Postawy pozytywne w mass mediach

Wpływ mass mediów na postawy człowieka jest dziś nie kwestionowany. Zwykła obserwacja pozwala stwierdzić, że wpływ ten kształtuje w jednostce postawy pozytywne i negatywne. Należy podkreślić, że nadal niewiele pisze się o postawach pozytywnych kształtowanych w wyniku obcowania jednostki z mediami. Jest tak dlatego, ponieważ postawy negatywne ukształtowane przez mass media majoryzują postawy pozytywne. Natomiast gdy mówi się o pozytywnym wpływie mass mediów na człowieka, podkreśla się przede wszystkim powstałe tą drogą cechy osobowe, a nie postawy. Wymienia się wtedy takie cechy, jak wrażliwość na piękno sztuki, pogłębiona wiedza ogólna, znajomość świata polityki itp.

Pozytywne postawy kształtowane przez mass media są dość liczne. Spośród wielu można wymienić postawę dialogu, postawę szerokich horyzontów i postawę tolerancji.

Postawa dialogu

Spotkać można pogląd, że postawa dialogu jest specyficzna dla oddziaływania mediów i ich natury. Mówi się nawet, że mass media są z istoty swej dialogiczne, czyli zmierzają do tego, aby ludzie, dzięki częstym kontaktom między sobą, nabrali większego poczucia wspólnoty.

Mass media wykazują z zasady charakter dialogiczny. Również takie media, jak plakat czy ulotka. Niektóre z mediów mają ten charakter bardzo wyrazisty, np. radio, telewizja i Internet. Media te wymienia się zwłaszcza wtedy, gdy omawiane jest komunikowanie uczestniczące (albo interaktywne). Istotą tego komunikowania jest dwukierunkowy przepływ informacji.

Postawa dialogu polega na budowaniu przez jednostkę względnie trwałych relacji o charakterze partnerskim z innymi ludźmi, opartych przede wszystkim na wzajemnym zrozumieniu i szacunku, prowadzących do współdziałania. Podstawowym narzędziem dialogu jest komunikowanie werbalne.

W postawie dialogu w szczególny sposób zaangażowane są intelekt i wola. Dzięki ich udziałowi może być formułowany w sposób właściwy werbalny dialog z innymi ludźmi z równoległym pokonywaniem różnych przeszkód, które mu towarzyszą. Gdy dialog prowadzi do współdziałania, angażują się emocje i pewne formy aktywności.

W różnoraki sposób mass media u swoich odbiorców kształtują postawę dialogu. Czynią to, ukazując przede wszystkim pozytywne wzorce ludzi, którzy w sposób szczególny odznaczają się tą postawą. Różne "wzmocnienia", które media stosują, sprawiają, że wzorce te stają się wysoce atrakcyjne i zachęcają do naśladowania, np. wyraziste mówienie o ludziach dialogu, sięganie po mechanizmy opinii publicznej, przekonujące przedstawienie pozytywnych skutków dialogu, świadectwa innych ludzi, a nawet stosowanie odpowiedniej muzyki czy scenografii. Postawy dialogu można uczyć w mediach również poprzez odpowiednie ukazywanie postawy antydialogicznej ze szczególnym uwzględnieniem jej negatywnych skutków.

Do postawy dialogu zachęca każdy twórczy dialog zawarty w akcji wartościowego filmu czy w toku ciekawego programu w radio i telewizji. Duże znaczenie mają tu dobrze przygotowane i sprawnie przeprowadzone w prasie drukowanej i w mediach elektronicznych różnego rodzaju wywiady, reportaże, rozmowy przy okrągłym stole, podczas których ścierają się różne poglądy, opcje polityczne i indywidualne opinie. Prowadzone w mediach dyskusje uczą kultury przekonywania, sztuki kompromisu i szacunku do rozmówcy.

