Poczucie osamotnienia u uczniów w szkole

Człowiek jest istotą społeczną. Obcując ciągle z ludźmi wchodzi z nimi w najrozmaitsze kontakty i zależności.

Przez całe życie jest uwikłany w świat, który go otacza, a przede wszystkim w świat ludzi i ich wytworów.

Dlatego też znajomość człowieka nie tylko od strony budowy anatomiczno -fizjologicznej, ale wiedza o jego środowisku lokalnym i rodzinie wydaje się potrzebna z wielu względów. Każdy człowiek tworzy indywidualny, odrębny świat wewnętrzny, w którym żyje i przejawia w nim swoją osobowość, ale wiele właściwości mamy wspólnych.

Otoczenie przenika człowieka, kształtuje jego stosunek do życia, ludzi i do siebie. Wzory zachowania w różnych okolicznościach, zwyczaje sposobów ubierania się, wygląd zewnętrzny - to wszystko otoczenie przez swą kulturę narzuca jednostce, wytwarzając w niej pewne przyzwyczajenia i nawyki, które, jak mówi przysłowie, stają się drugą naturą człowieka. Niemniej jednak ludzie żyjący w podobnych warunkach kulturowych są różni, posiadają odrębną indywidualność, swoiste zainteresowania i poglądy, odmienną uczuciowość, inny styl pracy czy odmienny sposób odnoszenia się do siebie.

Jesteśmy dziś świadkami wielu przemian społeczno-ekonomicznych. Zmiany te są tak gwałtowne i zachodzą w tak wielu płaszczyznach życia, że człowiek wobec nich coraz częściej czuje się osamotniony i bezradny.

Doprowadzają one do chaosu w świecie wartości, sposobach myślenia. Coraz więcej ludzi twierdzi, że nie ma żadnych perspektyw, nie wie, co warto robić, jak postępować, aby życie ich miało sens.

W tak niejasnej, niestabilnej sytuacji trudno współczesnemu człowiekowi dokonać właściwych wyborów, podjąć słuszne decyzje, wyznaczyć sobie takie cele życia, które zagwarantowałyby mu udaną perspektywę.

Zastana sytuacja społeczno - ekonomiczno - kulturowa narusza bezpieczeństwo człowieka, stwarza zagrożenie, które jest przyczyną osamotnienia wielu współczesnych ludzi. Dużo osób sądzi, że ich kontakty z innymi są tylko powierzchowne i przejściowe, że choć otoczeni są "przyjaciółmi", czują się osamotnieni.

Szkoła jest miejscem, w którym spotykają się uczniowie z różnych środowisk, mający różne zainteresowania, zapatrywania na życie. Ilość interakcji uczeń - uczeń, uczeń - nauczyciel, uczeń - grupa rówieśnicza jest duża, ale czy ich jakość w odczuciach ucznia jest zadowalająca.

Charakterystyka zjawiska.

Homo sapiens - Człowiek - przez miliony lat kształtował swoją kulturę, wypracowywał w sobie zdolność abstrakcyjnego myślenia i związaną z nim zdolność do analizy i syntezy, do świadomego decydowania o swoim postępowaniu.

Doskonalenie psychiki ułatwiło postęp kulturowy, dzięki czemu człowiek stał się jedyną istotną stwarzającą swoje własne środowisko życia przez pracę i społeczną działalność celową, która stawia sama sobie wymagania i zadania do spełnienia. Lata ewolucji nie przyniosły mu jednak wyzbycia się uczucia osamotnienia, które występowało już w minionych epokach, występuje obecnie i będzie z pewnością cechowało następne pokolenia.

Osamotnienie jest dane przeżyć w mniejszym lub większym stopniu tak ludziom dorosłym, jak i dzieciom. Przybiera ona rozmiary zjawiska i stanowi jedną z bardziej znamiennych cech współczesności.

