AWANS INFORMACJE FORUM Dla nauczyciela Dla ucznia LOGOWANIE


Katalog

Jolanta Bożena Sowa
Ekologia, Artykuły

Rola edukacji ekologicznej w kształtowaniu postaw przyjaznych dla środowiska

- n +

Rola edukacji ekologicznej w kształtowaniu postaw przyjaznych dla środowiska

Edukacja ekologiczna zdążająca do ochrony przyrody i ulepszania środowiska winna objąć wszystkich ludzi bez względu na wiek. Musi jednak charakteryzować się optymizmem, wiarą w przyszłość i satysfakcją z efektów podejmowanych działań. Należy ją włączyć do programu nauczania wszystkich przedmiotów, niezależnie od wieku uczących się. Jej treści winny przenikać do części składowych programów oświaty szkolnej i pozaszkolnej w postaci jednolitego, ciągłego procesu wychowania i nauczania, organicznie związanego z całą edukacją.

Fundamenty przyszłych działań, styl życia kształtują się już we wczesnych latach szkolnych. Właśnie w klasach I-III u dzieci wyrabiają się pewne nawyki, dlatego tak ważny jest ich kontakt bezpośredni z naturą, rzetelna wiedza o stanie naszego środowiska oraz zagrożeniach, jakie niesie ze sobą współczesna cywilizacja.

Podstawowym zadaniem nauczania staje się konieczność wdrażania dzieci do zajmowania własnego stanowiska, aktywnego uczestnictwa w rozwiązywaniu zagadnień środowiskowych oraz organizowanie doświadczeń, których efektem końcowym będzie umiejętność formułowania problemów.

Wiele obecnie mówi się i pisze o zagadnieniach ekologicznych. Ochrona pozostałych dóbr naszej planety staje się sprawą nas wszystkich i najbardziej palącą potrzebą bieżącej chwili. Tylko wspólne działania mogą przynieść efekty, tylko zaangażowani, logicznie myślący ludzie mogą coś zdziałać. Tylko ludzie świadomi ekologicznie mogą ocalić naszą planetę. Aby tę świadomość podnieść edukacja ekologiczna jest koniecznością.

Przyroda, jako środowisko edukacyjne, stanowi wielokierunkowy i silny element osobotwórczy człowieka w jego ontogenezie.

W. Okoń[1] osobowość człowieka określił jako "stopniowo harmonizującą się całość", na którą składa się: poznawanie świata i siebie, przeżywanie świata i nagromadzonych w nim wartości oraz zmienianie świata.

A. Kalinowska[2] natomiast wyróżniła osobowość ekologiczną człowieka, uznając ją za "pewną konstrukcję psychiczną" charakteryzującą się specyficznymi cechami charakteru, do których zaliczyła: uczciwość i tolerancję, całościowy sposób widzenia świata, życzliwą postawę wszystkich żywych istot, wrażliwość na piękno Ziemi, a zarazem gotowość i umiejętność działania w obrębie jej praw, oraz tryb życia zgodny z hierarchią wartości ekologicznych.

Szczególna rola w kształtowaniu tych pożądanych cech przypadła szeroko pojętej edukacji ekologicznej jak najwcześniej rozpoczętej.

Rodzice i rodzina są pierwszymi osobami wprowadzającymi dziecko w tajemniczy świat przyrody, jej praw i piękna. To oni pierwsi budzą szacunek i miłość do różnych form życia, kształtują postawy wobec przyrody, pomagają dziecku jej doświadczać.

Jednym z najskuteczniejszych czynników oddziaływania wychowawczego rodziców jest kontakt dziecka z przyrodą, bowiem stanowi ona niewyczerpalne źródło wrażeń, przeżyć i aktywnego działania. Wspólne niedzielne wycieczki do lasu czy parku umożliwiają ten kontakt oraz rzutują na przekazywanie dzieciom właściwych wzorców zachowań.