Postawę dialogu ujawniają konkretne symptomy. Oto najważniejsze z nich:
1. Osoba, która realizuje postawę dialogu, w dużej mierze ukierunkowana jest na partnera, a więc jej myślenie o sobie przesuwa się na drugie miejsce. Dominuje wtedy relacja "ty" - "ja". W związku z tym eliminowany jest egoistyczny monolog.
2. W postawie dialogu kładzie się nacisk na to, co ludzi łączy, choć nie przymyka się oczu na to, co ich dzieli.
3. Jeżeli w dialogu funkcjonuje element krytycyzmu, wtedy ma on charakter działania twórczego i wyklucza takie zjawisko, jak krytykanctwo czy złośliwość.
4. Człowiek dialogu zdolny jest przyjąć pod swoim adresem konstruktywną krytykę i dokonać pod jej wpływem odpowiedniej korekty.
5. Postawa dialogu, aby mogła funkcjonować dłuższy czas, musi być wspierana postawą cierpliwości (np. wobec trudnego partnera) i postawą wielkoduszności, która z natury swojej każe rozumieć drugiego człowieka, przebaczyć mu i pospieszyć z pomocą.
6. Postawa dialogu realizowana na dłuższą metę wspiera się na postawie empatii, dzięki której jednostka w sposób prawidłowy "odbiera" swojego partnera.
7. Postawa dialogu ukształtowana przez media charakteryzuje się rozległym przedmiotem. Są nim ludzie niezależnie od różnicy pochodzenia, światopoglądu i religii. Można wtedy mówić o pewnego rodzaju uniwersalizmie medialnym, który wyraża się w kontakcie z ludźmi reprezentującymi różne nacje, religie, kultury i epoki - przez aktywne pośrednictwo mediów.
8. Z obserwacji wiadomo, że osoby, które pozwoliły na to, aby media kształtowały w nich postawę dialogu, wykazują często liberalną opcję w poglądach na stosunki międzyludzkie i są w związku z tym mniej wymagający od swoich partnerów oraz od samych mediów. Jeżeli są zaangażowanymi katolikami opowiadają się za tzw. dyskretną ewangelizacją, przede wszystkim dlatego, aby partnera dialogu nie urazić i uszanować jego indywidualność, odrębność, niezależność itp.
9. Poprawnie realizowana postawa dialogu funkcjonuje (wbrew odczuciom przeciwnym) w łączności z postawą asertywną, która polega na docenianiu własnej osoby i innych ludzi oraz na okazywaniu wyrazów szacunku wobec siebie i innych. Asertywność pomaga w zachowaniu poczucia tożsamości - własnej i partnera; gdy jedno z nich zanika, ustaje dialog.
10. W postawie dialogu jednostka nie dopuszcza do takich zachowań, jak oportunizm i kunktatorstwo czy ingracjacja i kokieteria. Charakteryzuje ją wysoki stopień poczucia godności osobistej.

Z przedstawionych refleksji i opinii wynika, że mass media są zdolne kształtować w swoich odbiorcach postawę dialogu. Osiągnie ona znamiona trwałości, jeżeli na tym polu nawiążą współpracę z mediami nauczyciele i wychowawcy.

Postawa szerokich horyzontów

Inna nazwa tej postawy to postawa szerokiego patrzenia na świat. Jest ona antynomią postawy "ciasnego myślenia" lub postawy "bezmyślnego zamknięcia się". Mass media realizują różne funkcje. Jednakże wśród tzw. funkcji podstawowych są dwie, które w sposób szczególny służą kształtowaniu postawy szerokich horyzontów. Są to: funkcja informacyjna i funkcja wychowawcza.

Media w obrębie tych dwóch funkcji wywierają wyraźnie dostrzegalny wpływ na swoich odbiorców. Zwłaszcza publiczne mass media stają się ogólnie dostępnym forum dla myśli i opinii, poglądów i stanowisk, które wypowiadane są również w ogniu prowadzonych dyskusji i sporów. Mogą więc skutecznie wpływać na odbiorców i poszerzać ich patrzenie na świat.

Postawa szerokich horyzontów polega na rozległym i pogłębionym obejmowaniu przez jednostkę otaczającej ją rzeczywistości oraz na pozytywnym ustosunkowaniu się do niej. Jest przejawem dojrzałej osobowości, co widać najwyraźniej w relacji jednostki do zjawisk i problemów życia społecznego i politycznego.

W postawie szerokich horyzontów najwięcej do powiedzenia ma intelekt, a ponieważ z postawą tą wiąże się żmudny proces poznawania nowej wiedzy i zdobywania nowych doświadczeń, intelekt wspomagany jest przez wolę. Do ukształtowania się tej postawy prowadzą praktycznie prawie wszystkie typy programów w radio i w telewizji, a także Internet i prasa drukowana. W stopniu szczególnym jednak najbardziej skuteczny wpływ w tym względzie wywierają wszystkie rodzaje programów publicystycznych oraz publicystyka prasowa. Duże znaczenie w kształtowaniu postawy szerokich horyzontów wykazują także te treści naukowe (wyniki badań, relacje z odkryć), które są w mediach stale popularyzowane.

Prezentowanie w mediach nieprzeciętnych indywidualności (w różnych dziedzinach aktywności ludzkiej), różnorodności myśli i opinii, reportaży z bliskich i dalekich krajów, wprowadzanie w dziedzictwo kultury - rodzimej i obcej, to czynniki, które mogą za pośrednictwem mediów skutecznie kształtować postawę szerokich horyzontów.