Systematycznie więc wzrasta liczba ludzi osamotnionych, są to dorośli żyjący samotnie, dzieci pozbawione rodzin, osoby stare, zapomniane przez swoich bliskich.

Udogodnienia techniczne ułatwiają codzienną egzystencję, skracają odległość fizyczną między ludźmi, ale nie zbliżają ich psychicznie do siebie, a nawet czasem wręcz oddalają. Przeżywamy "Osamotnienie w tłumie", które odczuwane jest pod różną szerokością geograficzną, niezależnie od ustroju społeczno - politycznego i uwarunkowań kulturowych.

Osamotnienie jest jedną z przyczyn wzrostu liczby chorób cywilizacyjnych - sieroctwa i niedostosowania społecznego.

Pojęcie poczucia osamotnienia.

Termin "poczucia osamotnienia" jest szeroko definiowany w literaturze naukowej.
Czytając literaturę na ten temat, można zauważyć, że zjawisko poczucia osamotnienia jest definiowane w różny sposób. Różnice te wynikają stąd, że autorzy tych ujęć reprezentują odmienne koncepcje w podejściu do tego zjawiska.

Wydaje mi się jednak, że można wyróżnić kilka podejść do konceptualizacji pojęcia osamotnienia. W literaturze polskiej spotykamy grupę definicji, które kładą nacisk na kontakt i więzi.

M. Łopatkowa uważa, że "osamotnienie jest stanem psychicznym charakteryzującym się bolesną dolegliwością braku więzi i stałego kontaktu z osobą znaczącą" .¹ Również S. Garczyński zajmuje zbliżone stanowisko. Pisze on, że osamotnienie można najprościej określić jako "stan braku więzi psychicznej - bliskiego kontaktu z drugim człowiekiem.".2

Według Cz. Tarnogórskiego "osamotniony może być starzec, ale również kilkuletnie dziecko lub kilkunastolatek, zwłaszcza w okresie dojrzewania. Człowiek może być osamotniony, nie żyjąc samotnie".³

K. Kmiecik - Baran przedstawia inne podejście do konceptualizacji zjawiska osamotnienia, podkreśla braki w zaspokajaniu potrzeby intymności. Autorka przytacza pogląd H. Sullivana, który uważa, że "osamotnienie (...) jest niezwykle silnym i nieprzyjemnym doświadczeniem związanym z brakiem lub niewłaściwym rozładowaniem potrzeby intymności związków z innymi",⁴ oraz R. S. Weissa, który z kolei twierdzi, że osamotnienie jest "oderwaniem od potrzebnych związków z innymi lub niezbędnego związku z bliską osobą. Jest ono zawsze boleśnie odczuwane przez jednostkę, w skrajnej postaci prowadzić może do zagrożeń jej życia".5

Pomiędzy definicjami poczucia osamotnienia dostrzec można nie tylko różnice. Istnieją również podobieństwa. K. Kmiecik - Baran ¹² zebrała je w trzech punktach:

"Po pierwsze stwierdzają, że osamotnienie jest odczuciem subiektywnym i nie należy utożsamiać go z obiektywną społeczną izolacją. Obiektywna społeczna izolacja może współwystępować z poczuciem osamotnienia, lecz nie zawsze. Tylko w przypadku młodzieży w okresie dojrzewania oraz osób w starszym wieku występuje znaczący związek pomiędzy poczuciem osamotnienia, a życiem w samotności.

Po drugie, wszystkie definicje podkreślają, że osamotnienie jest rezultatem braku pożądanych społecznych relacji. Chodzi tu przede wszystkim o brak związku pomiędzy aktualnymi społecznymi relacjami, a pragnieniem posiadania określonych kontaktów społecznych.

Po trzecie, wszystkie definicje stwierdzają, że osamotnienie zawsze jest związane z przykrymi emocjami prowadzącymi do licznych zaburzeń zachowania".

Podsumowując osamotniony jest ten, który nie jest akceptowany przez swoją grupę społeczną, natomiast samotny to ten, który pozbawiony jest towarzystwa, rodziny czy przyjaciół.

