Potrzeby człowieka jako czynnik wyzwalający działanie

SPIS TREŚCI:

W S T Ę P

1. WARUNKI DLA POWSTANIA PROCESU ZASPOKOJENIA POTRZEB.

2. POTRZEBY - POJĘCIA, KLASYFIKACJA W UJĘCIU RÓŻNYCH AUTORÓW.

3. POTRZEBY A MOTYWACJE.

4. SPECYFIKA POTRZEB DZIECI PRZEBYWAJĄCYCH W DOMACH DZIECKA

W S T Ę P

W procesie życiowym każdego człowieka ujawniają swą rolę czynniki poruszające go, popychające do czynu i dające niespożyte siły dla wytrwania w nim lub też paraliżujące go i obezwładniające. Zespół czynników dynamizmu zachowania się, jaki stanowią emocje i motywacje, decyduje wspólnie z możliwościami intelektualnymi i sprawnościami o tym czy działanie zostanie podjęte, jak będzie przebiegać, czy doprowadzi do celu a także o tym, co się stanie, gdy zmienią się warunki działania.

Rola motywacji i emocji jest tak ważna, iż warto poznać ich istotę i prawidłowości nie tylko po to by rozumieć innych i siebie, ale by móc sensownie i skutecznie działać i oddziaływać na ludzi.

1. WARUNKI DLA POWSTANIA PROCESU ZASPOKOJENIA POTRZEB.

W sytuacjach ważnych dla człowieka dochodzą do głosu różnego rodzaju potrzeby, chęci adresowane bardzo różnorodnie, na które odpowiada on zachowaniem umotywowanym tj.: czynnościami prowadzonymi do określonych wyników. Czy i kiedy zostanie cel osiągnięty rozstrzyga proces motywacyjny, który mobilizuje, ukierunkowuje i podtrzymuje różne formy aktywności człowieka. Stan napięcia motywacyjnego, powstały generalnie biorąc w związku z koniecznością zaspokojenia przez człowieka swych podstawowych potrzeb lub rozwiązania zadań, przed którymi staje z własnej lub cudzej woli i inicjatywy rozładowuje się w trakcie dochodzenia do wyniku: jakiegoś stanu rzeczy, przedmiotu pożądania, zmiany, przemieszczenia itp.

Motywacja wzbudzona bądź przez wewnętrzne pobudki bądź sprowokowana z zewnątrz jest procesem wewnętrznym wytyczającym kierunek działania do pewnego celu. Do rozpoczęcia działania nie wystarczy jednak pojawienie się pobudki i odczucia braku, niewygody, pragnienia, obawy, poddania się rozkazowi. Aby powstał proces motywacyjny muszą być spełnione następujące warunki:
1.Przedmiot lub stan rzeczy, który przywróciłby stan równowagi psychicznej, usunął napięcie motywacyjne, musi być dla podmiotu odpowiednio ważny.
2. Podmiot musi pozytywnie oceniać szanse osiągnięcia zamierzonego celu.
3. Odpowiednio dobry - w danej chwili - stan psychiczny i fizyczny podmiotu

2. POTRZEBY - POJĘCIA, KLASYFIKACJA W UJĘCIU RÓŻNYCH AUTORÓW.

Pierwotnym źródłem różnych form zachowania się w postaci dążeń, życzeń, pragnień są stany odczuwanego jakiegoś braku tzw. potrzeby. Podmiot odczuwający określoną potrzebę aktywnie poszukuje odpowiedniego sposobu jej zaspokojenia. Już same potrzeby podstawowe, wrodzone, związane z funkcjonowaniem organizmu, a więc biologiczne stanowią bogate źródła motywów działania.

