Określenie i rodzaje postaw moralno-społecznych

Określenie "postawa" (attitudes) jest terminem wieloznacznym. Słowo to było i jest stosowane w wielu dziedzinach nauki, w odniesieniu do różnych stanów i w związku z różnymi teoriami. W języku potocznym pojęcie "postawa" obejmuje pewien sposób spojrzenia na rzeczywistość i stosownego zachowania się, czyli odpowiedniego zareagowania. Początkowo termin ten miał wyraźną konotację ruchową. W tym ujęciu termin "postawa" oznaczał zatrzymanie się w pewnej pozycji albo gotowość do pewnego ruchu. W innej perspektywie nadrzędne pojęcie "postawa" zbliżało się do słowa "nastawienie", stanowiącego podstawę dla wprowadzenia na gruncie psychologii właściwego rozróżnienia dla terminu "postawa". Nastawienie jest to gotowość do reagowania w pewnych określonych sytuacjach, a nie reagowania w innych. Oznacza również przygotowanie do odbioru pewnych określonych bodźców. W pojęciu nastawienia kładzie się nacisk na aspekt gotowości do reagowania, która zawiera więcej elementów słabo uświadomionych, nawykowych.

W oparciu o termin nastawienia, formułowana jest klasyczna definicja postawy, jako funkcjonalnego stanu gotowości. Pogląd taki stanowi dorobek psychologii idiograficznej, w której teorie opierają się na różnicy indywidualnej osobników. Postawa znajduje określenie jako umysłowy i nerwowy stan gotowości, zorganizowany przez doświadczenie, a wywierający ukierunkowany, czy też dynamiczny wpływ na reakcje jednostki w stosunku do wszystkich przedmiotów i sytuacji, z którymi jest związana. Powyższa definicja ujmuje przedmiot rozważań w relacji do działania, przez co pozwala na wyodrębnienie poszczególnych cech postawy. Postawa ma wyraźnie określony przedmiot odniesienia (dotyczy czegoś lub kogoś), oznacza zwykle akceptację lub odrzucenie oraz może być specyficzna lub ogólna.

Odmienne określenie pojęcia postawy, jako organizację procesów psychicznych czy system komponentów psychicznych, przyjmuje teoria poznawcza i psychologia całości. Definicja ta głosi, iż postawą pewnego człowieka wobec pewnego przedmiotu jest ogół względnie trwałych dyspozycji do oceniania tego przedmiotu i emocjonalnego nań reagowania oraz ewentualnie towarzyszących tym emocjonalno-oceniającym dyspozycjom względnie trwałych przekonań o naturze i właściwościach tego przedmiotu i względnie trwałych dyspozycji do zachowania się wobec tego przedmiotu. Postawa stanowi, zatem względnie trwałą organizację trzech grup ingredientów: poznawczego, afektywnego i behawioralnego.

Komponent poznawczy stanowi istotny składnik postawy, bez którego nie mogła by ona zaistnieć. Element ten nie obejmuje wyłącznie "wiedzy", lecz dotyczy raczej poglądów własnych lub przyjętych od innych o danym przedmiocie, a owe wiadomości, wiedza o przedmiocie jest zabarwiona ocenami (sądami).

Składnik emocjonalny (afektywny) zawiera względnie trwałe uczucia, upodobania, uprzedzenia negatywne lub pozytywne w stosunku do przedmiotu postawy, oparte na jakichś doświadczeniach jednostki lub doświadczeniach innych. W oparciu o definicję uznany jest za decydujący, gdyż określa charakter postawy, będąc uczuciem o określonym zabarwieniu.

Element behawioralny (dyspozycja do działania) jest wypadkową poglądów i uczuciowego nastawiania, które skłania jednostkę do określonego zachowania względem danego przedmiotu, wyrażonego w formie werbalnej lub w formie czynnej.

