Przyczyny lęków uczniowskich

Przyczyny lęków uczniowskich tkwią w świecie zewnętrznym, który otacza ucznia, bądź w uczniowskim wnętrzu, gdy są skutkiem osobistego odbioru, wartościowania, poziomu wrażliwości.

Na rzeczywistość otaczającą ucznia składa się szkoła i dom wraz z funkcjonującymi w nich rodzicami, nauczycielami, rówieśnikami i pewną określoną strukturą.

1. ŚRODOWISKO SZKOLNE

Szkoła najważniejsze obok rodziny ogniwo w procesie socjalizacji dziecka, sama staje się często źródłem jego niepowodzeń i nieprzystosowań. Szkolna rzeczywistość nie służy bynajmniej prawidłowemu rozwojowi osobowości dziecka. Zadania, które ma do spełnienia szkoła dotyczą nauczania i wychowania. Oba procesy są ze sobą powiązane i wzajemnie na siebie oddziaływują, efektywność obu zależy w dużej mierze od wzajemnych stosunków osób w nich uczestniczących. Te niestety nie prezentują się najlepiej.

LĘKOTWÓRCZE ZAKŁÓCENIA RELACJI MIĘDZY OSOBAMI BIORĄCYMI UDZIAŁ W PROCESIE DYDAKTYCZNO WYCHOWAWCZYM:

A) RELACJA NAUCZYCIEL - UCZEŃ

- niewłaściwe postawy nauczycieli wobec uczniów -wyniki badań przedstawione przez B.Czeredrecką zdradzają, że tylko 20% uczniów określa postawę jako miłą, serdeczną i życzliwą, 10% mówi o stosunku normalnym (dość dobrym). Pozostali uważają, iż codzienna wobec nich postawa nauczycieli ma charakter negatywny, często wręcz represyjny. Rodzaje i przyczyny tych zachowań są w ocenie uczniów różne, np. 9% mówi, że zależą one od humoru i samopoczucia nauczyciela, 8% podkreśla, że nauczyciele zwracają się do nich używając nazwiska, 7,5% mówi o zachowaniu niegrzecznym, niedobrym, bez zrozumienia, 5,5% ocenia zachowanie nauczycieli jako okropne, okazujące pogardę oraz agresywne i karzące, 4,5% określa je jako traktowanie ucznia z wyższością, z góry, z ironią, a 3% jako urzędowe, formalistyczne. W sumie ponad 40% uczniów spostrzega stosunek do siebie nauczyciela jako negatywny.

- nieznajomość ucznia przez nauczyciela - brak wiedzy o sytuacji życiowej i wychowawczej w środowisku rodzinnym, nieznajomość jego właściwości, czyli organicznych cech dziecka, jak i tych ukształtowanych w toku wychowania, a więc: stan zdrowia, poziom rozwoju i zharmonizowania funkcji psychicznych, poziom dojrzałości intelektualnej, emocjonalnej i społecznej, a także ich składowe i pochodne - inteligencja, umiejętność spostrzegania, kojarzenia, zapamiętywania, zainteresowania, motywacja do nauki, a także temperament i związane z nim możliwości przystosowania się do wymagań, tempa pracy i przyswajania nowych wiadomości[1].
- brak umiejętności nawiązywania kontaktów indywidualnych z uczniami - brak więzi emocjonalnych nieodzownych dla zbudowania sprzyjającej porozumieniu atmosfery.
- wysoki poziom wymagań stawianych przez nauczycieli - wymagań kształtowanych na bazie przeładowanych programów, których realizacja staje się niestety nadrzędnym celem.

B) RELACJA UCZEŃ - UCZEŃ

- brak kontaktu i więzi z rówieśnikami - powierzchowność relacji i przeżywania, a w skrajnych przypadkach oziębłość i niechęć, z pośród 479 badanych uczniów, aż 20% ma poczucie, że rówieśnicy ich nie lubią [2].
- brak tolerancji - brak zrozumienia, odrzucenie poczucie osamotnienia spowodowane brakiem oparcia w chwilach zagubienia wewnętrznego, przeżywania indywidualnych problemów osobistych, niekiedy odmiennością.
- niezdrowa rywalizacja - często nieświadomie, z braku kompetencji wywołana przez nauczycieli, bardzo często dotyczy ona spraw materialnych, poziomu życia, ubrania itp., ale też ocen i sympatii pedagoga.
- brak szacunku dla słabszego - tacy uczniowie postrzegają stosunek klasy do siebie jako wyłącznie rzeczowy i restryktywny, często mają poczucie, że są dla klasy ciężarem, a więc są niepotrzebni, niechciani[3], często są wyśmiewani i odrzucani.
- brak solidarności - rozbicie zespołów klasowych na zwalczające się obozy, co powoduje wzajemne antypatie, niechęci, często agresję.

