Jak zachować wymogi higieny przy organizacji procesu nauczania w klasach szkół podstawowych?

Rozpatrując higieniczny aspekt organizacji procesu nauczania, można przyjąć dwa układy odniesienia:
maksimum - optymalne funkcjonowanie organizmu
minimum - niedopuszczenie do przekroczenia możliwości psychofizycznych.

Uwzględnienie rytmiczności uczenia się i osiągania założonych celów kształcenia oraz wzięcie pod uwagę wyżej wymienionych układów odniesienia jest podstawą do formułowania zaleceń i proponowanych wzorców postępowania.

Uczenie powszechnie uznaje się za pracę, przy której przede wszystkim zaangażowany jest układ nerwowy i narządy zmysłów (wzrok, słuch) czemu towarzyszy wysiłek umysłowy, związany z utrzymaniem uwagi, koncentracji, ćwiczeniem pamięci itp. Angażowany jest również układ ruchu, przede wszystkim w związku z koniecznością utrzymania stałej, wymuszonej pozycji ciała. Wymaga to pracy mięśni, z przewagą wysiłku statycznego nad dynamicznym. Praca związana z wysiłkiem statycznym jest męcząca (konieczność utrzymania mięśni w długotrwałym napięciu - siedzenie przy stoliku). Wysiłki związane z tak wykonywaną pracą prowadzą do fizjologicznego zmęczenia, po którym konieczny jest wypoczynek pozwalający zregenerować siły i odzyskać sprawność.

Mając na uwadze wymogi higieny procesów nauczania egzekwowane przez inspektorów państwowej inspekcji sanitarnej, na przykład w aspekcie rozkładów lekcji, często spotyka się z problemami, które uniemożliwiają spełnienie warunków związanych m.in. z przerwami śródlekcyjnymi lub tzw. "nie zdwajaniem" godzin przedmiotów. Warunki uwzględniające w trybie życia naturalnych rytmów biologicznych, sprzyjających dobremu samopoczuciu i dobrej jakości pracy, w tym przypadku nauki, poprzez elementy relaksu, odpoczynku od wysiłku umysłowego i fizycznego (statycznego wysiłku mięśni) umożliwia zachowanie równowagi między pracą, w tym przypadku nauką, a wypoczynkiem w czasie lekcji, pobytu w szkole w ciągu dnia i na przestrzeniu tygodnia, a nawet roku.

Czas trwania lekcji. Na początku lekcji dyspozycja do pracy uczniów jest niewielka, chodzi o tzw. okres wdrożenia, następnie w pierwszej połowie lekcji stopniowo wzrasta do najwyższego poziomu, aby w drugiej połowie w związku z narastającym zmęczeniem stopniowo się zmniejszać. Nauczyciel, który zaobserwuje objawy - symptomy zmęczenia powinien zastosować tzw. ćwiczenia śródlekcyjne, po których dyspozycja do pracy poprawia się. Należy zwrócić uwagę na fakt, że możliwości dyspozycji do pracy wzrastają z wiekiem i zaawansowaniem w rozwoju. Przyjmuje się, że czynne skupienie uwagi u siedmiolatka jest możliwe tylko przez 5 minut, a w wieku 12 lat już przez ok. 30 minut. Nasuwa się wniosek, aby w kolejnych klasach zwiększać długość jednostki lekcyjnej odpowiednio do możliwości dzieci.

Liczba lekcji. Możliwości wykonywania pracy - uczenia się w zależności od dojrzałości organizmu można odnieść do czasu, jakim jest nauka w szkole w ciągu dnia. Zaleca się następującą liczbę lekcji: w klasie I - 4 x 4 godziny i 1 x 5 godzin, w klasie II - 3 x 4 godziny i 2 x 5 godzin, w klasie III - 1 x 4 godziny i 4 x 5 godzin, w kasach gimnazjalnych - 5 x 5 godzin oraz 5 x 6 godzin, w kolejnych klasach, w tym w szkołach ponadgimnazjalnych. Realizacja programów nauczania zmusza do przekraczania podanych limitów o 1 - 3 godziny dziennie. Dopuszcza się zwiększenie obciążenia godzinowego o lekcję wychowania fizycznego, pracę - technikę, muzykę. Często fizjologiczne możliwości dzieci nie w pełni nadążają za tempem realizacji zamierzeń programów nauczania. W klasach są dzieci mniej lub bardziej zaawansowane w rozwoju oraz takie, u których rozwój nie we wszystkich sferach przebiega harmonijnie, np. szybciej postępuje w sferze fizycznej, a wolniej w sferze intelektualnej.

