AWANS Dla nauczyciela Dla ucznia


Katalog

Krystyna Kozar
Pedagogika, Artykuły

Samoświadomość nauczyciela

- n +

Samoświadomość nauczyciela

"... Nie ma bardziej twórczego zajęcia
niż poznawanie samego siebie."

Kartezjusz "Opis ludzkiego ciała"

Reforma polskiego szkolnictwa widoczna jest na zewnątrz jako zmiany w strukturze szkół, zmiany programów nauczania i związane z tym nowe podręczniki, zmiany wymagań oraz form ich kontroli oraz poprzez wprowadzenie egzaminów zamykających każdy etap kształcenia. Ale reforma ta, jeśli ma osiągnąć zamierzone cele, powinna także prowadzić do zmian w koncepcji nauczyciela jako najważniejszego czynnika sprawczego w całym systemie publicznej oświaty. Ta pojawiająca się potrzeba redefinicji roli nauczyciela, może być oparta na przykład na wizji człowieka wyprowadzonej z psychologii humanistycznej. W ramach tej teorii nauczyciel to podmiot, który poprzez wykonywanie swojej pracy ma szansę osobistego rozwoju. To wiąże się z koncentracją na zagadnieniach samoświadomości oraz samooceny.Elżbieta Czykwin w swojej pracy 1 wymienia pięć podstawowych argumentów przemawiających za tym, że samoświadomość nauczyciela to czynnik decydujący o jakości pracy wychowawczej, a nierzadko dydaktycznej nauczyciela "Po pierwsze, samoświadomość pozwala nauczycielowi na poczucie, że panuje nad sytuacją. Po drugie, oczekiwania nauczyciela, jako element jego świadomości, kreują rolę ucznia. Po trzecie, rozwój nauczyciela jest możliwy i powinien być rozumiany jako rozwój jego samoświadomości. Po, czwarte, postępujący proces demokratyzacji życia wymaga od nauczyciela i uczniów postaw opartych na świadomych osobistych wyborach oraz ponoszeniu za nie odpowiedzialności. Po piąte, zintegrowana osobowość stanowi swoiste antidotum na neurotyzm w obliczu niejednoznaczności i dezintegracji świata." Są więc, moim zdaniem, powody aby problematyka samoświadomości nauczyciela była tematem artykułu dostępnego koleżankom i kolegom po fachu. Być może skłoni to niektórych z nich do poszerzenia wiedzy na ten temat, tutaj tylko wskazanej, lub pobudzi do refleksji nad swoją zawodową rolą.

POJĘCIE SAMOŚWIADOMOŚCI

Pojęcie "świadomości" oraz "samoświadomości" występuje od zarania filozofii człowieka, a od XVII i XVIII wieku aż po dzień dzisiejszy problematyka z tymi pojęciami związana jest ogromnie zróżnicowana i bardzo bogata.

Znaczenia terminu świadomość zmieniały się wraz z rozwojem psychologii jako nauki. Do końca XIX wieku utożsamiano go z pojęciem psychiki, traktując jako całokształt zjawisk jakościowo różnych od zjawisk materialnych, których istotną cechą miało być to, że dane są tylko i wyłącznie w doświadczeniu wewnętrznym, a zatem można je badać jedynie za pomocą introspekcji. Wraz z rozwojem nowych kierunków psychologii oraz z wprowadzeniem nowych metod badawczych zakwestionowano tradycyjne ujęcie tego terminu - behawioryści odrzucali je jako nie dające się badać obiektywnie, a skrajne kierunki traktowały jako nie istniejące. Znaczące zmiany i modyfikacje do pojęcia świadomości wprowadziła teoria psychoanalizy Z.Freuda. Z kolei K. Marks wskazał na społeczne determinanty ludzkiej świadomości, a Karen Horney na jej aspekt kulturowy. Współczesna psychologia definiuje świadomość jako: "zespół procesów odbioru informacji i sterowania zachowaniem człowieka, które pełnią funkcje nadrzędne wobec innych procesów regulacji zachodzących w mózgu" podkreślając, że świadomość powstała w związku z wykształceniem się mowy, a jej funkcje są ściśle powiązane z językiem skutkiem czego rozwija się ona u jednostki wraz ze zdolnością do symbolicznego ujmowania własnych doświadczeń (głównie za pomocą symboli językowych) 2.

