AWANS INFORMACJE FORUM Dla nauczyciela Dla ucznia LOGOWANIE


Katalog

Elżbieta Stefaniuk
Ekologia, Artykuły

Aktywizujące metody i formy nauczania w edukacji społeczno-ekologiczno-przyrodniczej

- n +

Aktywizujące metody i formy nauczania w edukacji społeczno - ekologiczno - przyrodniczej

W nauczaniu środowiska społeczno - przyrodniczego powinno się stosować wszystkie znane metody i formy, wykorzystując zwłaszcza te z nich, które nadają się do bezpośredniego i aktywnego poznawania rzeczywistości.

Dlatego słuszne będzie przyjęcie następującego układu metod i form pracy w realizacji węzłowych zagadnień tego przedmiotu:
- metody oparte na obserwacji, działaniu i eksperymentowaniu: wycieczki, praca w terenie, hodowla, ćwiczenia laboratoryjne, kąciki tematyczne, prace społecznie użyteczne, a także - pośrednio - uroczystości szkolne.
- metody oparte na słowie: żywe słowo nauczyciela, wywiady, praca z książką, wydawnictwami.

Propozycje dotyczące stosowania różnych metod i form będą różne w zależności od realizowanych tematów.

Podstawową metodą nauczania w tym przedmiocie, a zarazem głównym sposobem poznawania rzeczywistości w nauce o środowisku, jest obserwacja, która może występować bądź jako metoda samoistna, bądź jako niezbędny element metod bardziej złożonych, takich jak doświadczenie, eksperyment itp.

W odróżnieniu od zwykłego, mimowolnego spostrzegania, obserwacją nazywa się aktywne, planowe i skierowane na cel spostrzeganie wybranych przedmiotów, zjawisk lub procesów. Na proces obserwacji składają się:
- podanie celu i obiektu obserwacji,
- ustalenie sposobu i obiektu obserwacji,
- obserwacja,
- opracowanie wyników,
- ustalenie wniosków.

Obserwacja powinna być wnikliwa i wyczerpująca, powinna prowadzić do odkrycia związków i zależności między zjawiskami.

Uczniowie klas początkowych nie potrafią jeszcze skutecznie, dokładnie obserwować, są zbyt powierzchowni, zajmują się często cechami mniej istotnymi, pomijając ważniejsze. Nauczyciel powinien w początkowym nauczaniu środowiska sterować obserwacją dziecka, polecać skupiać uwagę na istotnych cechach zjawiska, zadawać pytania rozwijające proces obserwacji, prowadzenia notatek danych empirycznych. Uczeń podczas tych zabiegów nauczyciela powinien możliwie najszybciej opanować podstawowe czynności prowadzenia obserwacji i to zarówno krótkotrwałych jak i długotrwałych. Obserwacje długotrwałe stosujemy wówczas, gdy dane zjawiska ulegają stosunkowo powolnym przemianom, gdy chcemy uchwycić związki przyczynowo - skutkowe złożonych zjawisk społecznych i przyrodniczych np. między działalnością człowieka a środowiskiem naturalnym. Obserwacje te trzeba powtarzać w ustalonych odstępach czasu i notować ich wyniki. Obserwacje cząstkowe planujemy przeważnie w momentach widocznych zmian, żeby mieć materiał porównawczy do wykonania zestawień i porównań np. klasie II prowadzimy kalendarz pogody, przez kilka miesięcy uczniowie notują spostrzeżenia pomagając sobie znakami umownymi, a pod koniec roku szkolnego dokonują zestawień. Można organizować obserwacje cyklu rozwojowego roślin jednorocznych (od nasienia do nasienia). W długotrwałej obserwacji środowiska społecznego uczeń powinien dostrzegać wielokrotne relacje, jakie zachodzą między ludźmi, grupami społecznymi.

Obserwacje krótkotrwałe prowadzimy bardzo często, gdy chcemy, by uczniowie poznali zdarzenie lub zjawisko stosunkowo szybko przemijające w czasie. Najczęściej obserwacje krótkotrwałe stosujemy, gdy poznajemy budowę, wygląd zewnętrzny przedstawicieli świata zwierzęcego i roślinnego.

Eksperyment jest to stawianie rzeczywistości określonych pytań - w formie przewidywań, domysłów, hipotez - i uważne sprawdzanie, czy jest tak właśnie, jak przewidywano.