Przerwy międzylekcyjne. Przerwy jako istotny element w procesie nauczania dają możliwość wypoczynku między lekcjami. Zaleca się, aby przerwy trwały 10 minut z zastrzeżeniem, żeby po trzeciej lub czwartej lekcji była przerwa 20 minutowa. Niestety panuje zwyczaj planowania rozkładów lekcji z przerwami 5 minutowymi. Ponadto powszechne jest także nieplanowe przedłużanie lekcji kosztem przerw. Czas wypoczynku skraca się także poprzez przechodzenie dzieci do innego pomieszczenia na następną lekcje tzw. system gabinetowy. Ten niedostatek czasu koniecznego do regeneracji sił może stanowić niebagatelną przyczynę przeciążenia organizmu ucznia, np. brak czasu na załatwienie potrzeb fizjologicznych.

Reasumując należy stwierdzić, że organizując proces nauczania należy liczyć się również z cyklami sezonowymi rytmów biologicznych (np. odgrywająca rolę pełni aura - wahania temperatur, nasilenie nasłonecznienia itp.) oraz przebiegiem dyspozycji do pracy w skali roku.

Spełnienie warunku zalecanego (nie łączyć godzin z tego samego przedmiotu) sprzyja ograniczeniu i późniejszemu występowaniu zmęczenia nauką w szkole. Założenia programów nauczania utrudniają spełnienie warunku (ramowe programy przewidują 6 godzin języka polskiego przy pięciodniowym tygodniu nauki). Ze względów higienicznych szczególnie niewskazane jest zdwajanie godzin przedmiotów ścisłych (długotrwały wysiłek mający na celu utrzymanie czynnej uwagi przy szybko występującym zmęczeniu trudną pracą umysłową). Z innych względów nie należy zdwajać przedmiotów "z elementami ruchu" (chodzi o wf, plastykę, muzykę, technikę. Określenie to zostało przyjęte w odniesieniu do zajęć nie wymagających intensywnego wysiłku umysłowego, na których uczniowie mogą przeważnie czuć się swobodniejsi, nie muszą ograniczać swojej ruchliwości, siedząc przez godzinę w ławce) - jeżeli godziny te skupi się w jeden dzień, nie starczy tych przedmiotów na inne dni tygodnia dla rozdzielenia nimi lekcji unieruchamiających uczniów w ławce.

Należy zaznaczyć jedno, że wnioski te dotyczą głównie klas starszych szkół podstawowych ze środowisk miejskich. Z jeszcze inną skalą prezentowanego problemu spotkają się dyrektorzy szkół, nauczyciele i uczniowie, którzy realizują obowiązek szkolny w środowiskach wiejskich, (chodzi o przerwy śródlekcyjne, oraz rozpoczynanie zajęć przed godziną 8, które związane są z rozkładem lokalnej komunikacji, dotyczy to również dojeżdżających nauczycieli).

Taki kompromis niewątpliwie wpływa na higienę procesów nauczania dzieci, albowiem uczniowie na skutek krótszych minutowo przerw nie potrafią zaspokoić czynności fizjologicznych.

W oparciu o informacje Państwowej Inspekcji Sanitarnej należy stwierdzić, że nie spełnia się określonych wyżej warunków z uwagi na następujące kategorie:
- ograniczoną dyspozycyjność nauczycieli
- niedostatki infrastruktury (chodzi głównie o niedostatek pomieszczeń do nauki i do wf)
- niewłaściwe regulowanie czasem pobytu uczniów w szkole, nie związanym z godzinami lekcyjnymi
- przekonania dyrektora
- przepisy

Zatem nasuwa się wniosek, iż ułożenie planu lekcji nie budzącego zastrzeżeń jest trudne. Plan nie budzący zastrzeżeń wymaga od dyrektora wzięcia pod uwagę wielu czynników, które niestety w codziennej rzeczywistości szkolnej nie mogą by spełnione z powodu czynników przytoczonych powyżej.

* w artykule wykorzystano m.in. publikacje "Zdrowie a szkoła" pod red. B. Woynarowskiej oraz informacje Państwowej Inspekcji Sanitarnej.
 

Opracowanie: mgr Danuta Szaynowska - Szetelnicka, SP nr 17 Legnica

Wyświetleń: 1190