W perspektywie historycznej rozwój świadomości człowieka przebiegał etapowo: od świadomości archaicznej, poprzez magiczno - mityczną do współczesnej mentalno - racjonalnej, charakteryzującej się mechanistycznym i technistycznym podejściem do rzeczywistości 3. Obecnie dokonuje się kolejna przemiana, polegająca na rodzeniu się świadomości integralnej.

Na gruncie pojęcia świadomości wyrasta pojęcie samoświadomości generując od razu problem wzajemnego stosunku tych dwóch terminów rozważany na polu gnoseologii. Samoświadomość czyli odwieczne "Myślę więc jestem" lub mówiąc inaczej problem własnego "Ja" to tematy rozważań filozoficznych dawniej, a od XVII wieku i obecnie intrygujące wyzwanie dla współczesnej psychologii. Teorii, koncepcji, pomysłów jest w tym temacie mnóstwo, także trudno nawet wymienić wszystkich filozofów i psychologów, którzy tym zagadnieniem się zajmowali.

Na przykład G.W.Hegel, niemiecki filozof żyjący na przełomie XVIII i XIX wieku, wyodrębniał trzy stopnie rozwoju samoświadomości 4:
- Pierwszy stopień to "subiektywna samowiedza" czyli uświadamianie sobie jedynie własnego istnienia, własnej tożsamości i odrębności od innych pomiotów;
- Drugi stopień to "akceptująca samowiedza" czyli uświadamianie sobie własnej szczególności poprzez pojawienie się świadomości relacji między jednostkami;
- Trzeci stopień to "powszechna samowiedza", który jest skutkiem wzajemnego komunikowania się i działania.

Inny niemiecki filozof L. A. Feuerbach podkreślał zależność samoświadomości od warunków materialnych i uważał, że najpełniej wyraża się ona w miłości, w relacji kobiety i mężczyzny. Z kolei Marks i Engels wskazywali na czynnik społeczny oraz ludzką pracę jako kolejne determinanty samoświadomości. Nie sposób wymienić tutaj także filozofa Martina Heideggera, który ludzkiej samoświadomości nadał transgresyjny charakter - egzystencja człowieka to udręka, naznaczona lękiem niespełnienia potrzeby autentyczności oraz świadomością nieuchronnej śmierci.

We współczesnej psychologii istnieją dwa nurty związane z problematyką samoświadomości - pierwszy kierunek badań związany jest z psychologią poznawczą, a drugi z psychoanalizą. W ostatnich latach zagadnienie samoświadomości cieszy się szczególnym zainteresowaniem czego wyrazem są liczne teorie. Na przykład teoria Duvala i Wicklunda zakłada, że świadomą uwagę można kierować na otoczenie zewnętrzne lub na siebie samego. Skutkiem koncentracji na sobie jest uwydatnienie rozbieżności między aktualnym stanem jednostki, a jej postawami, wartościami i normami. To według autorów prowadzi oczywiście do wzrostu samoświadomości nacechowanego negatywnymi stanami emocjonalnymi. Uważali oni, że sam proces kodowania informacji ma charakter świadomy i może być poddany kontroli. Z innego punktu wychodzą autorzy drugiego modelu Hull i Levy według których proces ten odbywa się automatycznie i nieświadomie w stosunku do informacji o własnym ja 5.

