Przemoc i agresja wśród dzieci i młodzieży także na lekcjach wychowania fizycznego

W dzisiejszym świecie przemoc stała się jednym z najbardziej niepokojących zjawisk i mechanizmów regulujących stosunki międzyludzkie w różnych grupach, instytucjach, środowiskach i układach współczesnych. Wszechobecna agresywność coraz bardziej przenika do szkół, obniża się wiek młodych agresorów, stosowane są coraz bardziej wyszukane formy i metody ich działania.

Polska szkoła przechodzi burzliwe przemiany związane z reformą w systemie oświaty jak i ze zmianami w stosunkach społecznych. Uczniowie zdobywają więcej praw, nauczyciele zaś je tracą. Coraz częściej zmuszeni są nauczać dzieci agresywne oraz współpracować z rodzicami nieufnymi i nastawionymi roszczeniowo.

Przyczyn agresywnych zachowań należy szukać m.in. na tle obecnej niekorzystnej sytuacji opiekuńczo-wychowawczej wielu rodzin, a jest to brak nadzoru nad dziećmi czy też negatywny przykład samych rodziców. Często dzieci pozostawione są same sobie, bez opieki i z kluczem na szyi. Ponadto niedofinansowanie oświaty, brak autorytetu szkoły jako placówki wychowawczej oraz brak perspektyw życiowych powodują narastającą agresję i frustrację, co za tym idzie brak szacunku do siebie i drugiego człowieka. Niejednokrotnie agresja zewnętrzna i bunt są przejawem frustracji, zniecierpliwienia czy wreszcie nieprzystosowania do pełnienia oczekiwanych ról społecznych.

Nauczyciele są na ogół bezradni wobec uczniów stosujących przemoc, nie są wystarczająco przygotowani do pracy wychowawczej. Nie znają też właściwych sposobów reagowania, na przemoc sami czasami odpowiadają przemocą, a nawarstwienie się podobnych sytuacji prowadzi do absurdalnych rozwiązań.

Agresją nazywamy zachowanie zwrócone przeciw innym osobom (również przeciw sobie samemu) oraz działanie na ich szkodę. Wybryki chuligańskie ucznia w szkole, napastliwość i grubiańskie zachowanie w stosunku do nauczycieli czy rówieśników - to wszystko rodzi agresję.
W agresji wyróżniamy:
- agresję słowną wyrażaną poprzez ubliżanie, grożenie, wyśmiewanie, dokuczanie, obrzucanie wyzwiskami, ośmieszanie, uszczypliwość i kpiny. Jej konsekwencje to poczucie zagrożenia, odrzucenie i wyizolowanie drugiej osoby z grupy (np. jeden kolega mówi do drugiego: "nie ma miejsca w tym zespole dla ciebie" lub "wynoś się stąd").
- agresję fizyczną wyrażaną przez fizyczny atak na drugą osobę lub jej własność. Najczęściej przybiera formę bezpośrednią, a więc taką, kiedy dochodzi do fizycznego kontaktu agresora z ofiarą (np. sytuacja często spotykana w szatniach wychowania fizycznego

Agresja fizyczna może przybierać różny charakter i tak:
- agresja instrumentalna występuje wówczas, gdy agresor chce coś zdobyć lub osiągnąć jakiś cel.
- agresja emocjonalna występuje wówczas, gdy dziecko przeżywa lęk lub złość. Przykładem tej agresji jest zachowanie ucznia wyśmianego przez kolegów wykonującego jakieś ćwiczenie.

Zjawisko agresji bardzo często powstaje jako reakcja na przemoc ze strony osób silniejszych lub bardziej znaczących. Jeżeli nie może być wyrażona w stosunku do tych osób, zostaje przemieszczona na jednostki słabsze. Młodzi ludzie z patologicznych środowisk odkrywają w niej źródło swoich sukcesów oraz bycia kimś znaczącym w strukturze społecznej, opartej na konkurencji i dominacji silniejszych nad słabszymi. Ucieczka w agresję jest jedną z form istnienia subkulturowego świata.

Najczęstszym obiektem przemocy są wszyscy, których można określić mianem "innych", różniących się od tych, którzy stosują przemoc. Przemoc stosowana jest wobec rówieśników w postaci:
- wyśmiewania, ośmieszania, przezywania, robienia sobie żartów, bicia, popychania podczas wykonywania ćwiczeń fizycznych,
- dominacji wobec innych, chcących podporządkować sobie innych używając groźby i siły,
- łatwego popadania w gniew, są impulsywni, gdyż cechują się niską tolerancją frustracji,
- generalnego nastawienia "na nie", potrafią być agresywni wobec dorosłych,
- zadowolenia z własnych zachowań, bez poczucia wstydu i winy z niewielką sympatią dla swoich ofiar,
- umiejętności wybronienia z trudnej sytuacji, mają łatwy kontakt z otoczeniem oraz na wszystko odpowiedź,
- kradzieży, wandalizmu, picia alkoholu.