W domu rodzinnym mają swój początek działania proekologiczne prowadzące do kształtowania takich nawyków jak oszczędzanie wody, prądu, papieru. Stosowanie "małej ekologii" na co dzień, przygotowuje dziecko do życia w zgodzie z przyrodą "tu i teraz i w przyszłości". Codzienne małe działania rodziny chroniące środowisko nauczą dziecko żyć ekologicznie.

W edukacji przedszkolnej kształtowanie pozytywnych postaw wobec przyrody odbywa się poprzez prowadzenie z dziećmi systematycznych obserwacji otaczającego je środowiska, czytanie odpowiedniej literatury, organizowanie zabaw, uwrażliwianie dziecka na piękno natury, wzbudzanie w dziecku pozytywnych uczuć wobec przyrody.

E. J. Frątczakowie uważają, że "w dziecku w wieku przedszkolnym kształtuje się postawa ekologiczna, która charakteryzować się będzie szeroką zdolnością percepcji wobec zjawisk przyrodniczych i społecznych, ciekawością świata i praw nim rządzących, świadomością i rozumieniem powiązań, zależności i praw panujących w przyrodzie, odpowiedzialnością, poczuciem
więzi z przyroda i ludźmi".[3]

W trakcie realizacji edukacji ekologicznej w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym ważne jest organizowanie warunków i sytuacji do bezpośredniego kontaktu z przyrodą. Spotkanie ze środowiskiem przyrodniczym wywołuje bowiem u dzieci silne uczucia, a także gotowość poznania i ochrony przyrody.

Uczniowie starszych klas zdobywają wiedzę, dotyczącą związków i zależności między poszczególnymi elementami środowiska. Dowiadują się o ingerencji człowieka w przyrodę oraz o konsekwencjach takich działań. Uczą się ochrony przyrody, poszukiwania rozwiązań problemów ekologicznych oraz poznają podstawowe prawa, które rządzą zjawiskami przyrody.

Z kolei na wyższym szczeblu kształcenia, uczniów przygotowuje się do ekorozwoju, czyli zrozumienia celów ochrony zasobów przyrody, do respektowania zasad oszczędniej produkcji i konsumpcji oraz podejmowania racjonalnych działań dotyczących zdrowia i rozwoju człowieka. Daje się również podstawy wychowania w kulturze ekologicznej.[4]

Wszystkie te działania rozumiane jako edukacja ekologiczna stwarzają możliwości kształtowania różnorodnych pozytywnych cech osobowości, a więc poglądów, przekonań i zasad postępowania. Na ich podstawie dochodzi do formowania właściwych, społecznie akceptowanych i pożądanych postaw dzieci i młodzieży.

T. Mądrzycki postawę określa "jako ukształtowaną w procesie zaspokajania potrzeb, w określonych warunkach społecznych, względnie zgodną i stałą organizację wiedzy, przekonań, uczuć, motywów oraz pewnych form działania." [5]

Ten sam autor wskazuje trzy podstawowe komponenty postaw:
 komponent poznawczy, który stanowią przekonania dotyczące przedmiotu, a szczególnie przekonania oceniające,
 komponent uczuciowy, na który składają się pozytywne lub negatywne uczucia w stosunku do przedmiotu;
 dyspozycje do działania.

Opierając się na tych trzech komponentach postawy, można realizować zagadnienia z zakresu edukacji ekologicznej.

Kształtowanie postaw jest procesem złożonym i trudnym, gdyż postawy wywodzą się z mocno wpojonych zasad etycznych i hierarchii wartości.

A.Kalinowska uważa, że rola edukacji w tej materii polega na kształtowaniu hierarchii wartości "wolę być" nad "wolę mieć", a tym samym wpływaniu na zmianę postawy konsumpcyjnej na ekologiczną..

Właściwe kształtowanie postawy ekologicznej stanowi dobrą podstawę dla dalszego, pogłębionego rozwoju dziecka i powinno być skierowane na określony świat wartości naczelnych, którym jest humanizm, a także świat przyrody i społeczeństwa. Postawa człowieka musi wypływać ze świadomych życiowych przekonań, dotyczących tego, co w życiu cenne i godne wysiłku.