Jedną z polskich koncepcji samoświadomości jest teoria Z. Zborowskiego, który wprowadził rozróżnienie pomiędzy wewnętrzną i zewnętrzną samoświadomością. W obszarze tych dwóch podtypów samoświadomości autor wyodrębnił kilka ich typów - na przykład samoświadomość wewnętrzna składa się z samoświadomości indywidualnej o charakterze egzystencjalnym oraz samoświadomości obronnej, a ta zewnętrzna zawiera samoświadomość zadaniową. Istnieje jeszcze forma pośrednia łącząca dwa główne typy samoświadomości czyli samoświadomość refleksyjna. Samoświadomość wewnętrzna często kojarzy się z uczuciami izolacji, samotności, smutku i zwątpienia gdyż jej źródłem są bardzo subiektywne informacje o swoim ja odniesionym do świata, innych ludzi i wzajemnych między nimi stosunkach. Samoświadomość zewnętrzna odwołuje się do informacji bardziej obiektywnych mających swoje źródło w kontaktach człowieka ze światem zewnętrznym i to zarówno w sferze kontaktów interpersonalnych, jak i szeroko pojętej ludzkiej działalności. Kojarzy się ona najczęściej z uczuciami nadziei, optymizmu, zaufania i innymi pozytywnymi emocjami 1.

Przedstawione typy samoświadomości formułują się na bazie odrębnych procesów i mechanizmów psychologicznych. To co będzie ich skutkiem - jaka samoświadomość się wykształci, jaka będzie dominować, zależy od wspólnego oddziaływania wielu czynników zewnętrznych oraz osobowościowych.

W polskiej literaturze psychologicznej ważne miejsce zajmują także inne koncepcje samoświadomości, jak teoria W.Łukaszewskiego, M. Kofty czy S.L.Rubinsteina. Pierwszy z autorów wyodrębnia trzy poziomy świadomości: percepcyjny - stanowiący odzwierciedlenie rzeczywistości z wykorzystaniem kodów obrazowych; drugi poziom związany z operowaniem kodami werbalnymi, pojęciowymi oraz trzeci poziom będący reprezentacją dwóch poprzednich operujący słowami. Drugi z nich podkreśla, że należy oddzielić treści od procesów i mechanizmów, które ułatwiają uświadomienie co prowadzi do dwufazowego modelu świadomości - pierwsza faza to uświadomienie sobie emocji i postawienie diagnozy, a druga faza to autoanaliza i autorefleksja czyli właśnie samoświadomość. W ujęciu trzeciego z autorów samoświadomość to proces, dzięki któremu "podmiot świadomie uważa za swoje wszystko, co człowiek robi, odnosi do siebie wszystkie czyny i postępki, których jest źródłem i świadomie bierze na siebie odpowiedzialność za nie, jako ich autor i sprawca" 6. To prowadzi do rozwojowego ujęcia samoświadomości, w którym pełni ona rolę integrującą i wspierającą rozwój ludzkiej osobowości.

Można również rozważać zagadnienie samoświadomości na polu hermeneutyki czyli w ramach "swoistej teorii interpretacji" gdzie język jako symbol pozostaje w centrum uwagi badaczy.

Jak widać z powyższego istnieje szerokie spektrum poglądów na problematykę świadomości oraz samoświadomości. To jeszcze obszar badań i teoretycznych kalkulacji. Stąd płynie stwierdzenie: "Fenomen ludzkiej samoświadomości jest ciągle w znacznym stopniu nierozpoznany. Można jednak stwierdzić, że istnieje zastanawiająca zbieżność wniosków jakie płyną z odkryć współczesnej fizyki z filozoficzno - religijnymi systemami Wschodu i współczesnej psychologii." 1

