Mechanizm formowania się postaw moralno-społecznych

W przeciwieństwie do instynktu postawa jest strukturą nabytą, indywidualną i zmienną. Postawy moralno-społeczne kształtowane są przez splot różnorodnych i wzajemnie się zazębiających procesów psychicznych. Postawa zwykle formuje się pod wpływem oddziaływań zewnętrznych, jednak proces ten wymaga aktywnego udziału jednostki, czyli potencjalnego nosiciela programowanej postawy.

Modelowanie postaw jest skomplikowanym procesem psychospołecznym, który można sprowadzić do pięcioelementowego schematu wywodzącego się z teorii komunikacji. Elementy te można ująć w następujący uproszczony schemat:

Nadawca → Przekaz → Kanał → Odbiorca → Skutek

Komunikowanie jest w tym modelu ujmowane jako linearny proces jednokierunkowy o wyraźnym instrumentalnym charakterze, czyli takim gdzie nadawca stawia sobie jasno określony cel: kształtowanie lub zmiana postaw czy zachowań odbiorców. Skuteczne oddziaływanie postawotwórcze zależy od cech charakterystycznych poszczególnych elementów tak przedstawionego procesu.

Nadawcą jest zawsze jakiś człowiek lub zbiorowość. Osoby te lub grupy reprezentują odpowiednie postawy, które w mniej lub bardziej świadomy sposób chcą przekazać odbiorcom. Skuteczność oddziaływania nadawcy jest zdeterminowana jego atrakcyjnością, kompetencjami do przekazywania treści oraz czystością intencji lub zbieżnością nowo ukształtowanej postawy u odbiorcy z odpowiednią postawą nadawcy.

Przekaz jest wynikiem działania nadawcy, który produkuje pewne treści w celu osiągnięcia wpływu na proces kształtowania się u odbiorcy danej postawy lub zmodyfikowania już istniejącej. Skutek transmisji w dużej mierze zależy od atrakcyjności przekazu lub atrakcyjnego rozpowszechniania, który mógłby zainteresować odbiorcę. Istotny jest także stopień zmotywowania odbiorców do przetwarzania informacji zawartych w przekazie.

Trzecim elementem omawianego schematu jest kanał, który można ująć jako różnego rodzaju bodźce oddziaływujące na różne receptory. Oznacza to sposób lub narzędzie, środek, za pomocą którego nadawca przesyła treść przekazu. W miarę wzrostu aktywności środka przekazu (medium) wzrasta efektywność prostych przekazów; przekaz złożony najlepiej oddziaływuje w postaci pisanej.

Odbiorca rozumiany jest jako jednostka lub zbiorowość, do której przeznaczony jest przekaz, zawierający dane treści czy wzory zachowań. Skuteczność reakcji poznawczych u odbiorcy uwarunkowana jest jego początkową postawą, poziomem zaangażowania w kwestie poruszane w przekazie, stanem emocjonalnym oraz występowaniem sytuacyjnych dystraktorów podczas przetwarzania przekazu.

Ukazane elementy występują zawsze w szerszym kontekście społecznym. Proces kształtowania postaw dokonuje się w społeczeństwie, które w dużym stopniu determinuje cechy segmentów tego schematu.

W przebiegu procesu kształtowania postaw można wyodrębnić określone reguły. Formowanie rozpoczyna się od zetknięcia podmiotu z przedmiotem postawy. Kontakt ten może być bezpośredni lub pośredni, informacyjny. W tym drugim wypadku przedmiot przybiera postać obiektu zastępczego, symbolicznego lub abstrakcyjnego. Warunkiem wykształtowania się w jednostce postawy wobec przedmiotu jest wyodrębnienie go z tła innych obiektów, musi więc on mieć dla niej jakieś znaczenie. Cecha ta nosi miano centralności obiektu. Źródło centralności poszczególnych obiektów leży w motywacji. Postawa kształtuje się zawsze na podłożu jakiejś motywacji. Pierwsze zetknięcie nie prowadzi do trwałego podmiotowo-przedmiotowego związku. Ukształtowaniu się postawy sprzyja utrwalanie związku przez wielokrotne bezpośrednie kontakty podmiotu z przedmiotem, wzbogacanie informacjami o nim, rozmyślanie, uczuciowe wzmocnienie. Kształtowanie się nowej postawy przebiega zawsze od pojawienia się i utrwalania aktywności wobec jej przedmiotu do stopniowego rozbudowywania świadomościowych elementów intelektualnych i wartościujących (walencyjnych) dotyczących przedmiotu postawy. Elementy te, jak pojęcia, wiedza, poglądy, przekonania i oceny, zostają powiązane z przedmiotem danej postawy i stają się jej składnikami. Pozytywna lub negatywna postawa generalizuje się na to wszystko, co jest związane z danym przedmiotem postawy. Przedmiot ten zostaje zasymilowany w psychice podmiotu oraz uwzględniany jest w postawach wobec osób, zjawisk, wartości.