Osoba samotna nie musi być osamotniona ponieważ jest akceptowana przez swoją grupę społeczną.

Rodzaje osamotnienia.

K. Kmiecik - Baran na podstawie wielu prac badaczy zjawiska osamotnienia (m. In. H. S. Sullivana, A. Shavera, P. Suedfelda) mówi, że "może mieć ona charakter sytuacyjny bądź osobowościowy. Sytuacyjne osamotnienie występuje wówczas, gdy podmiot jest oderwany w sposób losowy od swojej rodziny, partnera czy innych bliskich mu osób".⁷

Jest ona chwilową reakcją organizmu wynikającą z niemożności utrzymania pożądanych interakcji społecznych (niemożności wynikające z właściwości sytuacji), która ulega zmianie pod wpływem upływa czasu lub zmiany sytuacji. Osamotnienia sytuacyjne często bywa nazywane w literaturze amerykańskiej terminem. "Osamotnienie egzystencjalne" i uznane za nieuniknioną część ludzkiego doświadczenia.

Autorka zwraca uwagę na czas trwania osamotnienia sytuacyjnego. Jeżeli trwa zbyt długo, może prowadzić do osamotnienia chronicznego (osobowościowego). Osamotnienie osobowościowe to takie, którego przyczyna leży we właściwościach podmiotu.

R. S. Weiss wyróżnia osamotnienie emocjonalne i społeczne. Osamotnienie emocjonalne spowodowane jest brakiem możliwości nawiązania bliskich interakcji z wybraną osobą. Osamotnienie tego typu występuje po utracie kogoś bliskiego, utracie spowodowanej śmiercią lub zerwaniem związku.
Osamotnienie społeczne jest natomiast rezultatem braku grupy przyjaciół, z którymi można dzielić przeżycia oraz wspólne zainteresowania.

Przyczyny poczucia osamotnienia.

Na pytanie, co jest podstawowym pierwotnym, źródłem poczucia osamotnienia, odpowiedzi szuka wielu badaczy reprezentujących różne dyscypliny naukowe, takie jak: psychologia, socjologia, pedagogika, filozofia. Każda z tych dyscyplin wysuwa pewne koncepcje.

Krystyna Kmiecik - Baran omawia przyczyny osamotnienia w świetle następujących teorii: psychodynamicznej, poznawczej, społecznego uczenia się. Teorie psychodynamiczne traktują osamotnienie jako rezultat niewłaściwie wykształconych podstawowych potrzeb intymnych w okresie dzieciństwa.

J. Bowlby dowodzi, że jeżeli w okresie wczesnego dzieciństwa kontakty z zaufanymi i opiekuńczymi osobami (szczególnie z matką) są wykluczone lub ograniczone, to istnieje duże prawdopodobieństwo nie wykształcenia u danego dziecka potrzeby przynależności, zakorzenienia. Jak mówi J. Bowlby "z małą potrzebą przynależności wiązać się może oczekiwanie, iż bliskie związki z innymi są zagrażające. W rezultacie prowadzi to do unikania bliskich kontaktów i osamotnienia".⁸

Szukając przyczyn osamotnienia K. Kmiecik - Baran odwołuje się również do teorii społecznego uczenia się. W myśl tej teorii o wystąpieniu określonego zachowania decydują trzy grupy czynników: oczekiwanie, wzmocnienia i właściwości sytuacji psychologicznych. Wyróżnia się też dwa rodzaje oczekiwań: oczekiwania zgeneralizowane (uogólnienie dotychczasowych doświadczeń) jednostki w zakresie relacji pomiędzy podejmowaną aktywnością, a uzyskiwaniem pożądanego wzmocnienia.