SAMOSWIADOMOŚĆ NAUCZYCIELA

Elżbieta Czykwin w swojej pracy1 sformułowała następujące stwierdzenia wynikające z teoretycznych rozważań nad zagadnieniem samoświadomości na polu psychologii poznawczej:
- Nauczyciele zainteresowani istotą swojego zawodu będą mieli prawdopodobnie wyższą samoświadomość siebie w roli zawodowej.
- Konieczność podejmowania szybkich decyzji i działań w klasie szkolnej oznacza większą prędkość przebiegu procesów psychicznych u nauczyciela i - co za tym idzie - obniża stopień ich uświadomienia.
- Procesy psychiczne, które nie wywołują bezpośrednio relacji behawioralnych, są słabiej uświadamiane.
- Rutyna nauczycieli związana jest prawdopodobnie ze spadkiem samoświadomości na skutek utraty atrakcyjności bodźców zewnętrznych postrzeganej sytuacji jako stającej się coraz bardziej standardową.
- Samoświadomość może zostać podwyższona poprzez sytuacje koncentrowania uwagi na sobie. Psychodrama, trening interpersonalny, kamera tv, szczere rozmowy z uczniami na własny temat - pozwalają podnieść samoświadomość, a także otrzymać informację zwrotną na własny temat, pogłębiając i rozszerzają zakres samoświadomości.
- Uświadomienie sobie rodzajów i częstotliwości stosowania własnych mechanizmów obronnych, skłonności do autokratyzmu, ekstrawersji, asertywności, umiejętności werbalnych, umiejscowienia ośrodka kontroli etc. prowadzi do wyższej samoświadomości.
- Istnieje zależność między samoświadomością a zachowaniem. Im wyższa jest samoświadomość, tym skuteczniejsze jest zachowanie. Autoekspresja nauczycieli, w tym ich oczekiwań wobec uczniów, jest bardziej czytelna, logiczna i komunikatywna w przypadku wyższej samoświadomości.
- Samoświadomość może być rozwijana.
- Procesy świadome nie są w swej istocie czymś całkowicie różnym od procesów nieświadomych, gdyż te drugie mogą zostać wprowadzone do świadomości.
- Doświadczenie indywidualne jest ważnym źródłem samoświadomości. Ono też może zostać zintensyfikowane. Doświadczenie w działaniu jest też najskuteczniejszym sposobem podniesienia samoświadomości.
- Spojrzenie na zawód nauczyciela i na sytuację szkolną jako zawód ludzi, którzy pragną powiększyć własna samoświadomość poprzez wnikliwą analizę skutków psychologicznych swoich działań w sytuacji szkolnej; dla których szkoła jest szansą samorozwoju indywidualnego, którego wsparciem jest głęboki kontakt z uczniem - stanowi odmienne spojrzenie na ten zawód, jako zawód indywidualnej szansy.
- Poszukiwanie obrazu własnej osoby w roli zawodowej nauczyciela jest związane ze stwarzaniem warunków w ramach tego obrazu siebie dla wsparcia uczniowskich poszukiwań własnego obrazu siebie. W tym sensie w procesie wychowania nauczyciel i uczeń wspierają się wzajemnie, stając się dla siebie potencjalnymi partnerami w samorealizacji.
- Ocena rozwoju zawodowego nauczyciela powinna opierać się na jego własnej autorefleksji i analizie własnych doświadczeń. Subiektywne odczucie wzrostu samoświadomości i co za tym idzie wyższej kontroli sytuacji oraz efektywniejszego wsparcia udzielanego uczniom w rozwoju ich indywidualnego obrazu siebie - powinny być tego wykładnikiem.
- Procesy demokratyzacji, indywidualizacji, samorealizacji i rozwoju samoświadomości są ze sobą powiązane.

Ważnym składnikiem ludzkiej samoświadomości jest samoakceptacja. Z przeglądu wyników badań nad samoakceptacją człowieka wynika między innymi, że1:

- Poziom samoakceptacji wpływa na trafność i stałość samooceny.
- Wysoki poziom samoakceptacji powoduje lepszą orientację zadaniową i mniejszy egocentryzm jednostki.
- Im wyższy jest poziom samoakceptacji, tym wyższa jest aktywność jednostki.
- Poziom samoakceptacji wpływa na funkcjonowanie społeczne - jednostki o wysokim poziomie samoakceptacji lepiej dostosowują się do typowych sytuacji społecznych, natomiast w przeciwnym przypadku jednostki podatne są autodeprecjacji oraz konformizmowi.

Badania wskazują również na fakt, iż poziom akceptacji określa bardzo często stopień tolerancji na sygnały zagrażające poczuciu własnej wartości - przy niskiej samoakceptacji nawet informacje obojętne są przyjmowane jako zagrażające tej osobie, co uruchamia mechanizmy obronne.