Rozpatrując proces kształtowania się postaw należy wziąć pod uwagę zasadę funkcjonowania metabolizmu energetycznego i informacyjnego. Pierwszy okres metabolizmu informacyjnego charakteryzuje się działaniem komponentów emocjonalnego i ruchowego. W drugim etapie, w miarę rozszerzania się metabolizmu informacyjnego, coraz ważniejsze miejsce zajmują informacje związane z rozwojem intelektualnym oraz dane związane ze wzbogaceniem się jednostki poprzez kontakty z otoczeniem. W myśl tego ujęcia, formacja postawy rozpoczyna się od uformowania jednego z jej komponentów: poznawczego, uczuciowo-motywacyjnego i behawioralnego. Należy jednak zaznaczyć, że to stwierdzenie stanowi pewne uproszczenie, gdyż określone składniki nigdy nie występują w całkowitej izolacji od innych.

Podłożem dla rozwoju osobowości, a szczególnie postaw jest proces dojrzewania. Polega on na rozwoju struktur anatomiczno-fizjologicznych organizmu, w wyniku którego zachodzą uwarunkowane dziedziczenie zmiany w zachowaniu jednostki, niezależnie od jej indywidualnego doświadczenia. Za wynik uczenia się będziemy zatem uważać te zmiany, które są względnie trwałe, nie zależą od procesów obwodowych w receptorach i efektorach, i nie są wyłącznie skutkiem dojrzewania organizmu.

Animacja formowania się wymienionych składników postawy dokonuje się przez uczenie się. Proces ten polega na nabywaniu względnie trwałej modyfikacji zachowania (reakcji, schematów i tendencji reagowania) pod wpływem przebytych doświadczeń, ćwiczeń i powtarzania określonych zachowań oraz spontanicznej aktywności. Względnie trwała modyfikacja zachowania oznacza zdobytą pod wpływem doświadczeń gotowość do reagowania w określony sposób i w konkretnej sytuacji. Uczenie odnosi się do długotrwałych zmian w organizmie wytworzonych przez ćwiczenie. W uczeniu można wyodrębnić kilka odmian, które są charakterystyczne dla poszczególnych komponentów postawy z osobna, jak też i wszystkich jednocześnie.

U małego dziecka kształtowanie się postawy rozpoczyna się od uformowania działań lub emocji, najpóźniej zaś kształtuje się strona poznawcza postawy. Formacja uczuciowego komponentu postawy dokonuje się na drodze uwarunkowania emocji, określanego jako warunkowanie reaktywne (klasyczne). Reakcja warunkowa powstaje wtedy, kiedy z odruchowymi reakcjami organizmu połączą się jakieś inne bodźce i będą one wywoływały reakcję, która przed tym połączeniem była reakcją odruchową (bezwarunkową). Związek ten ma charakter temporalny. Kiedy bodźce te występują w bliskiej czasowo odległości od siebie następuje połączenie procesów fizjologicznych, jakie wywołują one w układzie nerwowym.