Oczekiwania specyficzne są rezultatem doświadczeń dotyczących tylko pewnego odcinka podejmowanych działań, np. związanych z kontaktami interpersonalnymi. Osamotnienie może być rezultatem zarówno zgeneralizowanych ( "nic ode mnie nie zależy" ), jak i specyficznych ( "nie mam wpływu na to, kto mnie lubi" ), oczekiwań, które w konsekwencji osłabiają lub wzmacniają zachowanie skierowane na nawiązanie bliższych kontaktów z innymi. Teoretycy o orientacji socjologicznej traktują osamotnienie jako rezultat przemian ekonomiczno - społeczno - kulturowych. M. Szyszkowska mówi, że "żyjemy w czasach, w którym rozwój cywilizacji wyprzedza możliwości przystosowawcze człowieka".⁹

Przemiany w sferze ekonomicznej pociągają za sobą również przemiany społeczno - obyczajowe oraz wywołują kryzys stosunków międzyludzkich.

J. Gajda uważa za znamienne wyznaczniki tych przemian, zachowanie tradycyjnych wzorów osobowych i systemów wartości, rozbieżność norm moralnych brak autorytetów, ścieranie się tradycji z teraźniejszością. Brak jednoznaczności w dziedzinie moralności może być przyczyną osamotnienia.

Objawy osamotnienia i charakterystyka osób osamotnionych.

Osamotnienie jest stanem subiektywnym i często bywa ukryte. Jednak istnieją pewne jego symptomy zewnętrzne, które świadczyć mogą o tym, że jednostka czuje się mniej lub bardziej osamotniona.

Zdaniem G. Sochaczewskiej "osamotnienie jest uczuciem przykrym i towarzyszą mu zazwyczaj niepokój, lęk, strach i poczucie zagrożenia" .¹⁰

K. Kmiecik - Baran stwierdza, że osobowość ludzi osamotnionych nie spełnia swoich funkcji w sposób zadowalający.

L. A. Peplau i S. E. Goldston uważają, że osamotnienie wiąże się z takimi właściwościami osobowości, jak: małe poczucie własnej wartości, introwersja, zewnętrzne poczucie kontroli, mała potrzeba przynależności.

K. Kmiecik - Baran zauważa, że niektórzy badacze wiążą osamotnienie z patologią społeczną: narkomanią i alkoholizmem (V. Nerviano, W. Gross), próbami samobójczymi (F. V. Wenz), przestępczością (E. Ostrov i D. Offer).

Poczucie osamotnienia prowadzi nie tylko do negatywnych zaburzeń osobowości i zachowania, ale zostawia także swe piętno na całej sferze somatycznej człowieka, szczególnie tego jeszcze bardzo młodego.

Podsumowując należy stwierdzić, że poczucie osamotnienia jest dla rozwoju człowieka stanem wysoce negatywnym. Prowadzi ono bowiem do zaburzeń osobowości, zachowań nie aprobowanych społecznie, a także negatywnych zmian w obrębie sfery somatycznej człowieka.

Poczucie osamotnienia uczniów - w świetle literatury.

Omówione zostało zjawisko osamotnienia u ludzi w ogóle, a teraz omówię poczucie osamotnienia u uczniów w szkole, a szczególnie nad jej podłożem.

Z analizy literatury przedmiotu wyłaniają się dwie grupy czynników, które stanowią źródła osamotnienia ucznia w szkole:
a) czynniki podmiotowe,
b) czynniki wynikające ze specyfiki sytuacji szkolnej.

Czynniki podmiotowe uczniów leżą w nich samych. Są to cechy uczniów zarówno pozytywne, jak i negatywne, choć przeważają negatywne. Najczęściej osamotnienie występuje u uczniów, którzy są w jakiś sposób odmienieni na tle grupy (psychicznie, fizycznie).