J. Kufel sądzi, że "kształtowanie postaw odbywa się poprzez tworzenie konkretnych sytuacji wychowujących. Szeroki wachlarz oddziaływań wychowawczych następuje w sytuacji bliskiego kontaktu ucznia z obiektem przyrodniczym w warunkach pracowni szkolnej, a więc podczas prowadzenia hodowli i doświadczeń".[6] Istotne jest również to, że "modelowanie pozytywnych cech osobowości wychowanków następuje w sposób szczególny poprzez włączanie ich do aktywnego uczestnictwa w pracach na rzecz ochrony przyrody i środowiska przyrodniczego".[7]

Innym, równie skutecznym sposobem kształtowania postaw jest oddziaływanie eksperymentalne polegające na wywoływaniu u uczniów pozytywnych reakcji i zachowań.

Szczególna złożoność tego procesu przejawia się wtedy, gdy zachodzi potrzeba zmiany postawy z negatywnej na pozytywną. Przez pozytywną postawę do środowiska przyrodniczego rozumiemy względnie trwałą strukturę procesów poznawczych, emocjonalnych i zachowań odnoszących się do przyrody. Kształtując postawę kształtujemy tym samym osobowość ucznia.

Określoną postawę uczeń przejawia w sposobie zachowania się w rozmaitych sytuacjach. I tak doznaje przyjemnego uczucia, a nawet pewnych emocji na piękno przyrody, gdy jego postawa wobec środowiska przyrodniczego jest pozytywna. Emocje negatywne, nieprzyjemne przeżywa, gdy środowisko ulega zniszczeniu i dewastacji.

Ważnym elementem postawy są przekonania. W odniesieniu do środowiska przyrodniczego chodzi przede wszystkim o utrwalenie i pogłębienie przekonań o konieczności jego ochrony, kształtowania i rekultywacji środowisk zdegradowanych. [8] Aby mógł żyć człowiek, przyroda nie może zginąć. Musi ona zapewnić człowiekowi minimum takich warunków życia, które nie zagrożą jego zdrowiu.

Rola szkoły w kształtowaniu pozytywnych postaw uczniów względem przyrody i problemów związanych z jej ochroną jest bardzo duża. Program nauczania, zawierający bogate treści ekologiczne, wyznacza procesowi nauczania dydaktyczno-wychowawczemu duże zadania w związku z realizacją celów poznawczych, kształcących i wychowawczych.

E. Rzymski [9] uważa, że bardzo ważne jest wyjście z uczniami w teren, aby uczyć przyrody w naturalnym środowisku. Zajęcia terenowe umożliwiają uczniom wykazanie się samodzielnością, aktywnością, pomysłowością i stwarzają możliwość emocjonalnego ustosunkowania się do problemów środowiska.

Jeśli oczekujemy od środowiska zachowań prośrodowiskowych, musimy wcześniej stworzyć warunki dla wykształcenia postaw i umiejętności bezkonfliktowego współżycia z przyrodą.

Za główny cel edukacji ekologicznej uznaje się dostarczenie uczniom wiedzy o środowisku, powiązaniach, skutkach ingerencji człowieka w przyrodę. Nauczanie ekologiczne natomiast powinno kształtować świadomość ekologiczną, rozumianą jako odpowiedzialną postawę człowieka w stosunku do przyrody. Postawa ta nakazuje oszczędne gospodarowanie dobrami przyrody.