Postawy powstają także na mocy uwarunkowania instrumentalnego. Proces ten polega na uczeniu się znaczenia pierwotnie obojętnych reakcji dzięki temu, że po tej reakcji pojawiają się pozytywne lub negatywne dla jednostki zdarzenia. Wielokrotne pojawianie się obiektu (bodźca), któremu towarzyszy (lub poprzedza) dowolna nagroda, prowadzi do wykształcenia pozytywnego stosunku do tego obiektu. Proporcjonalnie, pojawienie się tego samego obiektu w trakcie jakiegoś zdarzenia karzącego prowadzi do wykształcenia się stosunku negatywnego. W taki sposób obiekty pierwotnie obojętne nabierają dodatniego lub ujemnego znaczenia dzięki ich skojarzeniu ze zdarzeniami czy obiektami, które takie znaczenie już mają. Wyraźne uwarunkowanie emocji można wiązać u dzieci w związku z zaspokajaniem potrzeby pokarmowej. Z zaspokojeniem tej potrzeby kojarzy się najczęściej matka, co powoduje przesunięcie na nią dodatniego ładunku emocjonalnego. Mechanizm ten określany jest mianem przeniesienia ustosunkowania z jakiegoś bodźca wywołującego reakcję emocjonalną na współwystępujący z nim obiekt postawy. W przeciwieństwie do warunkowania klasycznego przeniesienie takie nie wymaga wielokrotnego współwystępowania obiektu postawy z bodźcem emocjorodnym - może ono następować w wyniku ich jednorazowej współobecności. Zaspokojenie potrzeb działa jako wzmocnienie: nagroda, a niezaspokojenie jako kara (brak wzmocnienia). W szerszym kontekście pedagogiczna funkcja kar sprowadza się do wygaszania oraz hamowania określonych form zachowania dziecka. Nagradzanie ma natomiast na celu utrwalenie pożądanych zachowań.

Modyfikacja zachowania jest także rozszerzana za pomocą warunkowania sprawczego, które polega na uczeniu się zwiększania lub zmniejszania reakcji już wykonywanej przez manipulowanie otoczeniem. Wyraża się to w zwiększeniu prawdopodobieństwa występowania i częstości reakcji, które mają korzystne konsekwencje środowiskowe niż reakcji, które nie mają takich skutków.

Inny mechanizm genezy postaw wiąże się ze zjawiskiem samej ekspozycji, która często wystarcza, aby skierować na obiekt pozytywne emocje. Wyjaśnienie tego zjawiska odwołuje się do stwierdzenia, że lubienie obiektu często spotykanego ma swe źródło w jego znajomości. Dobrze znane obiekty zapewniają pewien komfort psychiczny, gdyż nie niosą w sobie potencjalnej nieprzyjemnej niespodzianki. Zjawisko samej ekspozycji występuje jednak w ograniczonych warunkach: obiekt postawy musi być na wstępie przynajmniej neutralny, nie może być eksponowany permanentnie, obiekty złożone więcej zyskują na ich powtarzaniu i ekspozycji niż obiekty proste. Sam zaś efekt ekspozycji dotyczy obiektów o małym znaczeniu.

Większość postaw kształtuje się na drodze uformowania działań, czyli behawioralnego komponentu postawy. W dużej mierze kształtują się tak postawy rasowe, narodowe, religijne i częściowo moralne. Znaczna część postaw moralno-społecznych młodych ma swoją genezę w wykonywaniu odpowiednich czynów, które są wynikiem naśladowania zachowania dorosłych. Dopiero w późniejszym czasie dziecko uświadamia sobie normy i formują się jego przekonania moralne. Dynamikę kształtowania działań wyznaczają mechanizmy naśladownictwa i identyfikacji. Identyfikacja stanowi późniejszą genetycznie i wyższą formę naśladownictwa, w której ważną rolę odgrywa zrozumienie przez podmiot tendencji dążeniowych modelu.

Omawiany komponent postawy kształtuje się także w wyniku zachowań kierowanych na obiekt. Mechanizm ten przybliża teoria autorecepcji postaw. Powyższy proces opiera się na założeniu, że własne postawy jednostki rozpoznawane są w podobny sposób jak rozpoznawane są stany i postawy innych osób - na podstawie obserwacji (własnego) zachowania oraz warunków mu towarzyszących. Wnioskowanie o postawach z treści własnych zachowań podmiotu zanika jednak, kiedy reakcje te zostaną wymuszone przez czynnik zewnętrzny. Proces kształtowania się postaw zależny jest więc od własnych zdolności modelowania, które nie zostały zdeterminowane przez czynniki zewnętrzne.