Jak to wygląda u nauczycieli? Z badań wynika, że średni wskaźnik poziomu samoakceptacji nauczycieli czynnych zawodowo jest stosunkowo niski w porównaniu z innymi grupami zawodowymi, gdzie utrzymuje się na poziomie średnim i wyższym 8.

Nauczyciel wypełnia rolę należącą do tzw. ról kluczowych, a jego obraz siebie nie może się formułować inaczej niż w kontekście tej niezmiernie ważnej roli społecznej. Teoria ról społecznych jest bardzo bogata, istnieją rozmaite metody analizy treści roli społecznej. W jednym z ujęć rola społeczna obejmuje cztery składniki, z których dwa: funkcja społeczna - składnik obejmujący zakres obowiązków oraz stan socjalny - składnik obejmujący zakres praw jednostki były przedmiotem badań w środowisku nauczycielskim 1. Wynika z nich, że nauczyciele zdecydowanie większą wagę przywiązywali do elementów "stanu socjalnego" niż do elementów "funkcji społecznej" . Elementy roli wchodzące w skład funkcji społecznej zawodu były reprezentowane szczątkowo np. uwidoczniły się tendencje do formalnego, ilościowego traktowania działań wychowawczych. Znalazło to swój wyraz w stosunku do uczniów - rzadko traktowanych jako niepowtarzalne, integralne osobowości i w wypowiedziach na ich temat - często banalnych, nieprzemyślanych i sformułowanych językiem codziennym oraz w braku konkretnej, całościowej koncepcji wychowawczej i dydaktycznej. Wynika z nich również, że:
- nauczyciele czują się urzędnikami wykonującymi rozporządzenia władz oświatowych,
- nie uświadamiają sobie w pełni celów nauczycielskiej pracy,
- nie posiadają umiejętności formułowania zjawisk z życia szkolnego w formie problemów,
- występuje wysoki stopień fasadowości roli zawodowej nauczyciela,
- nauczyciele wyrażają wysoką generalną akceptację dla pełnionej roli zawodowej ,
- stopień samooceny i samoakceptacji jest wysoki (co stoi w sprzeczności z wynikami innych badań 8).

Taki obraz stosunku nauczycieli do swej roli zawodowej autorka przedstawia jako konsekwencję faktu, iż realizacja jej odbywa się w warunkach sprzecznych oczekiwań formułowanych przez instytucje, grupy społeczne i różne osoby oraz faktu drugiego, iż w większości są to kobiety pracujące w warunkach konfliktu roli zawodowej i rodzinnej.

Z teorii ról społecznych wynika, że role występują zazwyczaj w związku z kontrrolami. Np. rola matki powinna być analizowana z rolą dziecka, tak też rola nauczyciela ma swoją kontrrolę w postaci ucznia. Tak więc nauczyciel budujący swój obraz siebie w roli zawodowej nie może w nim nie uwzględnić relacji z uczniem, a tym samym zmuszony jest do sformułowania koncepcji roli ucznia w związku z własną. Tak więc świadomościowe powiązanie obrazów siebie nauczyciela i ucznia dokonuje się jako rezultat budowy obrazu siebie nauczyciela nieuchronnie uwikłanego w interakcje z uczniem. Elementem łączącym te dwa obrazy - obrazem siebie nauczyciela w roli zawodowej i obrazem siebie ucznia są oczekiwania nauczyciela. Są one istotne, gdyż stanowią projekcję nauczycielskiego "ja" na ucznia umiejscawiając go w takim obszarze, który pozwala na kontrolę sytuacji przynajmniej w sensie świadomościowym. Mechanizm funkcjonowania oczekiwań wskazuje na niemożliwą do przecenienia rolę świadomości siebie nauczyciela w wykonywanej roli zawodowej. Stopień integracji "ja", poczucie własnej tożsamości, siła ego, wpływać ty będą na wyostrzenie różnicy między tym co ja i co nie ja, umożliwiając pełniejszą i bardziej złożona budowę obrazu siebie w roli nauczyciela, w tym oczekiwań wobec uczniów jako mechanizmów kontroli. Samoświadomość, w tym poczucie własnej tożsamości, powalają nauczycielowi czuć się ważnym sprawcą oraz kontrolować dynamikę społeczną klasy. Wysoka samoświadomość daje więc poczucie podmiotowości i stanowi konieczny warunek poczucia odpowiedzialności. Stopień uświadomienia sobie własnych oczekiwań nauczyciela wobec siebie i uczniów stanowi logiczną, funkcjonalną i pojęciową całość. Stąd też im wyższa jest samoświadomość, tym jaśniejsze są oczekiwania wobec siebie i uczniów. Im bardziej uświadamiane są oczekiwania, tym klarowniejsza i bardziej przekonywująca jest ich ekspresja, a co za tym idzie ekspresja samego siebie 1.