W edukacji ekologicznej szczególny nacisk kładzie się na zachowanie takich postaw jak:
 wrażliwości wobec środowiska przyrodniczego;
 szacunku wobec środowiska przyrodniczego;
 racjonalnego korzystania ze środowiska przyrodniczego;
 dążności do kontaktu z pozytywnym środowiskiem przyrodniczym;
 poczucia odpowiedzialności za stan, troskę i pomnażanie pożądanego środowiska przyrodniczego.[10]

Biorąc pod uwagę rozwój wrażliwości dzieci wobec przyrody, należałoby zwrócić uwagę na następujące aspekty:
 wiedzę dzieci z zakresu: budowy, trybu i warunków życia roślin i zwierząt; zjawisk przyrody nieożywionej, oraz źródeł tej wiedzy;
 ich umiejętności spostrzegania i oceny piękna obiektów i zjawisk przyrodniczych (kształt, dźwięk, ruch, kolor, faktura, kompozycja itp.);
 umiejętność wyrażania swych wiadomości i uczuć w różnorodnych formach ekspresji (językowej, graficznej, ruchowej itp.);
 umiejętność oceny i reagowania na niewłaściwe zachowanie się innych wobec przyrody (przesądy, okrucieństwo, animozje itp.).[11]

Kształtowanie szacunku wobec przyrody winno obejmować:
 kształtowanie rozumienia, że przyroda jest dla człowieka użyteczna i dlatego należy ją szanować;
 informowanie dzieci, że niektóre gatunki roślin i zwierząt oraz obiekty przyrody nieożywionej są rzadkością i dlatego należy je chronić i opiekować się nimi.[12]

Tak rozumiana edukacja ekologiczna, kształtująca właściwe postawy ekologiczne, powinna odbywać się na wszystkich poziomach kształcenia.

W obecnej dobie szkoła nie jest i nie może być jedynym źródłem wiedzy. Ponad te instytucjonalne formy edukacji ekologicznej istnieją również wszelkie formy edukacji nieformalnej.

Edukacja z zakresu ekologii odbywa się przez udostępnienie różnych źródeł informacji proekologicznej, przez działalność w organizacjach ekologicznych, a także przez praktyczną realizację zadań w swoim gospodarstwie, dzielnicy, pracy.

Wyróżniono następujące źródła informacji ekologicznej:
1. instytucjonalna informacja masowa: środki masowego przekazu, czasopisma specjalistyczne, wydawnictwa nieperiodyczne, plakaty i inne formy propagandy;
2. informacja pozainstytucjonalna: własne obserwacje, przekazy innych ludzi;
3. informacja naukowa i popularnonaukowa: publikacje, raporty, filmy ekologiczne, odczyty i prelekcje;
4. informacja statystyczna.

Najszerszy zasięg oddziaływania przyznano środkom masowego przekazu takim jak: telewizja, radio, które mają najliczniejsze audytorium, oraz prasa codzienna i tygodniowa. Wskazano na ważną rolę w edukacji ekologicznej czasopism specjalistycznych. Szczególnie wyróżniono dwa miesięczniki: "Aura" i "Przyroda Polska".

Istotną rolę w szerzeniu edukacji ekologicznej pełnią Społeczne Ruchy Ekologiczne, ze względu na orientację nazywane Zielonymi Ruchami.

Za A. Kalinowską można je podzielić na:
 organizacje proekologiczne: np. Liga Ochrony Przyrody, Polski Klub Ekologiczny, Straż Ochrony Przyrody, Polska Partia Zielonych, itp.;
 organizacje uwzględniające w swej działalności problemy ekologiczne: są to głównie towarzystwa społeczne i zawodowe, organizacje młodzieżowe, polityczne, turystyczne, religijne itp., np. Polski Związek Żeglarski, PTTK, ZHP;
 grupy proekologiczne: takie jak np. Ruch Ekologiczny św. Franciszka -REFA, Federacja Zielonych, Pracownia na Rzecz Wszystkich Istot, Ruch Ekologiczno-Pokojowy "Wolę być", itp.;
 grupy uwzględniające w swej działalności problemy ekologiczne: np. Akademia Życia, "Wolność i Pokój", "Pomarańczowa Alternatywa", itp.;
 fundacje ekologiczne, jak Ekologia i Zdrowie oraz Zielone Płuca Polski.