Trzecią grupę definicji stanowią ujęcia postawy w oparciu o założenia behawioryzmu. Postawa według tego stanowiska, które sprowadza przedmiot psychologii do badania reakcji i zachowań jednostki, określana jest jako organizacja reakcji. Takie podejście wyraża się w definicji postawy, która sprowadza ją do trwałej gotowości do reakcji zgodnych względem pewnego przedmiotu, lub zmiennej hipotetycznej, możliwej do wyabstrahowania z większej ilości powiązanych i skorelowanych ze sobą reakcji.

Podejście behawiorystyczne oraz podejmujące postawę na wzór nastawienia jest rozwiązaniem zbyt wąskim empirycznie, upraszczającym problematykę postaw i znajduje zastosowanie w badaniach prostszych zjawisk, głównie w analizie ilościowej. Ujecie postawy jako organizacji procesów psychicznych jest najbardziej płodne heurystycznie i daje możliwość dokonywania jakościowej analizy złożonych zjawisk kultury.

Przedstawiona klasyfikacja koncepcji postaw, w oparciu o kierunek psychologii, domaga się uzupełnienia w postaci systematyzacji według najważniejszego czynnika, do jakiego sprowadza się definicję postawy. Opierając się na tej zasadzie koncepcje postaw można podzielić na cztery zasadnicze grupy.

Pierwszą stanowią koncepcje, które istotę postawy zasadzają na czynniku poznawczym, zrównując ją z poglądami czy przekonaniami. Postawa stanowi tutaj trwałą strukturę opisującą i oceniającą przekonań, które predysponują jednostkę do wybiórczego zachowania się w stosunku do desygnatu postawy.

Kolejna grupa zawiera w sobie idee, według których najistotniejszym w postawie jest element emocjonalno-oceniajacy. Postawa w tym ujęciu wyraża się poprzez względnie trwałą reakcję uczuciową w stosunku do przedmiotów.

Trzecia grupa ujmuje koncepcje, które za zasadniczy element postawy przyjmują motywy. Pojęcie postawy sprowadzone jest wówczas do podatności na uleganie określonemu rodzajowi motywacji, z tym że w wielu reakcjach jednostki mogą przejawiać się wspólne motywy.

Ostatnią, czwartą grupę stanowią określenia postawy opierające się głównie o reakcje zachowania czy działania z nią związane lub ją stanowiące. Tego rodzaju koncepcje definiują postawę jako tendencję do określonego reagowania w stosunku do jakiejś osoby, przedmiotu lub sytuacji.

Wielość przytoczonych definicji różni się dość znacznie. Posiadają one jednak pewne elementy wspólne, które pozwalają na ustalenie konstytutywnych cech pojęcia postawy. Pierwsza z nich głosi, że postawa posiada przedmiot, wobec którego się odnosi. Kolejna cecha wskazuje na obecność procesów poznawczych, takich jak spostrzeżenia, wyobrażenia, sądy. W postawie zawarte są także (lub z nią związane) stany uczuciowe, emocjonalne, przy czym stany te wyrażają stosunek osoby mającej postawę do przedmiotu postawy, wyrażający się w przychylności lub niechęci. Ostatnia cecha wskazuje na występowanie elementów motywacyjnych lub sama postawa stanowi motyw działania.

Wymienione cechy pozwalają na sformułowanie stosunkowo pełnej definicji postawy, która określa ją jako względnie stałą i zgodną organizację poznawczą, uczuciowo-motywacyjną i behawioralną podmiotu, związaną z określonym przedmiotem czy klasą przedmiotów. Składnik behawioralny będzie tu elementem postawy, a zarazem będzie stanowić zewnętrzną stronę, zewnętrzny przejaw postawy. Można zatem wyodrębnić w postawie stronę wewnętrzną, która w znacznym stopniu może być uświadamiana i badana introspekcyjnie oraz stronę zewnętrzną, dostępną poznaniu obiektywnemu. Obydwie te strony są ze sobą związane genetycznie i funkcjonalnie.