Codzienne doświadczenia wskazują nam, że pozytywne oczekiwania ważnych dla nas osób wpływają na uzyskiwane rezultaty. Znane jest powiedzenie Ch.E.Wilcox) a, który powiedział, że jedna z zasadniczych różnic między dobrym, a złym szefem jest to, że "dobry szef pozwala wierzyć swoim pracownikom, iż są zdolniejsi niż jest to w rzeczywistości, co w konsekwencji sprawia, że pracują lepiej niż myślą, że są w stanie".

Oczekiwania nauczyciela wobec ucznia pełnia różnorodne i subtelne role1:

1. Oczekiwania stanowią indywidualny przejaw samoświadomości nauczyciela.
2. Oczekiwania nauczyciela wobec uczniów stanowią wyraz konceptualizacji jego obrazu własnej osoby w roli zawodowej.
3. Oczekiwania tak długo pozostają elementem samoświadomości dopóki nie zostaną werbalnie i behawioralnie zaprezentowane.
4. Ekspresja oczekiwań nauczyciela wobec ucznia może być bardziej lub mniej komunikatywna co silnie zależy od stopnia świadomości obrazu siebie nauczyciela w roli zawodowej.
5. Oczekiwania nauczyciela stanowią rodzaj nacisku i wskazówki dla ucznia w kierunku jego przystosowania się do roli ucznia
6. Oczekiwania nauczyciela mogą akcentować przystosowanie się do roli ucznia czyli jego funkcjonowanie zgodnie z normami szkoły - socjalizacja, bądź indywidualny rozwój ucznia, a więc jego samorealizację - wychowanie.
7. Oczekiwania pełnią rolę samosprawdzających się przepowiedni.
8. Nowego znaczenia nabiera w tym świetle dobrze znany postulat "pedagogicznego optymizmu".
9. Okazuje się że zawyżone oczekiwania i optymizm w postrzeganiu uczniów stanowią wartość z tego wzglądu, że czynią obraz relacji między uczniem i nauczycielem bardziej prawidłowym, logicznym, powiązanym i spójnym, przez to przewidywalnym i życzliwym dla ucznia. Obraz ten jest jednocześnie zafałszowany i nierealistyczny, za to silnie motywujący nauczyciela i za nim ucznia do podejmowania działań ambitnych i nowych.
10. Oczekiwania stanowią pryzmat percepcyjny ukierunkowujący spostrzeganie i działanie, czyniąc je bardziej celowymi i motywującymi, ale mniej realistycznymi .
11. Oczekiwania mogą być traktowane jako hipotezy i w tym rozumieniu stanowią one o selektywności spostrzegania oraz optymistycznej tendencji w doborze informacji.
12. Oczekiwania stanowią prawdopodobnie wyraz wartości uznawanych przez formułującego oczekiwania nauczyciela. Na tym zasadza się optymistyczna, motywacyjna i idealizacyjna ich rola.
13. Oczekiwania nauczyciela wobec uczniów mają charakter sprawczy i mogą być traktowane jako antycypacja (czyli powiązane z przewidywanymi skutkami podjętych działań).
14. W oczekiwaniach streszcza się subiektywny, także irracjonalny, metafizyczny aspekt osobowości nauczyciela w relacji z uczniem.
15. Brak oczekiwań lub pesymizm co do spełnienia oczekiwań przez ucznia stanowi prawdopodobnie element istotnie dezorganizujący proces wychowania.
16. Powyższe stwierdzenia pomijają kontekst społeczny, zadaniowy i inne dlatego w większym stopniu odnoszą się do uczniów klas młodszych.