Można, więc postawić znak równości pomiędzy motywem a potrzebą, pobudzająca człowieka do działania. Albowiem jedno i drugie ma na celu osiągnięcie jakiegoś przedmiotu czy stanu niezbędnego człowiekowi np.: pokarmu, uniknięcia niebezpieczeństwa, pozyskania uznania, autorytetu, itp. Potrzeba powstaje przez pewien czas i warunkuje kierunek aktywności a przestaje istnieć z chwilą, gdy nastąpi jej zaspokojenie. Według Murray'a życiowa rola potrzeby w aktywności ludzkiej jest procesem elektrochemicznym zlokalizowanym w mózgu, między okolicą czuciową a ruchową. Skoro, bowiem subiektywnie odczuwa się pragnienie czegoś musi temu zjawisku odpowiadać jakiś proces w mózgu. Potrzeba kieruje spostrzeżeniami i myślami. Człowiek nie zawsze uświadamia sobie potrzebę kierującą jego działaniem. Czasem uświadamia sobie samą potrzebę a czasem motyw, ale rzadko łączy je z sobą, nie zdając sobie sprawy z jej związku z działaniem. Aktywność organizmu uruchamia się w formie pewnego napięcia wewnętrznego, emocjonalnego, która wywołana jest chęcią zaspokojenia potrzeby.

Klasyfikacja potrzeb jest bardzo różnorodna i niejednolita. Każdy z autorów zajmujących się tą problematyką podaje swoją listę potrzeb. Ja przyjrzę się tym najbardziej znanym i jak wydaje mi się najpełniejszym.

Najprostsza klasyfikacja podaje, iż mamy dwa rodzaje potrzeb: "(...) potrzeby uwarunkowane biologiczną strukturą organizmu, czyli potrzeby podstawowe i uwarunkowane psychologiczną osobowości - potrzeby wyższe" [1]

Pierwsze z nich są potrzebami organicznymi i od ich zaspokojenia zależy utrzymanie wewnętrznej równowagi organizmu, Potrzeby wyższe są zaspokajane zawsze w warunkach społecznych i mają tendencję wzrastającą.

Podobnie klasyfikuje potrzeby E.R.Hilgard rozróżniając "(...) potrzeby najściślej związane z utrzymaniem organizmu przy życiu w jego środowisku oraz potrzeby sprzyjające w życiu w grupie." [2]

W.T.Thomas ograniczył listę potrzeb do czterech zasadniczych, są to:
- potrzeba bezpieczeństwa,
- potrzeba uznania,
- potrzeba przyjaźni,
- potrzeba nowych doświadczeń.
Są to podstawowe potrzeby odgrywające szczególnie istotna rolę w procesie przystosowania się jednostki.
Identyczny punkt wyjścia w klasyfikacji potrzeb wybrał K.Obuchowski. Wyróżnił on: "(...) potrzeby, których zaspokojenie służy zachowaniu gatunku." [3]

K.Obuchowski wyróżnia, więc:
1. Potrzeby samozachowania: - potrzeby fizjologiczne,
- potrzeby orientacyjne,
- potrzeby poznawcze,
- potrzeby kontaktu emocjonalnego,
- potrzeby sensu życia.

2. Potrzeby rozmnażania - potrzeba seksualna.

Zdaniem Maslowa "(...) zaspokojenie potrzeb niższych a więc fizjologicznych prowadzi do pojawienia się potrzeb wyższych, zaspokojenie, więc tych podstawowych stwarza dobre warunki rozwoju wyższych, choć wcale to rozwoju nie przesądza." [4]

Hierarchiczny układ może ulegać pozornym zakłóceniom np.: dążenie do szacunku i uznania jest środkiem a celem jest zdobycie miłości. Pozorne zakłócenia w hierarchicznym zaspokajaniu potrzeb, mogą być wynikiem niedoceniania danej potrzeby przez zaspokojenie jej przez długi czas. Zaspokojone potrzeby z niskiego stopnia hierarchicznego chwilowo ustępują miejsca potrzebom hierarchicznie wyższym, przy czym zdaniem Maslowa "nie chodzi tu o całkowite zaspokojenie, lecz w większości przypadków o cząstkowe zaspokojenie tak, że objawy różnych potrzeb mogą się ze sobą zlewać." [5]

W miarę rozwoju psychofizycznego człowieka powstają coraz to nowe potrzeby. Trudno określić ich liczbę, gdyż może ona być różna u różnych osób.

