Nagrody i kary w wychowaniu

Do realizacji współczesnego ideału wychowawczego potrzebny jest udział wielu środowisk, a najważniejszymi z nich są rodzina i szkoła.

Rodzice są odpowiedzialni za naukę swych dzieci, nauczyciele swych uczniów. Każdy, kto czuje się odpowiedzialny za kształcenie lub szkolenie w domu, szkole, zakładzie pracy, musi się zdecydować, do jakich motywów się odnieść. Osoba odpowiedzialna za proces nauczania i wychowania chcąc osiągnąć zamierzony cel, powinna poznać rolę stosowanych przez nią nagród i kar w modyfikacji ludzkich zachowań.

Całe zachowanie dziecka jest koordynowane systemem nagród i kar jako dwóch podstawowych i jednocześnie szeroko i różnorodnie rozumianych czynników. Od urodzenia rozwój dziecka kierowany jest poprzez egzekwowanie zakazów, nakazów, poleceń czy instrukcji. Podstawowym procesem, dzięki któremu udaje się egzekwować wyżej wymienione formy, jest uczenie się, a w min wzmacnianie zachowań poprzez kary i nagrody.

Stosując nagrody i kary w odniesieniu do innych stawiamy sobie następujące cele:
 zapoczątkować określone zachowanie;
 utrzymać określone zachowanie;
 zapobiec występowaniu zachowań niepożądanych.

W kwestii wychowania drażliwym tematem bywa często sprawa nagradzania i karania dzieci. Rodzą się w związku z tym liczne pytania, np. "Co jest skuteczniejsze - nagroda czy kara?" lub "Czy w ogóle warto karać dzieci?". Nie ma wątpliwości, że i nagroda i kara są niezwykle ważne dla całego procesu wychowania.

Nagradzanie to metoda wychowawcza polegająca na stwarzaniu atrakcyjnych zdarzeń w następstwie określonych czynności - coś za coś. Nagroda powinna wytwarzać rolę bodźca pobudzającego do bardziej intensywnego działania. Manipulując odpowiednio nagrodą powodujemy, że proces postępowania dziecka będzie skuteczniejszy niż był w przeszłości. Nagradzanie wzmacnia działanie, a przestanie nagradzania wygasza pewne postępowania. Po pewnym czasie powstaje dynamizacja działania na stałe i zachodzi ono bez pobudzania.

W zależności od osiągnięć wielkość nagrody winna być inna. Nagrody należy różnicować, zaczynając od uśmiechu przez dobre słowo, ocenę i nagrodę rzeczową. Badania pedagogów wykazują, że urozmaicanie nagród wzmacnia działanie pozytywne uczniów. Wartość nagrody polega również na tym, że dostarcza nagradzanemu pozytywnych przeżyć uczuciowych związanych z ogólną radością i dobrym samopoczuciem. Każdy pochwalony człowiek - wiemy to z własnego doświadczenia - nabiera przekonania, że jest doceniony i na tej podstawie uczy się doceniać i szanować innych. Stąd z psychologicznego punktu widzenia oddziaływanie nagrodą jest bardziej pożyteczne wychowawczo niż kara.

Uczeń, dziecko nie lubi długo czekać na nagrodę. Nagradzanie nie może odbywać się tylko na koniec wyznaczonej działalności, ale należy nagradzać, chwalić na poszczególnych jej etapach. Nieotrzymanie nagrody w czasie spodziewanym wprowadza u jednych frustrację, a tym samym zwiększa intensywność czynności, a u innych zmniejsza działanie.

Dziecko powinno wiedzieć, że nie każdy jego wysiłek zostanie nagrodzony, gdyż podejmując się wykonania zadania nie może być motywowane czekającą go nagrodą. Wynika z tego, że nadmiar nagród może być równie groźny jak ich brak. Musimy pamiętać, że powinniśmy chwalić w momencie, gdy dziecko rzeczywiście na to zasłużyło, a wykonana praca jest wynikiem samodzielnego dodatkowego wysiłku. Nagroda jest środkiem, którym manipuluje wychowawca, rodzic w celu uzyskania założonych osiągnięć. Należy jednak stosować ją umiejętnie w zależności od wychowanków i zaistniałych sytuacji.

W momencie, gdy nawarstwiające się problemy wychowawcze doprowadzają do wypaczeń w postępowaniu młodego człowieka konieczna jest kara.

Kara jest działalnością wychowawczą polegająca na tworzeniu pewnych zdarzeń w związku z określonym zachowaniem. Kara oprócz zjawisk pozytywnych może u dziecka powodować uczucie strachu lub uruchamiać różne czynności agresywne oraz gniew. Dziecko często karane traci wiarę we własne siły, utwierdza się w przekonaniu, że jest do niczego, rodzą się w nim krytyczne uczucia w stosunku do dorosłych. Właściwie stosowana kara prowadzi do osiągnięcia wyników w wychowaniu, jednak nie może nauczyć życzliwości. Kary należy zatem stosować bardzo umiejętnie w zależności od karanego.