C) RELACJA NAUCZYCIEL - RODZIC

- kontakty bardzo rzadkie, nie dające żadnej szansy wzajemnego poznania, które jest warunkiem efektywnej współpracy.
- brak właściwego rozumienia roli wywiadówki, która ma być nie tylko wypowiedzią nauczyciela, ale również rodziców, nauczyciel powinien jak najwięcej dowiedzieć się o swoim uczniu, aby móc go rozumieć.
- zły sposób przekazywania rodzicowi przez nauczyciela uwag o dziecku, pasmo narzekań, krytycznych opinii i wymagań postawionych rodzicom, zrzucenie na nich całej odpowiedzialności, zniechęci ich do kolejnego kontaktu[4].
- brak wzajemnego szacunku i partnerstwa, nauczyciel często stawia siebie na pozycji tego "lepszego", tego od którego woli zależy los dziecka, zapomina natomiast o odpowiedzialności za ten los.
- brak zaufania - mało jest szczerych rozmów w tych relacjach, rodzic często czuje się w obowiązku ukrywać złe postępki swojej pociechy, nauczyciel natomiast często zapomina, że ma być nie sędzią, a służyć fachową, życzliwą pomocą.

REALIA ORGANIZACYJNE SPRZYJAJĄCE POWSTAWANIU LĘKÓW U DZIECI.

A) WARUNKI PRACY SZKOŁY

- wielkość szkoły - duża szkoła jest bardziej lękotwórcza, tzn. uczniowie z tych szkół przeżywają znacznie intensywniejsze lęki, a źródłem lęków związanych z wielkością szkoły są między innymi: tłok na korytarzach, hałasy, krzyki, czekanie w kolejce do ubikacji itd.
- zbyt liczne klasy - uczniowie źle czują się w dużych grupach, w małych jest znacznie mniej konfliktów, bardziej bezpośrednie więzi, większy bezpośredni udział jednostki w kontroli zjawisk występujących w klasie[5].
- złe warunki panujące w szkołach - brud, niesprawne urządzenia, złe oświetlenie, zaduch związany z wielozmianową pracą, stałe zmiany izb lekcyjnych, konieczność zbyt długiego przebywania w świetlicy, brak estetyki.

B) ORGANIZACJA PRACY SZKOŁY

- przeładowane programy nauczania - aż 80% uczniów uważa, że programy nauczania są zbyt obszerne, a 18% uczniów szkoły podstawowej ocenia wymagania szkolne jako wręcz przekraczające ich możliwości, przeciążenie obowiązkami powoduje tendencje do pogrążania się w negatywne stany emocjonalne[6].
- stosowanie w nadmiarze tradycyjnych metod nauczania - nieefektywne sposoby przekazywania wiedzy, brak urozmaiceń, podręczniki szkolne nie liczące się ze sposobem myślenia, uzdolnieniami i zainteresowaniami uczniów.
- przestarzała organizacja procesu nauczania -większość lekcji prowadzona jest w systemie klasowo-lekcyjnym, uczeń od początku nauki znajduje się w sytuacji zewnętrznej konieczności: wiek rozpoczęcia nauki, szkoła do której idzie, klasa, wychowawca itp., system nagród i kar szkolnych wzmacnia podporządkowanie dziecka podanym z zewnątrz zadaniom, narzuconym rolom.
- preferowanie funkcji kształcącej kosztem funkcji wychowawczej- wielu nauczycieli uważa za swój obowiązek przekazanie określonej programem przedmiotu wiedzy, niestety zupełnie nie czuje się odpowiedzialna za morale wychowanka[7].
- brak należytego przygotowania kadry nauczycielskiej - szczególnie niedostateczne kwalifikacje ujawniają się w braku umiejętności wychowawczych, umiejętności nawiązywania bezpośrednich kontaktów z uczniami przy jednoczesnym zachowaniu ich szacunku.

2. ŚRODOWISKO RODZINNE

Przyczyny wielu zaburzeń w zachowaniu dzieci tkwią w środowisku rodzinnym, bowiem ona stanowi teren pierwszych doświadczeń w zakresie nawiązywania kontaktów emocjonalnych z innymi, jest dostarczycielem wiedzy i wzorów. Jeżeli rodzice, z różnych względów, źle spełniają swoje role, rozwój dziecka narażony jest na zaburzenia i nieprawidłowości w tym postawy lękowe. Rodzina nie spełniająca swoich zadań to ta, w której panuje zła atmosfera lub ta z zaburzoną strukturą.

ZŁA ATMOSFERA RODZINNA JAKO JEDNA Z PRZYCZYN ROZWIJANIA SIĘ POSTAW LĘKOWYCH U DZIECI.