Program nauki o środowisku przewiduje wiele doświadczeń z zakresu przyrody nieożywionej i ożywionej. Należą do nich doświadczenia ilustrujące rolę poszczególnych czynników ekologicznych w życiu doniczkowych roślin ozdobnych, a zwłaszcza w życiu roślin uprawianych w ogrodzie lub na polach. Wykonywanie doświadczeń długotrwałych i długoterminowych pozwala na dostrzeżenie zjawisk trudno dostrzegalnych w warunkach naturalnych, prowadzi do zrozumienia współzależności zjawisk. Uczeń uczestnicząc w przygotowaniu doświadczenia, w sposób świadomy ustala warunki jego przebiegu, przewiduje efekty zmian określonych czynników, uczestniczy formułowaniu hipotez, obserwuje przebieg zjawiska w warunkach eksperymentalnych i kontrolnych, zestawia wyniki. W toku doświadczenia ma miejsce intensywna praca myślowa ucznia, rozwijająca myślenie przyczynowo - skutkowe.

Bardzo pomocny w realizacji programu nauczania środowiska społeczno - przyrodniczego jest kącik zainteresowań uczniów.

Pod pojęciem kącika zainteresowań rozumie się odpowiednie miejsce w klasie, gdzie prowadzone są hodowle stałe i okresowe oraz przechowuje się i eksponuje zbiory i literaturę związaną z treścią przedmiotu. Kącik powinien być "laboratorium" i "muzeum", w którym znajdują się hodowle roślin i zwierząt oraz ciągle zmieniająca się ekspozycja naturalnych okazów gromadzonych przez nauczyciela, uczniów i rodziców. Kącik zainteresowań jest też inspiracją do samodzielnych poszukiwań, kolekcjonerstwa, korzystania z różnych źródeł wiedzy.

W kąciku eksponujemy wiele działów tematycznych, niezbędnych do realizacji celów i zadań nauczania środowiska społeczno - przyrodniczego. Oto ważniejsze z nich:
- hodowla roślin ozdobnych,
- uprawa warzyw, zbóż oleistych
- uprawa roślin konsumpcyjnych dla uczniów i hodowlanych zwierząt,
- chów zwierząt,
- ekspozycja okazów przyrodniczych z różnych ekosystemów,
- ekspozycja przedmiotów regionalnych o charakterze muzealnym,
- ekspozycja wytworów pracy ludzkiej z danego terenu,
- ekspozycja roślin ciętych,
- ekspozycja darów jesieni itp.,
- ekspozycja prac dzieci (zielniki, suche bukiety, przetwory itp.),
- podręczna biblioteczka.

Kącik zainteresowań musi być dynamiczny, tzn. że część eksponatów i urządzeń oraz okresowych hodowli w nim umieszczonych trzeba często wymieniać.

Jedynie kąciki dynamiczne pobudzają uczniów do pracy umysłowej, do poszukiwań i sprzyjają wytwarzaniu atmosfery oczekiwania na wyniki.

Szczególną formą organizacyjną działania poznawczego ucznia w pracy pozaszkolnej jest wycieczka. Służy ona bezpośredniej obserwacji procesów i zjawisk w ich naturalnym środowisku. Nieodzownym warunkiem efektywności wycieczki to: odpowiednio wcześniejsze i wszechstronne przygotowanie jej przez samego nauczyciela. Najczęściej stosowana jest:
- w procesie uświadamiania uczniom celów i zadań nauczania, w procesie zaznajamiania uczniów z nowym materiałem i jego opracowaniem,
- w procesie utrwalania wiadomości i wyrabiania umiejętności.

W praktyce szkolnej organizuje się wycieczki różnego typu. Do realizacji programu nauczania środowiska społeczno - przyrodniczego najbardziej przydatne są:
1. Wycieczki bliższe. Są to krótkotrwałe (20-30 min) o wąskim zakresie tematycznym w celu obserwacji jednego wybranego obiektu lub zjawiska, np. oznakowanie drogi w pobliżu szkoły itp. Pozostałą część jednostki lekcyjnej przeznacza się na wspólne omówienie spostrzeżeń, sformułowanie wniosków, wykonanie określonych zadań praktycznych lub poleceń w zeszycie ćwiczeń ucznia.
2. Wycieczki dalsze. Są to wycieczki kilkugodzinne (1-3 godz.). Obejmują szerszy zakres tematyczny, w którym występuje obserwacja kilku obiektów i szeregu zjawisk, np. szkodniku sadu itp. Uczniowie zdobywają wiedzę nie tylko na podstawie obserwacji, lecz wykonują także pomiary, np. mierzenie krokami i szacowanie na oko itp. Zgromadzony materiał spostrzeżeniowy uczniowie notują w zeszycie lub karcie obserwacji.
3. Wycieczki całodzienne. Głównym celem tych wycieczek jest wprowadzenie uczniów w naturalne środowisko społeczno przyrodnicze jako integralną całość. Nauczyciel powinien umiejętnie kierować obserwacjami i badaniami uczniów - jedne spostrzeżenie uwypuklać, inne, mniej istotne, osłabiać i przesuwać na plan dalszy. Uczymy w ten sposób obserwować rzeczywistość w sposób selektywny.