Na samoświadomość nauczyciela możemy patrzeć z różnych punktów widzenia w zależności od wybranej opcji teoretycznej. Obecnie można wyróżnić trzy kierunki badań tej problematyki opartych na psychologii osobowości, psychologii społecznej oraz psychologii humanistycznej:

- Kierunek technologiczny, który upatrywał źródeł nauczycielskich osiągnięć w czynnikach zewnętrznych.
- Kierunek funkcjonalny, w którym charakterystyczne jest akcentowanie skuteczności osiągania celu oraz nadmiarowość kwalifikacji.
- Kierunek humanistyczny, który przeciwstawia się instrumentalnemu traktowaniu nauczyciela i zakłada, że dobry nauczyciel jest ponad wszystko niepowtarzalną osobowością, która dzieli się własną osoba z uczniem wspierając go w jego procesie samorealizacji.

Pierwszy z nich wydaje się być dzisiaj już anachroniczny, pozostałe są rozwijane od strony teoretycznej oraz badawczej pod kątem wzajemnych związków i zależności . Pozostając w tym nurcie możemy obecnie określić jakie praktyczne aspekty ma w nauczycielskiej pracy samoświadomość nauczyciela.

To jak reagujemy na otaczającą nas rzeczywistość jest konsekwencją percepcji tej rzeczywistości. Nie inaczej jest z nauczycielem - jego percepcja złożonej szkolnej rzeczywistości determinuje późniejsze sądy i opinie oraz działania. Za Zbigniewem Zborowskim można podać analogię między świadomością kierowcy i jego szansą bezpiecznego i szybkiego dotarcia do celu, a samoświadomością nauczyciel i jego osiągnięciami. Tak w jednym, jak i w drugim przypadku im trafniej i więcej elementów sytuacji jest uświadamianych, tym skuteczniejsze są podjęte działania 9. A jak dowodzą liczne badania i nauczycielska praktyka percepowany przez nauczycieli obraz szkolnej rzeczywistości jest w znacznym stopniu zniekształcony lub mówiąc inaczej świadomość tego co dzieje się w klasie oraz tego co on sam czuje nie zawsze jest pełna i adekwatna. Wynikające stad problemy mogą być dodatkowo skomplikowane przez emocjonalne trudności nauczyciela. Bardzo trafnie ujął to Artur Jersild mówiąc 1: "Nauczyciele nie mogą czynić istotnych postępów w rozumieniu innych i pomocy innym w ich rozumieniu, skoro nie czynią wysiłków aby zrozumieć siebie. Jeśli nie są zaangażowani w ten wysiłek, będą kontynuowali widzenie tych, których uczą przez własne nastawienie i zniekształcali obraz ucznia przez pryzmat własnych nierozpoznanych potrzeb, obaw, lęków, pragnień, niepokojów, impulsów. Proces zdobywania wiedzy o sobie, walki o samospełnienie i samoakceptację jest czymś, w co każdy nauczyciel musi być zaangażowany. Bycie świadomym kim jesteśmy jako indywidualności i jak się zmieniamy, jest ważnym krokiem w procesie stawania się dobrym nauczycielem. Przy nieobecności funkcjonalnej wiedzy osobie, o własnych brakach emocjonalnych i osobistych niedociągnięciach, nie jesteśmy w stanie gruntownie zbadać czy dobrze zestroić tych aspektów siebie, które mogą być blokujące dla efektywnego kształcenia. Można powiedzieć, że świadomie uczymy tego, co wiemy; nieświadomie uczymy tego, kim jesteśmy." W procesie wychowania w szkole to właśnie "kim jesteśmy" jest nieświadomym i niekontrolowanym jego elementem co pozwala przypuszczać, że istnieje wewnętrzny, ukryty system wychowania w niezamierzony sposób wbudowany w strukturę czy tryb życia szkoły.

