Przyczyny bierności dzieci i jej przezwyciężanie

Nauczyciele w szkole często napotykają trudności wychowawcze w odniesieniu do dziecka agresywnego. W swojej praktyce jednak zetknęłam się już nieraz z innym problemem, który nastręcza rodzicom i nauczycielom mało zauważalnych trudności wychowawczych - biernością. Dzieci bierne społecznie są nazywane również mianem nieśmiałych, lękliwych, zahamowanych. Ze względu na przejawianą przez nie skłonność do izolacji w mowie potocznej bywają one nazywane "milczkami" , "odludkami" , "samotnikami" .

Według Zofii Szymańskiej dzieci zahamowane są "ciche, wrażliwe, małomówne, powolne, stroniące od gromady, niechętnie biorą udział w zespołowych grach, wycieczkach, nie garną się do sportów. Na przerwach w szkole szukają cichego kąta, by poczytać ulubioną książkę, na koloniach i obozach czyją się źle, są niezaradne, mają mało inicjatywy, żyją własnym, bardzo bogatym życiem wewnętrznym" .

Problem bierności często jest lekceważony, gdyż dzieci te nie stwarzają widocznych trudności wychowawczych. Uczniowie tacy nie powodują powstawania konfliktów, są spokojni, posłuszni, zdyscyplinowani, wykonują bez sprzeciwów otrzymywane polecenia. Nie zawsze uświadamiamy sobie, że rozwój tych dzieci nie przebiega prawidłowo. Nie widzimy potrzeby zapewnienia im specjalnej opieki wychowawczej. Dzieci bierne społecznie bywają ze strony swych rówieśników przedmiotem agresji, przyjmującej formę wyzwisk, przezwisk, złośliwych uwag, dotkliwego pobicia, zmuszania do wykonania uciążliwych czynności. Nie potrafią one skutecznie obronić się przed napastnikami, gdyż nie utrzymując bliższych kontaktów z rówieśnikami nie znajdują u nich pomocy, dorosłym zaś boją się poskarżyć ze względu na przewidywane represje ze strony swych prześladowców.

Dzieci bierne wykazują trudności w przystosowaniu się do nowego otoczenia. Występują one na przykład w razie zmiany miejsca zamieszkania itp. Trudności te przejawiają się w tęsknocie za domem i skłonności do marzycielstwa.

Istnieją różne uwarunkowania bierności społecznej. Są one związane zarówno z oddziaływaniem czynników organicznych, jak również niekorzystnych warunków środowiskowych. Zahamowanie aktywności może powstać na tle zaburzeń nerwicowych. Jednym z ich objawów jest nieprawidłowe funkcjonowanie narządów wewnętrznych, wywołane stanem zwiększonego napięcia nerwowego oraz towarzyszących mu przykrych przeżyć emocjonalnych, jak obawa i lęk. Przykładem zaburzeń nerwicowych są bóle głowy, przyśpieszony rytm serca, nudności, wymioty, czego na przykład doznaje uczeń podczas odpytywania lub w sytuacjach narażających go na ośmieszenie .Powstawaniu zaburzeń nerwicowych sprzyja słaby system nerwowy.

Fizjologicznym podłożem bierności społecznej może być osłabienie organizmu po przebytej chorobie zakaźnej sprzyjające występowaniu złego samopoczucia, przedwczesnego zmęczenia, bólów głowy. Podobne konsekwencje mogą być wywołane długotrwałym stanem chorobowym organizmu. Osłabienie organizmu może być też następstwem niedożywienia lub niewłaściwego odżywiania, powodującego brak składników pokarmu niezbędnych dla jego prawidłowego funkcjonowania.

Bierność społeczna dziecka bywa następstwem błędów wychowawczych oraz nieprawidłowych postaw społecznych rodziców. Przejawiają się one w izolowaniu się w kręgu najbliższej rodziny oraz unikaniu wszelkich kontaktów towarzyskich. Postawa niechęci lub wrogości rodziców w stosunku do określonych osób lub instytucji sprzyja kształtowaniu się podobnej postawy u dziecka, utrudniając nawiązywanie przez nie kontaktów społecznych oraz wpływając hamująco na jego aktywność. Bierność może być spowodowana zbytnim ograniczeniem przez rodziców aktywności dziecka, wskutek czego nie przejawia ono inicjatywy oraz nie posiada należycie ukształtowanych nawyków samodzielnego działania.