Zależnie od warunków życia, wpływów środowiska, oddziaływania wychowawczego a także indywidualnych właściwości układu nerwowego, potrzeby psychiczne i biologiczne mogą być mniej lub bardziej zróżnicowane i motywować postępowanie.

Najogólniej, więc rzecz ujmując motywy postępowania wynikają z chęci zaspokojenia potrzeb i można podzielić na trzy grupy:
1. Motywy związane z potrzebami biologicznymi takimi jak unikanie bólu (niebezpieczeństwo), pragnienia głodu, snu, potrzebami seksualnymi.
2. Motywy związane z potrzebami psychogennymi, np.: ambicjonalnymi, osiągania władzy, pozycji społecznej, dominowania nad innymi, prestiżu, sukcesów, aspiracji, kontaktów uczuciowych, opieki itp.
3. Motywy społeczne, do których zlicza się np.: poczucie obowiązku, solidarność z innymi, patriotyzmu, itd.

3. POTRZEBY A MOTYWACJE.

Zaspokojenie podstawowych potrzeb człowieka jest nieodzownym warunkiem jego pełnego i harmonijnego rozwoju. W przypadku ich niezaspokojenia może dochodzić do zaburzeń w psychicznym i społecznym rozwoju, co w konsekwencji może zahamować rozwój osobniczy bądź spowodować jego wypaczenie.

Własny organizm stanowi podłoże motywacji biologicznej. Pojawiają się motywacje wrodzone, pierwotne, potrzeby wtórne, nabyte (np. używanie narkotyków lub innych substancji wytwarzać może wtórne, bardzo silne potrzeby pokarmowe).

Sposoby zachowania się umotywowane biologicznie są w dużym stopniu modelowane przez wychowawcze oddziaływanie środowiska społecznego. Potrzeba afiliacji, czyli kontaktu z drugim człowiekiem stanowi możliwość skomplikowanych interakcji z ludźmi jest warunkiem uczenia się wartości drugiego człowieka i pojawienia się związanych z nim potrzeb. Są tu równie ważne i silne potrzeby obdarzania, bycia dla drugiego człowieka, jak też potrzeba uznania i szacunku, oparcia, opieki i troski, uczuć miłości, przyjaźni, koleżeństwa, współdziałania, dominacji, ale i uległości zdobywania wiedzy a także zabawy. Tego rodzaju potrzeby stanowią podstawę motywacji społecznej.

Być kimś nie tylko wśród innych, ale być dla innych to dążenie o złożonym podłożu motywacyjnym. Obok społecznej motywacji trzeba podkreślić tutaj motywację osobistą, indywidualną. Motywy tej kategorii związane są z poziomem samoświadomości człowieka i z jego obrazem siebie samego. Bogata, rozwinięta sfera motywacji indywidualnej jest jednym z objawów psychicznej dojrzałości człowieka. Przez związek z obrazami "własnego ja" (Ja - realne i Ja -idealne) i z poczuciem własnej wartości motywy osobiste stanowią najważniejsze z pobudek działania. Mogą one pobudzić najbardziej złożone "kosztowne" działania.

4. SPECYFIKACJA POTRZEB DZIECI PRZEBYWAJĄCYCH W DOMACH DZIECKA

Wychowanie dziecka częściowo lub całkowicie pozbawionego rodziny własnej przebiega w środowisku zastępczym, w zupełnie odmiennej od rodzinnej sytuacji społecznej, np. Dom Dziecka zaspakaja wszystkie podstawowe potrzeby biologiczne wychowanków, utrzymuje ich jednak w stanie "chronicznego niedożywienia emocjonalnego", co dla rozwoju psychicznego okazuje się sprawą zasadniczą.