Podobnie jak w przypadku nagrody, kara, aby była skuteczna musi być adekwatna do popełnionego czynu i wymierzona w określonym czasie. Kara wczesna jest skuteczniejsza od kary późniejszej, gdyż początkowe nieprawidłowości są słabsze i łatwiej ulegają zahamowaniu przez strach. Kara silna stosowana zbyt późno nie zawsze przynosi pożądane efekty. Zatem należy karać słabiej, ale wcześnie. W procesie karania nie można pobłażać małych wykroczeń, bo mogą osiągnąć one coraz to większe rozmiary. Karanie nie jest ostateczną metodą wychowania, ale w wielu wypadkach jednak taką, która pozwala przerwać bieg niepotrzebnych wydarzeń. Pierwszym czynnikiem w kontekście karania są cechy osoby karzącej, a mianowicie jego stosunek uczuciowy do wychowanka czy własnego dziecka. Jeśli tylko karze, a nie interesuje się, co dziecko robi, nie jest serdeczny, to kara nie przynosi efektów. Dobre wyniki wychowawcze osiąga się również przez chwilowe cofnięcie życzliwości. Dziecko chcąc powrotu do poprzedniego stanu nie popełnia wykroczeń. Drugim czynnikiem jest informowanie karanego o zasadności kary. Karanie bez wyjaśnień może wzbudzić w karanym gniew. Konieczne jest wyjaśnienie uczniom, dzieciom za co i dlaczego są karani.

Co do skuteczności nagród i kar zarysowały się w psychologii różne stanowiska, zwłaszcza karanie nasuwało wiele wątpliwości. Jego przeciwnicy twierdzą nawet, że może ono być wręcz szkodliwe dla dziecka. Często wynika to z przekonania, że kara, która nieraz bywa okrutna, przeczy zasadom humanitarnym, wywołuje strach i frustrację, wcale nie tłumi zachowań agresywnych, lecz jeszcze bardziej je potęguje.

Obecnie twierdzi się, że w procesie wychowawczym nie może zabraknąć ani kar, ani nagród - nie sposób byłoby traktować ich w sposób izolowany. Bardzo łatwo jest naruszyć równowagę w stosowaniu nagród i kar. Każdą sytuację należy traktować indywidualnie, a karę wymierzać z wielką rozwagą.

Warto wiedzieć, że badania potwierdziły tezę, iż warunkiem skutecznego oddziaływania kary na zachowanie się dziecka jest:
 akceptacja przez dziecko normy, za której nieprzestrzeganie zostało ono ukarane,
 pozytywny stosunek dziecka do osoby wymierzającej karę.

Innymi słowy: dziecko musi wiedzieć za co zostaje ukarane, widzieć związek miedzy swoim zachowaniem, a wymierzoną mu karą, inaczej nie osiągniemy zamierzonego celu, a kara nie będzie miała żadnego sensu. Dziecko powinno też czuć, że nie potępiamy jego, ale zachowanie, które nam się nie podoba.

Nagroda jest pojęciem pozytywnym i otrzymywanym w różnej formie.

Na pewno nagradzanie dodaje wychowankowi odwagi, a okazywanie uznania rozwija jego czynną postawę. Zachęca ponadto do powtarzania określonych zachowań i wyrabia orientację co do oczekiwań oraz wymagań wychowawcy. Warunkiem uzyskania powyższych efektów jest umiejętne stosowanie nagród, bez zbytecznej przesady. Nagroda nie może być codziennością ucznia, rychło traci ona wtedy swą magiczną wartość. Należy dążyć do uzyskania zadowolenia u wychowanka nie z przyznania nagrody, lecz z określonego przeświadczenia, że podejmuje wymagania i obowiązki zgodnie z oczekiwaniami własnymi, rodziców i nauczycieli.

Nauczyciel nie tylko przekazuje swoim uczniom pewien zasób wiedzy, ale ma ogromny wpływ na kształtowanie ich postaw, wpajając pożądane normy i zasady postępowania.

Ważne jest zachowanie odpowiednich proporcji między nagrodą i karą, oraz aby pamiętać o tym, że i jedne, i drugie powinno się stosować z myślą o dobru dziecka.

Reasumując, stosowanie kar i nagród to nieodzowny element wychowawczy, ale pamiętajmy o jednym, że często nieotrzymanie nagrody jest już karą.
 

Opracowanie: Leokadia Serwańska

Wyświetleń: 1099