Postawa posiada zawsze określony przedmiot, stąd warunkiem niezbędnym dla jej ukształtowania jest przynajmniej częściowe poznanie przez jednostkę tego przedmiotu. Wiedza i przekonania o przedmiocie stanowią intelektualny komponent postawy.

Najważniejszą rolę w kształtowaniu się tego komponentu odgrywa oddziaływanie informacyjne, które występuje zwykle w dwóch postaciach. Pierwsze to oddziaływanie konkretnych sytuacji życia codziennego na jednostkę przez fakty, zachowania czy zjawiska. Drugim jest oddziaływanie symboliczne poprzez instytucje kształcące i środki masowego przekazu. Formujący się pod ich wpływem obraz świata jest mniej emocjonalny niż w przypadku oddziaływań konkretnych, lecz jednocześnie bardziej wyidealizowany. Oddziaływanie informacyjne może spełniać trojaką funkcję: jako środek uzupełniający niepełną postawę, początek dla kształtowania się nowej postawy oraz jako narzędzie korygowania i zmiany uformowanej postawy.

Obok przedstawionych mechanizmów formowania się postaw wskazuje się na procesy przystosowawcze. Stanowią one złożone procesy uczenia się, w których powstają pod wpływem społeczno-kulturowych nacisków zespoły reakcji i cech osobowości, ważne dla utrzymania się przy życiu i mające tendencję do utrzymywania się przez całe życie. Należą do nich integracja i dyferencjacja (indywidualizacja).

Integracja reakcji wyuczonych w procesie rozwojowym polega na gromadzeniu doświadczeń, wywierających jednokierunkowy wpływ na jednostkę. Wynikiem tego procesu powstaje gotowość do wykonywania "takiej samej" reakcji na podobny bodziec. Charakterystyczną cechą tego procesu jest uzależnienie od chronologicznego rozwoju jednostki. Integracja stanowi główny mechanizm tworzenia się reakcji warunkowych, które integrują się w większe zespoły, określane nawykami. W dalszej kolejności, spalanie się nawyków tworzy dynamiczne zespoły cech osobowości.

Dyferencjacja, czyli różnicowanie, w procesie uczenia się, jest działaniem hipotetycznego czynnika, który sprawia, że organizm reaguje w różny sposób na różne działające jednocześnie lub kolejno po sobie bodźce. Różnicowanie mierzy się zawsze wystąpieniem specyficznej, odrębnej reakcji, stąd proces można ująć jako wyodrębnienie się jakiejś postawy szczegółowej z istniejącej już postawy bardziej ogólnej.

Proces różnicowania, czyli indywidualizacji, jest warunkowany rozwojem układu nerwowego oraz selekcją i utrwalaniem coraz korzystniejszych z punktu widzenia przystosowania reakcji organizmu i życia psychicznego. Zdobywane doświadczenia nie tylko się kumulują, ale różnicują i układają w pewne struktury.

Bibliografia:
1. S. KOSIŃSKI. Socjologia ogólna: zagadnienia podstawowe. Warszawa 1987.
2. S. MIKA Wstęp do psychologii społecznej. Warszawa 1975.
3. J. MAKSELON. Społeczny kontekst funkcjonowania człowieka. W: Psychologia dla teologów. Red. J. Makselon. Kraków 1995.
4. B. WOJCISZKE. Postawy i ich zmiana. W: Psychologia. Podręcznik akademicki. Jednostka w społeczeństwie i elementy psychologii stosowanej. T. 3. Red. J. Strelau. Gdańsk 2000.
5. A. JANKOWSKI. Psychologia społeczna a zagadnienia wychowania. Wrocław 1980.
6. I. KURCZ. Uczenie się. W: Psychologia ogólna. Pamięć, uczenie się, język. Red. T. Tomaszewski. Warszawa 1995.
 

Opracowanie: ks. mgr Andrzej Pławiak, Legnica - SP nr 17

Wyświetleń: 4384