Postawę tę wyrażają liczne symptomy. Oto ważniejsze z nich.
1. "Szerokie horyzonty" to w dużej mierze umiejętność odczytywania aktualnych wydarzeń w możliwie szerokim kontekście - czasowym, społecznym, kulturalnym, politycznym i ekonomicznym. Obecność tej postawy ujawnia się m.in. we własnym komentarzu, który jednostka odnosi do jakiegoś aktualnego wydarzenia (strajku, afery gospodarczej, konfliktu zbrojnego itp.).
2. Niejako z natury, omawiana postawa buduje na prawidłowo skonstruowanej hierarchii wartości, z zachowaniem właściwych proporcji, odniesień i ustosunkowań. Dzięki temu nie ulega wpływowi tzw. zatruciu informacyjnemu, które, jak już wcześniej powiedziano, polega na tym, że sprawy bardzo ważne i ważne ukazuje się celowo jako niewiele znaczące albo bez żadnej wartości.
3. Człowiek o szerokich horyzontach stroni przed opiniami jednostronnymi, wybiórczymi czy zbyt powierzchownymi na temat drugiego człowieka oraz w odniesieniu do wydarzeń bieżących. Wypowiadane opinie poprzedzane są dojrzałym namysłem i pogłębioną refleksją.
4. Postawa szerokich horyzontów wyraża się również w bogactwie zainteresowań jednostki i w jej życiowych pasjach. Nie zadowala ją praca zawodowa i pełnienie codziennych obowiązków (domowych, rodzicielskich, religijnych).
5. Omawianej postawie towarzyszy z reguły dociekliwość intelektualna jednostki, która stawia sobie konkretne i ważne pytania oraz poszukuje na nie właściwych odpowiedzi.
6. Czytelnym symptomem postawy szerokich horyzontów jest optymistyczny stosunek jednostki do otaczającego ją świata. Przyczynia się on do eliminowania różnych przejawów, niechęci i fobii wobec ludzi i powstałych sytuacji.
7. W postawie szerokich horyzontów nie ma miejsca na stagnację, zastój i brak twórczej aktywności. Cechuje jednostkę stały rozwój zainteresowań i pasji. W swoich działaniach wychodzi ona "na zewnątrz", angażując się dla dobra wspólnego.
8. Dojrzała postać postawy szerokich horyzontów zdolna jest uodpornić jednostkę przed tymi wpływami mediów, które prowadzą do ukształtowania postaw negatywnych, jak: postawa uległości wobec propagandy, postawa makiawelizmu czy postawa zgody na manipulację sobą.

Kształtowanie przez media postawy szerokich horyzontów jest faktem. Jest to wyzwanie dla nauczycieli i wychowawców, aby umieli skutecznie uczestniczyć w kształtowaniu tej postawy, służąc wydatnie pomocą zarówno ludziom mediów, jak i wychowawcom. Twórczy udział pedagogów w kształtowaniu przez media postawy szerokich horyzontów wymaga jednak dobrej znajomości samych mediów oraz ich najważniejszych mechanizmów.

Postawa tolerancji

Istnieje ogólne przeświadczenie, że mass media zdolne są ukształtować w jednostce również postawę tolerancji. Temu przekonaniu towarzyszy jednak obawa, że jeżeli nie będą spełnione odpowiednie warunki, zamiast postawy tolerancji pojawi się u jednostki postawa liberalizmu moralnego, relatywizmu, czy nawet postawa permisywizmu.

Należy podkreślić, że słowo "tolerancja" jest dziś niezwykle popularne i bardzo nośne. Po 1989 r. "tolerancja" stała się w Polsce jednym z haseł nowej propagandy. Zarzuca się w związku z tym dysponentom propagandy, że eksponując nadmiernie "tolerancję", minimalizują aspiracje człowieka, sprowadzając je z wysokiego poziomu miłości bliźniego do zaledwie postawy tolerancji.

Postawa tolerancji polega na liberalnym i wyrozumiałym ustosunkowaniu się jednostki do poglądów, religii i zachowań drugiego człowieka.

W postawie tolerancji dominuje wola jednostki wspomagana działaniem intelektu. Rozpoznawanie cudzych poglądów, opinii i zachowań i stwierdzanie ich "inności", jest domeną intelektu. Jednakże wola podejmuje odpowiednie decyzje, aby wobec stwierdzonej "inności" przybrać właściwą postawę (niepotępienia, nieodrzucenia, akceptacji i zrozumienia).

