Uczeń zdolny w szkole

Zainteresowanie problematyką kształcenia uczniów zdolnych nabiera coraz większego znaczenia. W każdym społeczeństwie istnieje zapotrzebowanie na jednostki, które charakteryzują się szczególnymi zdolnościami w pewnych dziedzinach. Wynika ono z potrzeb ekonomicznych, ale także z przesłanek społecznych, ze względu na harmonijny rozwój społeczeństwa.

W wielu krajach zainteresowanie kształceniem uczniów zdolnych powstało znacznie wcześniej niż w Polsce. W Polsce nie kwestionuje się powagi tego zagadnienia, ale problemem jest jak to zrobić i kim posłużyć się przy wykonywaniu tego zadania.

Współczesna szkoła nastawiona jest na kształcenie powszechne. Pracuje się z uczniem przeciętnym, boryka się ze słabym i często nie wystarcza czasu na wykorzystanie możliwości uczniów zdolnych. Oni zaś znudzeni, nie rozwijają się na miarę własnych możliwości, zniechęcają się a czasem nawet sprawiają problemy wychowawcze.

Już w klasach niższych zaobserwować można zaniedbania w zakresie opieki nad uczniem zdolnym. Okres wczesnoszkolny uznawany jest przez psychologów za szczególnie znaczący dla rozwoju zdolności intelektualnych i kierunkowych dziecka oraz dalszych jego postępów. Jak dotąd nie powstała żadna spójna koncepcja dotycząca rozwijania zdolności na najwcześniejszym etapie kształcenia. Istnie zatem potrzeba szukania metod i podejmowania badań diagnostycznych, nastawionych na rozpoznawanie zdolności dzieci, jak i działań służących optymalizacji pracy szkoły w zakresie rozwijania zdolności dzieci i młodzieży. Wiele dzieci zdolnych pozbawionych właściwej opieki i do tego budzących niechęć otoczenia nie rozwija się na miarę swoich możliwości, zaniedbuje podstawowe obowiązki, a ich osiągnięcia są nieadekwatne do zdolności.

W literaturze pedagogicznej uczniów zdolnych określa się jako tych, którzy mają odpowiednio wysoki poziom zdolności ogólnych do uczenia się, określone zdolności specjalne oraz wysokie osiągnięcia lub możliwości takich osiągnięć w różnych dziedzinach działalności.

Pojęcie "zdolność" używane jest w różnych znaczeniach, podobnie jak różnorodne są ujęcia psychologii zdolności oraz metodologia badań w tym zakresie.

Zdolności są ściśle związane ze sferą instrumentalną człowieka, w odróżnieniu od sfery emocjonalno motywacyjnej. Właściwości motywacyjne pobudzają działanie i nadają mu kierunek, a czynności wykonawcze ułatwiają rozpoznawanie otoczenia, skuteczne oddziaływanie na nie i przekształcanie go. Fakt ścisłego powiązania zdolności ze sferą instrumentalną człowieka, sprawił, że w klasyfikacjach osób uzdolnionych bierze się pod uwagę albo czynniki potencjalne, od których zależny jest rozwój skuteczności w danym zakresie, albo zdolności ukształtowane w toku indywidualnego rozwoju i w zależności od doświadczeń, które poznaje się pośrednio przez osiągnięcia i sprawności.

Na rozwój zdolności mają wpływ czynniki społeczne i biologiczne. W miarę upływu czasu zdolności różnicują się co sprawia, że tworzą się coraz bardziej wyspecjalizowane grupy zdolności. W okresie przedszkolnym spontanicznie ujawniają się zdolności artystyczne. Młodszy wiek szkolny charakteryzuje się rozkwitem zdolności intelektualnych. W okresie dorastania rozkwitają możliwości twórcze dzieci, które ujawniają się w twórczości artystycznej i intelektualnej, czemu sprzyja duża wrażliwość, bogaty rozwój sfery emocjonalnej i aktywności a także duże zasoby energii, która drzemie w młodzieży.

O osobach uzdolnionych mówi się w dwu wypadkach:
- kiedy są to osoby, które charakteryzują się wyraźnymi osiągnięciami w danej dziedzinie,
- kiedy obserwacje oraz różne pomiary psychologiczne wskazują na potencjalne zdolności do efektywnej działalności w określonym zakresie, np.: nauce, sztuce czy sporcie.

Chcąc rozpoznać ucznia uzdolnionego oraz uniknąć błędów w diagnozie należy wykorzystać różne techniki pomiaru oraz zastosować różnorodne narzędzia badawcze. Aby diagnoza zdolności była wartościowa, winna być formułowana na podstawie wieloaspektowych badań, które pozwolą na ocenę różnic ilościowych i jakościowych w uzdolnieniach.