Wyróżniono sześć podstawowych celów organizacji i grup proekologicznych:
1. Poznanie problemów środowiska;
2. Edukacja uczestników ruchu ekologicznego;
3. Przybliżanie istoty i znaczenia problemów ekologicznych społeczeństwu;
4. konkretne działania proekologiczne;
5. Wywieranie nacisku na władze w celu skłonienia ich do podjęcia konkretnych decyzji korzystnych dla środowiska człowieka;
6. Zasadnicza zmiana stosunku człowieka do przyrody i zmiana sposobu widzenia miejsca człowieka w przyrodzie.[13]

W obecnych czasach dużą rolę w zakresie edukacji ekologicznej człowieka pełnią instytucje międzynarodowe, a wśród nich religie świata.

Wyznawcy hinduizmu uznali między innymi jedność wszech istot -ptaków, zwierząt, roślin i rodu ludzkiego. Z ich religijnych podstaw wypływa szacunek dla życia niezależnie od jego formy.[14]

Buddyzm z kolei jest tą z wielkich religii, która poświęciła najwięcej miejsca równości wszystkiego, co żyje. Każdy buddysta ma rozwijać w sobie trzy podstawowe cnoty: uczucia przyjaźni do wszystkich stworzeń, nieszkodzenie nikomu i miłosierdzie.[15]

Obie te religie dążą do polepszenia układu człowieka ze środowiskiem, a równość i szacunek istot żywych jest najcenniejszą wartością tych wyznań.

Wiara chrześcijańska również nakazuje swoim wyznawcom okazywanie przyrodzie szacunku.

Papież Jan Paweł II w Encyklice Centissimus Annus [16] (l maja 1991 roku) zawarł przesłanie, w którym głosi, iż człowiek winien być "opiekunem" i "stróżem" przyrody, a nie jej bezwzględnym eksploatatorem. Natomiast w liście do młodzieży zwraca uwagę na potrzebę kształtowania człowieka harmonijnie żyjącego z przyrodą i niezakłócającego ładu ekologicznego -kosmosu.

Religia chrześcijańska powołuje się też na działalność Świętego Franciszka, stawiając Go za wzór osobowości ekologicznej. Jego nauka wskazuje na to, że przyroda ma wartość sama w sobie, poprzez wewnętrzną wartość wszystkiego, co żywe. Stanowi ona zatem przesłanie dla współczesnego społeczeństwa.

Z dotychczasowych rozważań można wysnuć wniosek, że edukacja ekologiczna jest wielokierunkowym i silnym elementem osobotwórczym człowieka. Stwarza możliwości kształtowania różnorodnych pozytywnych cech osobowości, poglądów przekonań, zasad postępowania.

Ostatecznym celem tej edukacji powinno być ukształtowanie humanistycznej osobowości jednostki, pozwalającej właściwie wartościować otaczający ją świat, przewidywać różnorodne skutki działania człowieka i zdolnej ponosić współodpowiedzialność za stan środowiska.
 

Opracowanie: Jolanta Bożena Sowa

Zgłoś błąd    Wyświetleń: 1375


Uwaga! Wszystkie materiały opublikowane na stronach Profesor.pl są chronione prawem autorskim, publikowanie bez pisemnej zgody firmy Edgard zabronione.


BAROMETR


1 2 3 4 5 6  
Średnia ocena: 5



Ilość głosów: 1

Serwis internetowy, z którego korzystasz, używa plików cookies. Są to pliki instalowane w urządzeniach końcowych osób korzystających z serwisu, w celu administrowania serwisem, poprawy jakości świadczonych usług w tym dostosowania treści serwisu do preferencji użytkownika, utrzymania sesji użytkownika oraz dla celów statystycznych i targetowania behawioralnego reklamy (dostosowania treści reklamy do Twoich indywidualnych potrzeb). Informujemy, że istnieje możliwość określenia przez użytkownika serwisu warunków przechowywania lub uzyskiwania dostępu do informacji zawartych w plikach cookies za pomocą ustawień przeglądarki lub konfiguracji usługi. Szczegółowe informacje na ten temat dostępne są u producenta przeglądarki, u dostawcy usługi dostępu do Internetu oraz w Polityce prywatności plików cookies.
Dowiedz się więcej.