Powyższa definicja umożliwia wprowadzenie istotnego rozróżnienia postawy względem poglądów, przekonań i opinii, które w zachowaniu ludzi są zwykle ze sobą powiązane. Pogląd jest wyrażeniem sądu wobec określonego przedmiotu i zawiera jedynie element wartościujący. Przekonania różną się od poglądów wyraźnym wyakcentowaniem stanu emocjonalnego połączonego z elementem intelektualnym (wartościującym). Źródłem przekonań są dowody naukowe, własne doświadczenie oraz wiara oparta na sile autorytetu. Wyodrębnia się ponadto opinie, które są podobne do przekonań, stanowią wyraz przyjęcia, uznania jakiegoś twierdzenia. Opinia wiąże się z pewnego rodzaju oczekiwaniem czy przewidywaniem i zawsze może być zwerbalizowana. Jednakże charakteryzuje się większą uległością w osiąganiu kompromisów w przeciwieństwie do przekonania. Podobnie jak postawa, opinia jest tendencją do obrania stanowiska, zgodnie z treścią opinii. Zatem opinia łączy w sobie cechy postawy i przekonania wobec jakiegoś przedmiotu.

Sposób funkcjonowania danej postawy uzależniony jest od jej cech podstawowych. W postawach wyróżnia się następujące właściwości, które mogą posłużyć jako kryterium klasyfikacji postaw: kierunek, intensywność, zakres, złożoność, zwartość, trwałość oraz treść przedmiotową.

Kierunek postawy określa negatywny lub pozytywny stosunek do przedmiotu uwarunkowany jego wartością, który wywiera wpływ na zachowanie. Intensywność jest to stopień, w jakim jednostka jest motywowana do zachowania przez daną postawę. Zakres postawy określa zawartość przedmiotów postawy. Złożoność wyraża stopień złożoności poszczególnych komponentów postawy, czyli liczbę i jakość elementów ją konstytuujących. Zwartość uściśla stopień zgodności między elementami emocjonalnymi, poznawczymi i behawioralnymi pod względem wartości i złożoności. Trwałość postawy jest rozumiana jako odporność na zmiany w odróżnieniu od nastawień o charakterze zmiennym. Przedmiot postawy określa ostatnią właściwość, którą jest treść przedmiotowa.

Przy próbie dokonania adekwatnego podziału postaw napotyka się na znaczne trudności, które spowodowane są ich różnorodnością uwarunkowaną wymienionymi powyżej właściwościami. Proponowana poniżej klasyfikacja stanowi zatem jeden z wielu spotykanych w literaturze przedmiotu rozróżnień.

Przyjmując za kryterium kierunek (znak), postawy dzielą się na pozytywne i negatywne oraz w niektórych wypadkach także postawy neutralne. Kierunek zakłada również podział na postawy zasadnicze, które polegają na bezpośredniej akceptacji lub negacji reguły zachowania oraz celowościowe (instrumentalne), gdzie stosunek wyraża się wobec rzeczywistego lub wyimaginowanego zachowania jednostki lub grupy. Intensywność pozwala na wyodrębnienie postaw słabych, przeciętnych i silnych. W oparciu o zakres wyróżnia się postawy jednostkowe (dotyczące jednego przedmiotu) i ogólne (dotyczące grupy przedmiotów). Złożoność jest probierzem dla dwóch niezależnych podziałów: w zależności od stopnia pełności, można mówić o postawach pełnych lub niepełnych; dominacja poszczególnych składników określa natomiast postawy intelektualne, uczuciowo-motywacyjne i behawioralne. Cecha zwartości służy do wyodrębnienia postaw silnie lub słabo zintegrowanych. Trwałość, czyli czas utrzymywania się postawy, pozwala na rozgraniczenie pomiędzy postawami bardzo trwałymi, trwałymi i nietrwałymi. Ze względu na treść przedmiotową postawy dzielimy na: religijne, moralne, społeczne, polityczne, estetyczne, rzeczowe, interpersonalne, intrapersonalne. Kryterium to pozwala na dokonanie innego podziału: postawy personalne - względem innych osób oraz wobec siebie; postawy rzeczowe - wyrażające się wobec świata przyrody i rzeczy, a także postawy niepersonalne i nierzeczowe, dotyczące instytucji, poglądów, teorii. Wśród postaw względem człowieka narzuca się podział na postawy prospołeczne i egoistyczne.