Na objawy przemocy nie trzeba czekać aż dzieci dorosną. Spotykamy je już w wieku przedszkolnym, a na pewno w wieku szkolnym, poczynając od klasy pierwszej szkoły podstawowej. Wychowawcy mają niewielkie pole manewru. Współpraca z rodzicami dzieci z rodzin patologicznych i trudnych pozostawi wiele do życzenia, jest ona powierzchowna. Rodzice tych uczniów rzadko utrzymują kontakt ze szkołą bądź też wszystkie obowiązki rodzicielskie spychają na placówki oświatowe.

Szeroki wpływ na psychikę dziecka ma telewizja oraz gry komputerowe. Bezpowrotnie minęły czasy, kiedy żyliśmy w przekonaniu, że telewizja jest elementem integrującym rodzinę, że wspólne jej oglądanie umacnia więzi rodzinne, a dziecko przed telewizorem jest bezpieczniejsze niż na ulicy. Obecnie wpływ telewizji niepokoi społeczeństwo, zwłaszcza w kontekście rosnącej przestępczości dzieci i młodzieży. Telewizję zaczęto postrzegać jako jedną z głównych przyczyn narastającej przestępczości nieletnich. Toczy się dyskusja, jak chronić młodych ludzi przed drastycznymi scenami telewizyjnymi i czy ograniczyć emisję filmów gloryfikujących przemoc. Kolejną przyczyną, jak podaje literatura, jest posługiwanie się komputerami przez dzieci i młodzież. Z pewnością komputer przynosi wiele korzyści, jednak gry komputerowe nasycone obrazami destrukcji i przemocy stanowią ważne zagrożenie społeczne. Wiadomo, że oglądanie scen agresji w telewizji ma wpływ na wzrost agresywności dzieci. Przy grach komputerowych młodzi nie tylko oglądają przemoc, ale same ją realizują, a przez to oswajają się z nią i obojętnieją na nią, co w konsekwencji zmniejsza ich wrażliwość moralną.

Nastolatkowie mają tendencję do powielania zachowań rówieśników szczególnie wtedy, gdy chcą zdobyć czyjąś akceptację. Jeżeli osoba "ważna" w grupie zachowuje się agresywnie i cieszy się w oczach obserwatora znaczącym prestiżem, istnieje duża szansa, że obserwator będzie starał się powielić to zachowanie.

W powstawaniu tych agresywnych zachowań znaczącą rolę odgrywa "nagradzanie". Kiedy uczeń widzi, że jego "model" otrzymuje za swoje agresywne zachowanie swoiste nagrody, np. ma to, czego chce i nie ponosi z to żadnych konsekwencji (lub niewielkie), a ze strony nauczycieli i rodziców brak jest wyraźnej dezaprobaty to wszystko zachęca do powielania podobnych zachowań.

Chłopców należy uczyć kontrolowania uczucia złości i agresji za pomocą gier zespołowych czy sztuk walki, będzie to sposób na wyeliminowanie negatywnego wpływu, że gry zespołowe to sposób na dowiedzenie siły i męskości poprzez rozpychanie się łokciami, celowe faulowanie itp. Poprzez te ćwiczenia chłopcy będą mogli lepiej kontrolować uczucie złości i agresji oraz strach przed wyeliminowaniem ich z gry. Warto wspomnieć, że iż w coraz większym stopniu agresja i stosowanie przemocy fizycznej staje się z udziałem dziewcząt, która to świadczy o specyficznej zmianie ról i pojawieniu się agresywnej formy swoistego feminizmu.

Z przemocą spotykamy się często, nasuwa się pytanie, dlaczego czasami spokojni i mili uczniowie biorą udział w prześladowaniu innych? Działa tu znany w psychologii społecznej mechanizm zmniejszonego poczucia odpowiedzialności. Gdy grupa chłopców dokucza ofierze, odpowiedzialność rozkłada się na wszystkich. Tak naprawdę nikt nie czuje się winnym. Gdy ataki na jakąś osobę powtarzają się, wytwarza się przekonanie, że jest ona mało wartościowa i zasługuje na dokuczanie.