B. Harwas - Napierała zauważyła we współczesnej szkole istnienie dość "dużej ilości dzieci nieśmiałych" .¹¹ Zdaniem S. Garczyńskiego nieśmiałość utrudnia pierwszy kontakt z innymi. Wynika ona z braku wyrobienia, ze skrępowania w nowym towarzystwie. Wówczas nie jest ona problemem i mija po zaaklimatyzowaniu się. Ale może też wynikać z głęboko zakorzenionego kompleksu niższości. W tej sytuacji nieśmiałość jest trudna do przezwyciężenia. Podobnie K. Obuchowski uważa, że "poczucie niższości, z którym tak często można się spotkać wytwarza się wówczas, gdy dziecko na tyle różni się od swoich rówieśników, że nie może w ich grupie zaspokoić swojej potrzeby kontaktu, a zachowanie się otoczenia sugeruje mu wprost lub pośrednio, że tak jest z powodu jego mniejszej wartości" .¹²

Zdaniem K. Obuchowskiego należy mówić raczej o kompleksie różnicy.

Nieśmiałość może więc być bardzo ważnym źródłem osamotnienia uczniów w szkole.

Druga grupa czynników stanowiących podłoże osamotnienia związana jest z pewnymi elementami sytuacji szkolnej.

Życie szkolne ucznia jest regulowane przez określone normy czyli: reguły związane z czasem (podział czynności uczniowskich na lata, semestry), związane z postępowaniem (wymaganie określonych zachowań), związane z programem i strukturą poszczególnych przedmiotów oraz z prywatnymi regułami nauczycieli (ich sposoby nauczania, bycia i wymagania).

Na poczucia osamotnienia uczniów ma również wpływ system klasowo - lekcyjny. Bowiem ogranicza on kontakty uczniów do ściśle określonego czasu (przerwa, czas wskazany przez nauczyciela). Będąc w klasie, pośród innych, uczeń pozostaje właściwie sam, oddzielony od swoich kolegów wymogami dyscypliny i warunków szkolnych. Odpowiadając uczeń bardziej zwraca się do nauczyciela, niż kolegów. Klasa w tym czasie zajęta jest sobą, nie zwraca na niego uwagi.

Na przerwie zjawisko osamotnienia uczniów może wywoływać tłok.

A. Janowski ¹³ w swojej książce zwraca uwagę na cztery zjawiska będące rezultatem tłoku w szkole: czekanie (uczeń przypisany do klasy musi w jednakowym czasie wykonywać wszystkie polecenia odnoszące się do całej klasy), niemożność podjęcia działań (regulamin uczniowski ogranicza swobodę działania), przerywanie (niejednokrotnie czynności ucznia są przerywane na skutek poleceń odnoszących się do całej klasy), wzajemne przeszkadzanie. Tłok ogranicza miejsca spotkań, w których uczeń mógłby nawiązać kontakt. Kulisami dla uczniów w życiu szkolnym są jedynie boiska, toalety. Choć i tu dochodzi do częstych zakłóceń spokoju.

Kolejnym elementem, który może stanowić źródło osamotnienia w szkole jest fakt, że uczeń w szkole jest ustawicznie oceniany. Ocenia go nauczyciel, oceniają go rówieśnicy. Stawia to ucznia ciągle w sytuacji zagrożenia, lęku przed kompromitacją i ośmieszeniem.

Uczeń w szkole ma możliwość zetknięcia się z różnorodnymi zachowaniami nauczycieli, a postępowanie nauczycieli ma wpływ na stosunki między uczniami. Z. Zaborowski ¹⁴ wyróżnia następujące układy w klasie szkolnej:
a) Układ wzajemnej życzliwości
Nauczyciel darzy uczniów sympatią, a oni odwzajemniają to uczcie. Układ taki stymuluje rozwój umysłowy i społeczny ucznia, intensyfikuje wpływ wychowawczy nauczyciela. Pozytywnie wzajemne postawy wpływają na integrację zespołu klasowego.
b) Układ neutralny.
Nauczyciel i uczniowie mają do siebie stosunek obojętny. Układ taki nie sprzyja pobudzaniu motywacji do nauki i podnoszeniu spójności zespołu klasowego.
c) Układ konfliktowy.
Nauczyciel traktuje uczniów niechętnie lub wrogo, a uczniowie odwzajemniają się taką postawą wobec niego. Układ konfliktowy dezorganizuje proces dydaktyczno - wychowawczy, zaburza równowagę systemu klasowego.