Mass media poświęcają dużo uwagi tolerancji. Jest to najchętniej dostrzegana i ceniona postawa społeczna w polskich mediach po 1989 r. Medialne "reklamowanie" tej postawy rodzi niewątpliwie w odbiorcach zainteresowanie nią oraz wolę, aby kształtować ją we własnym życiu. Media zatem nie muszą poświęcać sprawie tolerancji specjalnych programów czy tekstów drukowanych, a mimo to zdolne są wywrzeć wyraźny wpływ na jej kształtowanie u swoich czytelników, słuchaczy i widzów.

Człowiek realizujący postawę tolerancji wykazuje liczne jej symptomy. Oto niektóre z nich.
1. Jednostka z postawą tolerancji żywi szacunek wobec każdego człowieka. Również tego, który w sposób radykalny różni się od niej swoimi poglądami i zachowaniem.
2. W postawie tolerancji respektuje się wszystkie prawa danej osoby i zachęca się innych do ich poszanowania.
3. Sama "inność" drugiego człowieka nie budzi u człowieka tolerancyjnego uprzedzeń i negatywnych zachowań. Przyjmuje ten fakt jako coś zwyczajnego.
4. Postawa tolerancji każde akceptować człowieka takim, jakim jest aktualnie. Nie ma w niej tendencji, aby kształtować kogoś "na swój obraz" czy ingerować w jego sprawy osobiste.
5. Tolerancja jest postawą otwarcia się na zjawisko różnorodności w takich dziedzinach, jak: narodowość, religia, poglądy (polityczne i inne), pozycja społeczna, zainteresowania i życiowe pasje, działalność zawodowa i społeczna itp.
6. Człowiek z postawą tolerancji wykazuje sztukę rozróżniania się. W związku z tym nie ma u niego takich zachowań, jak: zazdrość, uprzedzenia, zawiść. Nie ma też takich zjawisk, jak: obmowa, oszczerstwo, intryga czy działania manipulatorskie.
7. Postawa tolerancji budowana jest na demokratycznym sposobie traktowania innych ludzi, czego wyrazem jest m.in. zasada równości.

Mass media dają swoim odbiorcom szansę ukształtowania w nich postawy tolerancji. Realizacja tej szansy uzależniona jest w dużej mierze od samych mediów, od młodych odbiorców oraz ich wychowawców (rodziców, nauczycieli, duszpasterzy). Zaniedbanie na tym polu właściwej opieki pedagogicznej może pociągnąć za sobą takie następstwa, jak: liberalizm moralny, postawa tolerancji wobec zła, a nawet permisywizm.

Jednostka wtedy zwłaszcza może być twórcza w postawie tolerancji i dokonać wiele dobra, jeżeli równolegle z tą postawą zdołała ukształtować w sobie postawę wielkoduszności. Tylko wtedy bowiem postawa tolerancji nabiera głębokiego sensu, zdolna jest pokonać różnorakie trudności i staje się postawą ofiarnej służby na rzecz drugiego człowieka.

Refleksja nad pozytywnymi postawami, które są kształtowane przez media prowadzi do kilku wniosków. Przede wszystkim trzeba głośno mówić o samej możliwości kształtowania przez media pozytywnych postaw. Taki optymistyczny pogląd może się stać wyzwaniem dla osób, które pracują w mediach i gotowe byłyby pomóc w ten sposób młodym odbiorcom prasy, radia i telewizji. Same media z kolei w mniejszym stopniu byłyby "środkami utraconych szans". Ponadto nauczyciele i wychowawcy powinni w sposób zdecydowany oczekiwać od mediów pozytywnego wpływu na postawy ich odbiorców i ten wpływ odpowiednio kształtować. W wychowaniu należy więc podejmować te dwa działania równolegle: przestrzegać przed negatywnym wpływem mass mediów i eliminować go (przez inicjatywy neutralizujące czy przez pogłębienie odporności w jednostce) oraz wzmacniać wpływ pozytywny, aby powstałe w ten sposób postawy nie uległy zniekształceniu i były stale pogłębiane.

Bibliografia:
1. M. Świeżyński, Zarys dydaktyki dialogu, Kraków 1997.
2. A. Towned, Jak doskonalić asertywność, (tłum. z ang.), Poznań 1996.
3. M. Dziewiecki, Sztuka porozumiewania się, "Studia Diecezji Radomskiej", 1998.
4. M. Dzięgielewska, Człowiek dorosły wobec nowych zadań społecznych, w: Tradycja i wyzwania, red. K. Pacławska, Kraków 1998.
5. J. Puzynina, Tolerancja, w: Słowo - Wartość - Kultura, Lublin 1997.
6. M. Walzer, O tolerancji, (tłum. z ang.), Warszawa 1999
 

Opracowanie: Urszula Pankiewicz, SP 17 w Legnicy

Wyświetleń: 3386