Uczniowie mogą stać się ofiarą, gdy:
- są przezywani, wyśmiewani, poniżani, obwiniani,
- nie są akceptowani przez innych,
- zaczynają myśleć, że są nieatrakcyjni i do "niczego",
- wstydzą się, że są sprowadzani do roli ofiary,
- w desperacki sposób próbują zdobyć akceptację agresorów,
- strach, zamknięcie się w sobie i negatywne wyobrażenie o sobie powodują, że nie są zdolni do wyrażania swoich uczuć
- mają nieoczekiwane zmiany nastroju,
- spóźniają się na zajęcia,
- tracą zainteresowanie nauką,
- często skarżą się na ból głowy,
- mają siniaki, zadrapania, rany i okaleczenia.

Aby uniknąć takich sytuacji od wczesnych lat dziecięcych dać dziecku poczucie bezpieczeństwa i miłości. Ponadto powinniśmy systematycznie już od najmłodszych klas wprowadzać takie elementy jak:
- budować wysoką samoocenę ucznia,
- nauczać o emocjach oraz o sposobach konstruktywnego radzenia sobie z nimi,
- zaznajamiać uczniów o miejscach i ludziach, którzy udzielają pomocy w trudnych sytuacjach,
- wprowadzać elementy negocjacji i mediacji,
- propagować edukację na temat zjawisk przemocy i agresji - przyczyn, mechanizmów, skutków i sposobów przeciwdziałania.

Znaczącą rolę w wychowaniu dziecka odgrywa prawidłowo funkcjonująca rodzina jako podstawowa komórka społeczna. To od niej zależy, jak kształtowana będzie psychika dziecka, jego rozwój i przyszłość jednostki, jak też całego społeczeństwa. Rodzina jest w stanie skutecznie chronić swoich członków przed zalewem agresji i brutalności. Na rodzicach spoczywa obowiązek nauczania dziecka rozsądnego korzystania z telewizji, gier komputerowych. Należy dziecku pokazać konkurencyjne formy spędzania czasu wolnego. Należy także psychicznie przygotować dziecko do odbioru trudnych treści prezentowanych w telewizji. Rodzice powinni być świadomi, że tradycyjnych metod wychowania nie zastąpią multimedialne oferty. Ich roli i obowiązków nie zastąpi telewizor. Rodzina powinna być bastionem stabilizacji i bezpieczeństwa, przez który gwałt i brutalność nie przenikają.

Społeczeństwo albo akceptuje agresywne zachowania, albo je jednoznacznie potępia, ale nie zawsze uczy młodego człowieka, w jaki sposób może i powinien posługiwać się swoją energią w doskonaleniu siebie, a zarazem zmieniając rzeczywistość. Należy dołożyć więcej starań i znaleźć środki finansowe na poszerzenie oferty zajęć pozalekcyjnych, aby sensownie wypełnić czas wolny dzieciom i młodzieży nie tylko w szkole, ale także w środowisku lokalnym, odrywając dzieci od sprzętu multimedialnego lub przebywania na ulicy. Powinno funkcjonować wiele kółek zainteresowań, zajęć pozalekcyjnych. Większą rangę nadać realizacji w szkołach programu profilaktycznego w myśl hasła, że "lepiej jest zapobiegać niż leczyć". Ponadto na nauczycielach ciąży obowiązek, aby dzieci i młodzież pozostawiona ich opiece, była bezpieczna i nie narażona na niebezpieczne i agresywne zachowania innych uczniów. Powinno podejmować się i organizować imprezy z obecnością rodziców oraz nasilić współpracę z policją i innymi instytucjami wspomagającymi szkołę, gdyż jak wskazują polskie najnowsze badania, następuje wzrost agresji fizycznej, psychicznej i seksualnej uczniów wobec kolegów. Wraz z wiekiem uczniów następuje brutalizacja i "specjalizacja przemocy" oraz tendencja do utajnienia przed nauczycielami takich zachowań.

Rozwiązanie problemu przemocy nie może ograniczać się tylko do wymierzania kar agresorom. Szkoła ma wiele możliwości, by zapobiegać antyspołecznym formom zachowań uczniowskich. Wymaga jednak od nas pomocy rodziców, zintensyfikowania działań wychowawczych kontroli wewnętrznej oraz rozstrzygania sporów i konfliktów bez użycia siły. Myślę jednak, że nawet w dobie postępującej brutalizacji sportu możliwe jest wykształcenie u uczniów, zawodników takich cech jak dobroć, szlachetna rywalizacja, zasada fair play i wzajemne zrozumienie. Należy wdrażać to już od najmłodszych lat na lekcjach wychowania fizycznego, podczas treningów, zawodów.
 

Opracowanie: Danuta Zabłocka
Gimnazjum nr 3
w Łukowie

Wyświetleń: 2338