ludźmi, zwłaszcza z matką, zachodzących we wczesnym dzieciństwie. Opiera się ona na założeniu, że psychika zawiera elementy przejęte z zewnątrz, przede wszystkim różne aspekty funkcjonowania innych ludzi (Słownik..., s. 348).

Johnson analizuje kolejne fazy rozwoju począwszy od okresu autyzmu przez symbiozę, różnicowanie, fazę ćwiczeń, ponownego zbliżenia, separację i indywiduację, a skończywszy na fazie edypalnej.

Faza autyzmu (0 - 2 miesiąca)

Niemowlę jest wrażliwe na procesy wewnętrzne i mało wrażliwe na środowisko zewnętrzne. Wymaga stosunkowo szybkiego zaspakajania potrzeb. Pomiędzy dzieckiem, a światem zewnętrznym istnieje granica, która zmniejsza wpływy rzeczywistości na dziecko. Zmienia się to pod koniec drugiego miesiąca, wtedy też pojawia się przełomowe wydarzenie w rozwoju dziecka, a mianowicie uśmiech przy rozpoznaniu ludzkiej twarzy.

Faza symbiozy (2 - 4,5 miesiąca)

Niemowlę posiada połączoną reprezentację self i obiektu. Matka i dziecko stanowią jedność, układ symbiotyczny, który stanowi ochronę dla dziecka i jest punktem wyjścia do prawidłowego przebiegu następnych faz.

Faza różnicowania (4,5 - 10 miesiąca)

Dziecko zaczyna odróżniać matkę od innych i od siebie ponieważ wzrastają jego możliwości poznawcze. Pod koniec tego okresu pojawia się lęk separacyjny.

Faza ćwiczenia (10 - 15, 18 miesiąca)

Dziecko intensywnie poznaje świat, uczy się wstawać i chodzić, widzi rzeczywistość w nowej perspektywie. Charakterystyczne dla tego okresu są wielkościowość, euforia, przekonanie o dużych własnych możliwościach.

Faza ponownego zbliżenia (15, 18 - 24, 30 miesiąca)

Dziecko zaczyna mieć świadomość odrębności od matki, kontaktuje się z nią coraz bardziej jako niezależna istota, zdaje sobie sprawę z jej niecałkowitej dostępności. Przychodzi również większa świadomość odrębności od innych w świecie i większe zainteresowanie interakcjami społecznymi. Dziecko staje się coraz bardziej niezależne od rodziców, ale pomimo zwiększających się zdolności poznawczych i motorycznych zaczyna być coraz bardziej podatne na zranienie, nieodporne na frustrację. Czuje się ponownie małą osobą w wielkim świecie. W tym okresie dziecko jest podatne na lęk przed separacją (konflikt między separacją a symbiozą).

"Potrzeby zależności i niezależności pozostają w głębokim konflikcie, gdy pierwotny lęk dziecka ulega stopniowo przemianie ze strachu przed utratą obiektu na strach przed utratą miłości i obiektu" (Johnson 1990). Charakter narcystyczny zaczyna kształtować się właśnie w fazie ponownego zbliżenia między 15, a 30 miesiącem życia dziecka. Johnson stwierdza, że początkiem charakteru narcystycznego jest rana (uraz) narcystyczna w fazie ponownego zbliżenia czyli niemożność doświadczenia prawdziwego self.

Self: całość osoby w rzeczywistym świecie obejmująca ciało i organizację psychiczną - to co pozwala odróżnić samych siebie od innych osób lub obiektów zewnętrznych w stosunku do nas (Słownik... 1996).

Urazowe doświadczenie jest tak silne, że prowadzi do zaniechania ekspresji prawdziwego self i wytworzenia fałszywego, pełniącego funkcje kompensacyjne. W fazie ponownego zbliżenia mądrzy rodzice pozwalają dziecku na narcystyczną kateksję, ale jednocześnie wspierają kształtujące się self tzn. akceptują dziecko takim jakie ono jest przy stawianiu granic, braku pozwolenia na niektóre zachowania.

Faza otwarta (początek stałości obiektu)

W tej fazie następuje integracja cząstkowych obrazów self i obiektu, a także integracja pozytywnych i negatywnych cech każdej ze struktur. Ta właśnie integracja pozytywnych i negatywnych doświadczeń w obrębie self i obiektu jest warunkiem ukształtowania prawdziwego self, rozwoju prawidłowej osobowości.

S.M. Johnson (Johnson 1993) stwierdza: "Do moich najlepszych przyjaciół należą ludzie o osobowości narcystycznej". Dochodzi on do wniosku, że pewne formy narcyzmu są nieodłączną częścią naszej sprzecznej z życiem kultury.

Bibliografia

Opracowanie: Ewa Żebrowska