Stan zaspokojenia potrzeb nie jest jednakowy u różnych dzieci i stanowi jedno ze źródeł różnic indywidualnych między nimi. Inne cechy psychiczne powstaną i rozwiną się u dziecka, którego podstawowe i te mniej istotne pragnienia były zawsze zaspakajane, a inne u takiego, które czasem przeżywa stan frustracji, jeszcze inne u dziecka, które stale żyje w takim stanie. Z biegiem czasu niektóre potrzeby ulegają znacznej redukcji lub zanikają zupełnie, psychika i organizm dziecka przyzwyczajają się do braków zgodnie z teorią, iż w wypadku przedłużającego się braku zaspokojenia potrzeba słabnie i zanika. Rozwój potrzeb i ich nasilenie zależą od wielu różnych czynników.

Dzieci wychowywane poza rodziną przejawiają specyficzne potrzeby psychiczne. Inna jest ich ważność ze względu na doświadczenia dzieci oraz na odmienne środowisko, w którym żyją. Gwałtowna zmiana środowiska i trybu życia jest dla wielu z nich przeżyciem o silnym zabarwieniu uczuciowym.

Dzieci w nowych warunkach czują się niepewnie, są zdezorientowane, nieufne. Zagrożenie poczucia bezpieczeństwa wiąże się niejednokrotnie z życiem w zbiorowości. Wyraźniej niż dotąd zarysowuje się potrzeba przynależności emocjonalnej (afiliacji), która jest najistotniejszą potrzebą psychiczna dziecka pozbawionego rodziny. Każde dziecko pragnie być "czyjeś", pragnie do kogoś przynależeć.

Silniejsze lub słabsze odczucia potrzeby miłości, przynależności i akceptacji są zależne od dotychczasowych doświadczeń życiowych dziecka, od jego ogólnej konstrukcji psychicznej, a przede wszystkim od aktualnej sytuacji rodzinnej.

Jeśli dziecko nie zostało przez rodziców odrzucone i łączy je więź z matką, ojcem lub kimś z rodziny, wówczas wystarczy mu życzliwość i zainteresowanie wychowawców. Niezaspokojona potrzeba afiliacji wywołuje rozmaite urazy psychiczne, poczucie osamotnienia, zagrożenia, co w efekcie budzi poczucie własnej niższości.

Dzieci pozbawione miłości sprawiają wrażenie nieszczęśliwych, a często można obserwować u nich stany przypominające depresję. Dzieci te nie mogą również w pełni zaspokoić potrzeby kontaktu z dorosłymi. Mają natomiast ogromne możliwości kontaktów rówieśniczych. Często owo bogactwo jest jednak nadmiernie kłopotliwe - nadmiar bodźców z otoczenia powoduje u nich zmęczenie objawiające się drażliwością, skłonnością do konfliktów, płaczu, zachowaniem agresywnym.

Na specyfikę potrzeb psychicznych sierot społecznych wpływa przede wszystkim fakt, iż w większości zaspokajaniu potrzeb biologicznych nie towarzyszy zaspokajanie kontaktu emocjonalnego, afiliacji i innych, co dokonuje się w domach rodzinnych.

Poznawanie dziecka i jego potrzeb musi mieć charakter systematyczny, dziecko rozwija się bardzo intensywnie - w strukturze i hierarchii jego potrzeb zachodzą ciągłe zmiany.

Dostrzeganie i umiejętne zaspakajanie potrzeb psychicznych dziecka jest sprawą niezmiernie ważną, bowiem od rodzaju potrzeb oraz stopnia ich zaspokojenia zależy wychowanie dziecka.

Przypisy:
1. T.Mądrzycki: "Psychologiczne prawidłowości kształtowania się postaw". Warszawa 1970, s. 19-20
2. T.Mądrzycki: "Psychologiczne prawidłowości kształtowania się postaw". Warszawa 1970, s. 21-23
3. K.Obuchowski: "Psychologia dążeń ludzkich". Warszawa 1983, s. 94-95
4. S.Garczyński: "Potrzeby psychiczne - niedosyt, zaspokojenie". Warszawa 1972, s.38-39
5. S.Siek: "Rozwój potrzeb psychicznych mechanizmów obronnych i obrazu siebie". Warszawa, s. 11-12
 

Opracowanie: ELŻBIETA ROŻEK

Wyświetleń: 1580