W zakresie funkcjonowania poznawczego uczniowie zdolni charakteryzują się:
- dużą ciekawością, aktywnością poznawczą, dużym skupieniem w czasie pracy intelektualnej, cierpliwością w poszukiwaniu odpowiedniej drogi do rozwiązania problemów, nieustępliwością, dokładnością i dociekliwością;
- oryginalnością, pomysłowością, dużą zdolnością kojarzenia, bogactwem słownictwa, umiejętnością dokonywania trafnych spostrzeżeń oraz bogatą wiedzą;
- nieustępliwością, ale także tolerancją wobec innych poglądów;
- samodzielnością, umiejętnością korzystania z różnych źródeł;
- zdolnością przechodzenia od myślenia konkretnego do abstrakcyjnego;
- tendencją do poszukiwania rozwiązań prostych, a jednocześnie twórczych;
- zdolnością koncentracji uwagi przez dłuższy czas;

W zakresie rozwoju społecznego, emocjonalnego, moralnego i osobowości uczniów zdolnych można zauważyć pewne charakterystyczne cechy:
- Wykazują dużą otwartość i wrażliwość emocjonalną, zdolność wczuwania się w przeżycia innych.
- Niewielkie zainteresowanie przejawiają przewodzeniem w grupie, mało angażują się w życie społeczne. Jeżeli stwarza się im możliwość realizacji w grupie ustosunkowują się do niej pozytywnie.
- W kontaktach z innymi nie mają większych trudności, jeżeli tylko nie są zbytnio lansowani przez nauczycieli i przez rodziców.

Uczniowie zdolni często jednak przejawiają takie zachowania, które mogą w się przyczyną ich rzeczywistych trudności, mającym swe źródła w funkcjonowaniu poznawczy i emocjonalno-społecznym. Zdolni postrzegani są jako osoby o bardzo bogatym życiu wewnętrznym, co może być przyczyną ich osobistych trudności i kłopotów ich otoczenia: nauczycieli, rodziców, kolegów, którzy nie zawsze potrafią zaakceptować i zrozumieć odrębność ich myślenia, czucia i zachowania.

Ucznia zdolnego nie należy traktować jako uciążliwego członka zespołu klasowego. Należy otoczyć go odpowiednią opieką, traktować go życzliwie i udzielać mu wsparcia wprowadzając:
- systematyczne wdrażanie do samodzielnej i twórczej pracy,
- indywidualizację w zakresie treści, metod oraz tempa pracy,
- intensywniejszy charakter nauki oraz rozszerzone wiadomości,
- łączenie uczniów w zespoły, biorąc pod uwagę rodzaj zdolności i ich nasilenie.

Praca z uczniem zdolnym nie jest zadaniem łatwym. Wymaga ona doświadczenia, zaangażowania, pochłania wiele czasu, gdyż zajęcia należy tzk przygotować, aby były one ciekawe, oddziaływały emocjonalnie na uczniów i w maksymalnym stopniu rozwijały ich myślenie twórcze. Jest to jednak praca mogąca dać nauczycielowi dużo satysfakcji oraz mobilizująca go do samokształcenia.

W pracy z uczniem zdolnym wszystkie działania są skuteczne tylko wtedy, jeżeli są połączone z właściwą pracą wychowawczą w domu. Nauczyciele i rodzice powinni korzystać nawzajem ze swojej wiedzy, wymieniać doświadczenia, wspólnie roztaczać opiekę nad uczniem. Zainteresowanie okazywane dzieciom uzdolnionym wzmacnia w nich wiarę we własne możliwości, gotowość do dalszej pracy oraz ułatwia im znalezienie się w grupie rówieśników.

Obecnie wiadomo, że zdolności uczniów uwarunkowane są genetycznie, ale można je też rozwijać poprzez właściwe oddziaływanie pedagogiczne. Zadaniem szkoły jest dążenie do tego, aby każdy talent został w szkole zauważony i był rozwijany najlepiej jak to tylko możliwe.

LITERATURA

Hornowski B.: Rozwój inteligencji i uzdolnień specjalnych. Warszawa 1978r.
Lewowicki T.: Metody i formy pracy z uczniami zdolnymi. Szczecin 1989r.
Płaszyński Z. (red.) Wybrane zagadnienia do studiowania problemów współczesnej edukacji. "Horyzont", Koszalin 1992r.
Przetacznikowa M.: Rozwój psychiczny dzieci i młodzieży. WSiP, Warszawa 1980r.
Zborowski J. Rozwijanie aktywności twórczej dzieci. WSiP, Warszawa 1986r.
Gloton R., Clero C.:Twórcza aktywność dziecka. WSiP, Warszawa1976r.


 

Opracowanie: Bożena Leśniewska
nauczycielka nauczania zintegrowanego
w S P w Przysieku

Wyświetleń: 1338