Wydaje się, że zarówno układ neutralny, jak i układ konfliktowy, nie sprzyjają pozytywnemu rozwojowi kontaktów w klasie, więc mogą też wpływać na osamotnienie uczniów w szkole.

Nauczyciel powinien więc zawsze dążyć do integracji klasy, orientować się w stosunkach między dziećmi, a tym samym korygować niekorzystne pozycje uczniów w klasie. W tym celu ¹⁵ nauczyciel jako formalny przywódca klasy powinien dążyć do tego, aby stać się przywódcą nieformalnym.

Powinien uwzględniać potrzeby i życzenia uczniów, a nie tylko interes szkoły. Narzucając ciągle uczniom wymagania stoi na pozycji formalnej i nigdy do końca uczniowie nie dopuszczą go do swoich spraw klasowych.

Tylko podjęcie demokratycznego stylu wychowania pozwala na stanie się przywódcą nieformalnym, wciągającym uczniów do współudziału w rządzeniu klasą.

Można przypuszczać, że taka postawa nauczyciela i związana z nią harmonia w stosunkach między uczniami zmniejszą granice osamotnienia uczniów w szkole.

Wnioski końcowe.

Reasumując, można sformułować następujące wnioski dla zwiększenia efektywności w przezwyciężaniu trudności w poczuciu osamotnienia. Wzajemne zrozumienie ucznia i nauczyciela, większe zrozumienie między rówieśnikami, oraz zwiększenie zaufania umożliwi uczniom zajmowanie coraz wyższych pozycji w zespole klasowym i szkole, a tym samym pozwoli na przezwyciężanie osamotnienia.

Według mnie osamotnienie u uczniów w szkole będzie mniejsze jeżeli:
- Sami przyłożą większych starań do poprawy swych relacji z rówieśnikami.
- Nauczą się lokalizowania defektów.
- Nauczą się przebaczać innym.
- Będą próbować zawrzeć nowe związki z innymi uczniami.
- Będą wierni tym, z którymi się przyjaźni.
- Będą dotrzymywać słowa (odpowiedzialnie postępować).

LITERATURA WYKORZYSRANA:
1. Łopatkowa M. "Samotność dziecka", Warszawa 1989 r. s. 4
2. Gajda J. "Samotność i kultura", Warszawa 1987 r. s. 87
3. Tarnogórski Cz. "Samotność i osamotnienie", Warszawa 1988 r. s. 5
4. Kmiecik - Baran K. "Poczucie osamotnienia - charakterystyka zjawiska".
"Przegląd Psychologiczny", 1988 r. Nr 4 s. 1080.
5. 5. Ibidem, s. 1080.
6. Kmiecik - Baran K., op. cit. s. 1081.
7. Kmiecik - Baran K., op. cit. s. 1081.
8. Ibidem, s. 1087.
9. Ibidem, s. 1088 - 89.
10. Sochaczewska G., "Osamotnienie dziecka w rodzinie", "50 tajemnic o naszych dzieciach", Warszawa 1987, s. 162 - 163.
11. Harwes - Napierała B., "Nieśmiałość dziecka", Poznań 1979 r., s. 38.
12. Obuchowski K., "Psychologia dążeń ludzkich", Warszawa 1983 r. s. 190.
13. Janowska A., "Uczeń w teatrze życia szkolnego", Warszawa 1995 r., s. 77-8
14. Zaborowski Z., "Psychologiczne problemy pracy nauczyciela"., Warszawa 1986 r., s. 63.
15. Łobocki M., "Wychowanie w klasie szkolnej", Warszawa 1985 r., s. 102.
 

Opracowanie: mgr Iwona Koseda

Wyświetleń: 3674