Tego typu wycieczki są trudniejsze pod względem organizacyjnym, gdyż wymagają zapewnienia dzieciom wyżywienia, odpoczynku, opieki ze strony osób dorosłych, nieraz korzystania ze środków lokomocji.

Na wycieczkach pojawiają się rozmaite sytuacje, okazje, które można wykorzystać w dzieciach społeczne wartościowych cech charakteru i woli, nawyków społecznego postępowania, kulturalnego zachowania się w miejscach publicznych, umiejętności współżycia w zespole, dostosowania się do woli większości. Uczeń poznaje otoczenie, poznaje również siebie w tym otoczeniu, rozwija własne zainteresowania.

Dobrze zorganizowana i przeprowadzona wycieczka pełni, oprócz funkcji poznawczej, również wychowawczą i motywacyjną.

Za metodę całościową, która może na lekcjach środowiska społeczno - przyrodniczego łączyć treści z różnych dziedzin - tak w obrębie tego, jak i innych przedmiotów można uznać inscenizację. Integruje ona aspekty kształcące i wychowawcze, a także wiąże nowy materiał nauczania z nowym materiałem opanowanym wcześniej.

Inscenizacje w dużym stopniu zaspokajają naturalne dążenie dziecka do ruchu i praktycznego działania. Właściwie organizowana i wykorzystywana w pracy szkolnej inscenizacja jest bodźcem do osiągania lepszych wyników w nauce czytania, poprawnego pisania i pięknego mówienia. Kształci ona wyobraźnię plastyczną oraz pomaga w kształtowaniu nowych nawyków społecznego współżycia. Wszystkie te zadania spełnia inscenizacja w dużej mierze choćby dlatego, że zawiera w sobie wiele elementów zabawowych. Dziecko w niższych klasach szkoły podstawowej obok działalności już poważanej chce i powinno się jeszcze bawić. Zabawa dopomaga w poznaniu rzeczywistości oraz umożliwia wyrażanie tego, co czuje i myśli, krótko mówiąc jest formą ekspresji.

Spośród metod nauczania i uczenia się w realizacji przedmiotu środowiska społeczno - przyrodniczego jest wywiad. Metodę tę można wykorzystać do poznawania treści przyrodniczych.

Przedmiot środowisko społeczno - przyrodnicze nie może się również obyć bez pracy domowej, właśnie tak różnorodnej jak różnorodny jest zilustrowany przez nas wachlarz metod nauczania. Będzie to między innymi prowadzenie kalendarza pogody, obserwacja długości cienia w różnych porach dnia i roku, prowadzenie hodowli i notowania jej przebiegu (np. hodowla fasoli, rzeżuchy), prowadzenie wywiadów, gromadzenie zbiorów rycin, widokówek, znaczków pocztowych, sporządzanie albumów, zielników itp.

LITERATURA:

1. M. Lelonek, T. Wróbel, Praca nauczyciela i ucznia w klasach I - III, WSiP, Warszawa 1990r.
2. Z. Morawska, M. Radwiłowicz, Metodyka nauczania początkowego, WSiP, Warszawa 1995r.
3. B. Łuczak, Nauczanie integralne w klasach I - III, Oficyna Wydawnicza, Poznań 2000r.
4. B. Lisowska, Zielone szkoły, Oficyna Wydawnicza, Kraków 1999r.
5. M. Sarnowska, Integralny program nauczania z elementami edukacji ekologicznej w klasach I - III, Wydawnictwo Harmonia, Gdańsk 1998r.

Opracowanie: mgr Elżbieta Stefaniuk

Zgłoś błąd    Wyświetleń: 12578


Uwaga! Wszystkie materiały opublikowane na stronach Profesor.pl są chronione prawem autorskim, publikowanie bez pisemnej zgody firmy Edgard zabronione.


BAROMETR


1 2 3 4 5 6  
Oceń artukuł!



Ilość głosów: 0

Serwis internetowy, z którego korzystasz, używa plików cookies. Są to pliki instalowane w urządzeniach końcowych osób korzystających z serwisu, w celu administrowania serwisem, poprawy jakości świadczonych usług w tym dostosowania treści serwisu do preferencji użytkownika, utrzymania sesji użytkownika oraz dla celów statystycznych i targetowania behawioralnego reklamy (dostosowania treści reklamy do Twoich indywidualnych potrzeb). Informujemy, że istnieje możliwość określenia przez użytkownika serwisu warunków przechowywania lub uzyskiwania dostępu do informacji zawartych w plikach cookies za pomocą ustawień przeglądarki lub konfiguracji usługi. Szczegółowe informacje na ten temat dostępne są u producenta przeglądarki, u dostawcy usługi dostępu do Internetu oraz w Polityce prywatności plików cookies.
Dowiedz się więcej.