Przytoczony podział postaw według kryterium treści przedmiotowej wyróżniający postawę społeczną i osobistą wykazuje pewną nieścisłość. Postawy personalne (osobiste) swoją genezę czerpią z indywidualnych dążeń, gustów czy upodobań danego osobnika i są zasadniczo niepowtarzalne, pomimo, iż rozpoznawane są w społeczeństwie. Stanowią emocjonalne tło kontaktów człowieka z otaczającym go światem. Postawy społeczne dotyczą osób, przedmiotów i sposobów postępowania mających znaczenie dla członków danej grupy lub społeczeństwa, w którym one żyją. Wynika z tego, że obie te postawy są wzajemnie powiązane i uwarunkowane, tak, iż postawa społeczna stanowi zwielokrotnienie oraz poszerzenie rozumianej w ten sposób postawy personalnej.

Człowiek jest istotą społeczną, a zatem wszystkie jego postawy mają charakter społeczny. O postawie społecznej wnioskujemy, jeżeli przedmiotem postawy danego osobnika jest przedmiot, w stosunku do którego powstał społecznie przyjęty system wartości. Taka nieostra definicja, oparta na znaczeniu uspołecznienia, przynosi problem w postaci określenia cechy przeciwstawnej: "postawy niespołecznej". Pojęcie to bowiem mieści kilka odrębnych grup znaczeniowych, jak "postawa antyspołeczna", "aspołeczna", "quasi-społeczna".

Postawa społeczna zawsze łączy się z postawą moralną. Posiada ona swoje źródło w konstytuujących komponentach postawy rozumianej w sposób ogólny. Postawa jako struktura nadrzędna jest czynnikiem organizującym emocje i wiążącym je z systemem przekonań opartych na spostrzeżeniach oraz sądach wartościujących, które stanowią centralny obszar poznawczego wymiaru postawy. Jeżeli zatem można wnioskować o określonej postawie wobec jakiegoś obiektu, można przyjąć, iż obiekt ten został poddany ocenie, czyli postawa ta charakteryzuje się aspektem moralnym. W sądach wartościujących specyfiki zachowania się człowieka należy uwzględnić poszczególne kręgi kulturowe, które tworzą typowe dla siebie układy odniesienia, według których ludzie żyjący w ich zasięgu dokonują oceny zjawisk z zakresu życia społecznego.

Postawę moralno-społeczną można zatem określić jako trwały sposób zachowania się oraz ocenę jego skutków, wywołanych w danych okolicznościach, w kontekście norm i wartości kulturowego repertuaru jednostki, oraz jako system oceny zachowań własnych i innych ludzi.

Bibliografia:
1. T. MĄDRZYCKI. Psychologiczne prawidłowości kształtowania się postaw. Warszawa 1970.
2. S. ŁABENDOWICZ. Formowanie postawy katechety. RTK 45: 1998 z. 6.
3. K. POSPISZYL. Psychologiczna analiza wadliwych postaw młodzieży. Warszawa 1973.
4. J. BIELICKI. Wybrane metody badania postaw wartościujących i religijnych. W: Wybrane metody badania osobowości. Red. S. Siek. Warszawa 1983.
5. A. LEPA. Pedagogika mass mediów. Łódź 2000.
6. L. GODZWOŃ. Moralna aprobata zachowań agresywnych a doświadczenia jednostki w zakresie agresji. W: Społeczne konteksty zaburzeń zachowania. Red. B. Urban. Kraków 2001.
 

Opracowanie: ks. mgr Andrzej Pławiak, Legnica - SP nr 17

Wyświetleń: 11180