Oprócz niekorzystnych warunków środowiskowych, zahamowanie aktywności oraz związana z tym postawa bierności bywa następstwem doznanych urazów psychicznych. Są one powodowane przez zdarzenia wywołujące silne przeżycia emocjonalne przejawiające się w spazmatycznym płaczu, krzyku, nieraz znieruchomieniu oraz zahamowaniu aktywności ruchowej. Następstwem urazu bywa występowanie stanów lękowych oraz długotrwałe zahamowanie aktywności.

Na wytworzenie się bierności społecznej dziecka wpływa obniżona samoocena oraz związane z tym poczucie mniejszej wartości określane również mianem poczucia upośledzenia lub poczucia niższości. Niejednokrotnie nie jest ono uświadamiane przez dziecko. O jego istnieniu można wnioskować na podstawie występujących u niego stanów lękowych, poczucia zagrożenia, braku aktywności unikania uczestnictwa w różnych formach działania. Nieraz objawem poczucia mniejszej wartości są występujące w sytuacjach trudnych takie zaburzenia nerwicowe jak drżenie rąk, jąkanie się, zaczerwienienie policzków, bicie serca, przyspieszony oddech wpływające dezorganizująco na wykonywane czynności.

Jednym ze źródeł poczucia mniejszej wartości są niepełnowartościowe narządy będące następstwem wrodzonych wad rozwojowych oraz defektów fizycznych powstałych wskutek doznanych urazów lub przebytych chorób. Poczucie mniejszej wartości bywa następstwem takich defektów urody wpływających ujemnie na estetykę wyglądu zewnętrznego jak piegi, łojotok skóry, czerwone policzki, nieforemny nos,. odstające uszy, niekształtne palce rąk. Podobną funkcję spełniają cechy fizyczne odróżniające danego osobnika od otoczenia: otyłość, zbyt wysoki lub niski wzrost, nadmiernie długi lub krótkie kończyny, rudy kolor włosów, bardzo blada lub ciemna cera. Poczucie mniejszej wartości bywa następstwem słabo rozwiniętych zdolności. Uczeń wykazujący brak zdolności matematycznych lub wyobraźnie przestrzennej, małą gotowość pamięci, opóźniony czas reakcji, niewystarczającą koordynację wzrokowo - ruchową, niską wydolność wysiłkową napotka wskutek tego trudności przy uczeniu się, co wytwarza w nim przekonanie, że jest gorszy od swoich kolegów.

Niska pozycja społeczna i niekorzystne środowiskowe warunki życia mogą również wytwarzać poczucie mniejszej wartości. Powstaje ono na przykład u dziecka wychowanego w szczególnie trudnych warunkach materialnych, które przychodzi do szkoły w połatanym ubraniu, nie ma niezbędnych książek lub pomocy naukowych, nie dostaje od rodziców pieniędzy na drobne wydatki. Mieszkając w brudnym i ciasnym mieszkaniu wstydzi się zaprosić do domu swych kolegów, podobnie jak wstydzi się zaniedbanego wyglądu swych rodziców lub wykonywanego przez nich zawodu.

Wytworzeniu się poczucia mniejszej wartości sprzyjają wypowiedzi innych dzieci przyjmujące formę złośliwych uwag, drwin, kpin, przezwisk. Dziecka otyłe bywa nazywane "grubasem" lub "tłuściochem" , za bardzo wysokie i szczupłe "tyczką" lub "chudzielcem" , mające nieforemny lub zbyt długi nos - "kulfonem" czy "nosorożcem" . Określone cechy wyglądu zewnętrznego mogą być źródłem takich przezwisk jak "małpeczka" , "buldog" , "kulas" , "kuternoga" . Pewne dziwaczności występujące z zachowaniu się lub też wiadomość o tym, że dana osoba zastała poddana badaniom psychologicznym mogą powodować określenie jej mianem "wariata" lub "pomylonego" . Osobnik mniej uzdolniony bywa nazywany "osłem" , "durniem" , "idiotą" lub "matołkiem" zaś wykazujący mniejszą sprawność ruchową - "ofermą" , "gapą" , "fujarą" .

Właściwości indywidualne związane z posiadanym defektem fizycznym nie pociągają za sobą wytworzenia się w sposób konieczny poczucia mniejszej wartości, gdyż jest ono uzależnione od subiektywnej percepcji tych właściwości. Nieraz poważny defekt nie wywołuje zahamowania, kiedy indziej znów nastąpi ono pod wpływem drobnej, niezauważonej przez otoczenie ułomności. Podobnie trudne warunki materialne nie muszą powodować wystąpienia poczucia mniejszej wartości u jednego dziecka, które wytwarza się u drugiego tylko dlatego, że nie ma ono modnych butów lub spodni.