SAMOŚWIADOMOŚĆ NAUCZYCIELA POZWALA MU NA 1:

1. Zrozumienie zjawiska transferencji.
2. Zrozumienie zjawiska kontrtransferencji.
3. Redukowanie niezdrowych relacji z uczniami.
4. Unikanie niepotrzebnego przypisywania sobie niepożądanych cech osobowych.
5. Zrozumienie związku między autopercepcją i percepcją innych.
6. Wychwycenie i właściwą ocenę własnych słabości.
7. Rzetelną ocenę jego pozytywów oraz ich ograniczeń co wraz z powyższym umożliwia jego indywidualny samorozwój.
8. Życie w zgodzie z samym sobą.
9. Widzenie osoby ucznia jako "ja - doznającego" oraz osoby, która "jest stającym się procesem" oczywiście procesem samorozwoju poprzez zdobywanie nowych doświadczeń.
10. Kreację własnej dynamicznej osobowości.

Nathaniel Branden celnie określił wagę samoświadomości dla jednostkowego funkcjonowania pisząc słowa, które współbrzmią z omawianą problematyką 1: " Jeśli postępujemy bez wiedzy o tym, co myślimy, czujemy, potrzebujemy lub chcemy - nie mamy opcji przy różnicowaniu zachowań. Ta opcja pojawia się dopiero, gdy pojawią się procesy samoświadomości. Dlatego samoświadomość jest podstawą zmiany. Kiedy stajemy się świadomi siebie, jesteśmy w sytuacji przyjmującego odpowiedzialność za to co robimy, potwierdzając, że jesteśmy przyczyną naszego zachowania i tym samym biorąc w posiadanie nasze własne życie. Odpowiedzialność za siebie wyrasta z samoświadomości. Gdy stajemy się świadomi tego kim jesteśmy i bierzemy odpowiedzialność za to co robimy, doświadczamy wolności do ekspresji naszego autentycznego ja. Pewność siebie staje się możliwa wraz z osiągnięciem samoświadomości i odpowiedzialności za siebie".

LITERATURA:

1. E.Czykwin "Samoświadomość nauczyciela" Białystok 1998
2. Słownik terminów psychologicznych PWN W-wa 1989
3. Literatura na świecie 1982 nr3/4 "Narodziny integralnej świadomości"
4. G.W.H.Hegel "Wykłady o estetyce" W-Wa 1964
5. W. Tomaszewski "Wstęp do psychologii" W-wa 1968
6. S.L.Rubinstein "Podstawy psychologii ogólnej" W-wa 1980
7. P.Ricoeur "Język, tekst, interpretacja" W-wa 1989
8. Szlezyngier - Gralewska "Poziom samoakceptacji nauczycieli czynnych zawodowo " Kwartalnik Pedagogiczny 1982 nr ¾
9. Z.Zborowski "Samoświadomość i sprawiedliwość w pracy nauczyciela wychowawcy " W-wa 1984
10. Bromberek "Role społeczne nauczyciela"
11. A.Janowski "Psychologia społeczna"
12. J.Jundziłt "Socjalizacja, wychowanie, psychoterapia"
13. Goldberg "Koncepcja transgresyjna człowieka" W-wa 1987
14. J. Kozielecki "Psychologiczna teoria samowiedzy" W-wa 1981
15. J. Kozielecki "Koncepcje psychologiczne człowieka" W-wa 1980
16. W. Łukaszewski "Osobowość: struktura i funkcje regulacyjne"
 

Opracowanie: mgr Krystyna Kozar

Wyświetleń: 2314


Uwaga! Wszystkie materiały opublikowane na stronach Profesor.pl są chronione prawem autorskim, publikowanie bez pisemnej zgody firmy Edgard zabronione.