Dla przeciwdziałania powstawaniu bierności społecznej niezbędne jest oddziaływanie wychowawcze zmierzające do wytworzenia umiejętności nawiązywania prawidłowych kontaktów społecznych. W odniesieniu do dzieci biernych społecznie podstawowym zadaniem wychowania jest przeciwdziałanie występującej u nich skłonności do izolacji. Można to osiągnąć zmieniając przejawiane przez nie postawy nieufności i niechęci do nawiązywania kontaktów społecznych, posługując się w tym celu metodą przekonywania słownego oraz ukazując przykłady prawidłowo ukształtowanych stosunków międzyludzkich. Istotną funkcję spełnia aktywizacja społeczna dziecka, włączanie go do działalności różnych organizacji szkolnych, pobudzanie do działania, w którym może ono osiągnąć pozytywne rezultaty. Jednostkom biernym społecznie powinniśmy dawać do wykonania zadania wymagające społecznego współdziałania oraz tworzyć sytuacje, w których trzeba nawiązywać różne kontakty społeczne.

W postępowaniu wychowawczym z dziećmi społecznie biernymi należy wzmacniać ich wiarę we własne siły, zachęcać do działania, wskazywać na pozytywne osiągnięcia, chwalić w obecności grupy. Ponieważ dzieci bierne społeczne wykazują tendencję do zniechęcania się przeszkodami i ucieczki z sytuacji trudnych, należy kształtować w nich postawę wytrwałego dążenia do celu oraz podejmowania wysiłków zmierzających do przezwyciężania napotykanych trudności. Jeśli zaburzenia w kontaktach społecznych powstają na tle poczucia mniejszej wartości, trzeba rozważyć czy istnieją możliwości eliminowania lub co najmniej ograniczenia wpływu czynników powodujących jego powstanie. Gdy źródłem poczucia mniejszej wartości są u dziecka zbyt czerwone policzki, niemiły zapach z ust, krostki i wypryski na twarzy, powstałe na wskutek złej przemiany materii, lub niektóre inne defekty fizyczne, wtedy właściwe leczenie oraz przestrzeganie zasad higieny może przyczynić się do ich usunięcia. Jeśli wytwarza się ono na tle zaniedbanego wyglądu zewnętrznego, wówczas otoczenie dziecka odpowiednią opieką, większą dbałością o estetykę jego ubioru daje na ogół pożądane efekty.

Niejednokrotnie nie ma jednak możliwości zmiany warunków powstawania poczucia mniejszej wartości. Bywa to szczególnie wtedy, gdy u danego osobnika występują wywołujące je trwałe właściwości fizyczne (bardzo niski wzrost, nadmierna otyłość, rude włosy) , oraz różne nieuleczalne defekty organiczne (wady wzroku lub słuchu, uszkodzenie narządów ruchu, blizny i deformacje twarzy) . W sytuacji takiej należy dążyć do osłabienia poczucia mniejszej wartości przez wytworzenie przeświadczenia, że dana właściwość fizyczna lub defekt są nieważne, że otoczenie ich nie zauważa bądź nie przywiązuje doń większej wagi. Równocześnie wychowawcy powinni wskazywać dziecku posiadane przezeń walory umożliwiające osiągnięcie sukcesów w określonej formie działania.

Przeciwdziałając poczuciu mniejszej wartości dążymy do ukształtowania właściwej hierarchii wartości. Dziecko, wykazujące wskutek trwałej wady układu krążenia zmniejszoną sprawność fizyczną i ograniczone możliwości uczestniczenia w niektórych formach aktywności ruchowej, nie powinno ich uważać za szczególnie pożądane i wartościowe, a równocześnie cenić osiągnięcia w działalności kulturalnej, artystycznej, umysłowej, w których może ono mieć pozytywne rezultaty. Podobnie u dziecka o obniżonej sprawności umysłowej, wykazującego wysoką sprawność fizyczną, należałoby ukształtować taką hierarchię wartości, by naczelnego miejsca nie zajmowało w niej dążenie do osiągnięć intelektualnych, lecz sukcesów w takiej formie działania, w której może ono uzyskać dobre wyniki.  

Opracowanie: Bogdan Erbel

Wyświetleń: 876