A) OSOBOWOŚĆ RODZICÓW I ICH WZAJEMNE STOSUNKI.

- niedojrzałość emocjonalna rodziców - objawiająca się silnymi i licznymi konfliktami, niezgodnym współżyciem; brak wzajemnego szacunku i lekceważący stosunek między rodzicami, to również czynniki negatywnie wpływające na osobowość dziecka.
- osobowość matki - szczególnie znacząca dla atmosfery rodzinnej, wg J. Obuchowskiej osobowości matek negatywnie wpływające na rozwój dzieci to; matki autokratyczne, pedantyczne, lękliwe, niezrównoważone, nie kochające, nieszczęśliwe[8].
- osobowość ojca - nieopanowane, wybuchowe, gwałtowne zachowanie się ojca stanowi bardzo ważne źródło lęków wg S. Gerstmanna[9].

B) STOSUNEK EMOCJONALNY DO DZIECI

- brak więzi uczuciowej jest powodem ograniczenia czasu wspólnie spędzanego - co z kolei ogranicza możliwość naśladownictwa, które jest bardzo ważnym dla rozwoju dziecka sposobem uczenia się w rodzinie, liczni badacze zajmujący się problemem więzi uczuciowej na podłożu teorii uczenia stwierdzili, że matka serdeczna, silnie związana uczuciowo z dzieckiem uzyskuje lepsze rezultaty wychowawcze, a dziecko otoczone miłością i serdecznością rozwija się prawidłowo[10]. Więź uczuciowa jest również warunkiem spełnienia wielu potrzeb emocjonalnych dziecka.
- niezaspokajanie potrzeb psychicznych dziecka, również nieodłącznie związanych z więzią uczuciową - wśród potrzeb psychicznych dziecka wymienimy:
* poczucie bezpieczeństwa i oparcia
* potrzeba życzliwości, troski i miłości
* potrzeba kontaktu z rodzicami, ich czujność oraz współdziałanie
* potrzeba kontaktów z innymi ludźmi, dorosłymi i rówieśnikami[11]
* potrzeba poczucia własnego rozwoju - świadomości, że się wciąż staje lepszym i mądrzejszym
* potrzeba piękna wzorów i ideałów
* potrzeba indywidualności i indywidualnego traktowania
- niedostosowanie wymagań do możliwości dziecka - kiedy dziecko pomimo chęci nie potrafi dostosować się do wymagań, które stawia mu otoczenie, a które przerastają jego możliwości, dziecko żyje w poczuciu zagrożenia, lęku, poczucia winy.
- nieprawidłowe postawy rodzicielskie - u podłoża niewłaściwych postaw rodzicielskich leży albo nadmierny dystans uczuciowy wobec dziecka, albo nadmierna koncentracja na nim:
* przy nadmiernym dystansie - dążenie do kontaktów z dzieckiem jest niewielkie, kontakty są powierzchowne, a rodzice albo obojętni, powściągliwi, nie przejawiający swych uczuć, albo jawnie dziecko odtrącający (wg M. Ziemskiej - postawa unikająca i odtrącająca)
* przy nadmiernej koncentracji na dziecku - nadopiekuńczość, zaspakajanie wszystkich potrzeb w nadmiarze przesadna troskliwość, pomoc w wykonywaniu różnych zadań, czynności, uczuciowa nierozłączność, skłonność do samo poświęcania się, dokładna ocena wszelkich postępów i ich braku, ciągłe dążenie do korygowania zachowania, ograniczanie kontaktów społecznych (wg M. Ziemskiej rozróżnia się postawę nadmiernie wymagającą i nadmiernie chroniącą)

C) PREFEROWANE METODY WYCHOWAWCZE

- wychowanie nadmiernie surowe i rygorystyczne - duże wymagania, rygorystyczne egzekwowanie wydanych poleceń, wychowanie nastawione na karanie i krytyczne uwagi, nie wnikanie w uczucie dziecka, pomijanie jego potrzeb emocjonalnych i motywów zachowania.
- wychowanie nadmiernie pobłażliwe - brak konkretnych wymagań, ustępliwość, brak krytycyzmu, nieliczne i łagodne żądania.
- wychowanie niekonsekwentne - brak stałości w posunięciach wychowawczych, np. ten sam postępek czasem budzi uśmiech, innym razem jest surowo karany, brak konsekwencji w ocenach postępowania i postępowaniu samych rodziców.

WADLIWA ORGANIZACJA ŚRODOWISKA RODZINNEGO

A) ZABURZONA STRUKTURA RODZINY

- rozwody
- rodziny niepełne
- sieroctwo społeczne

Takie sytuacje powodują, że dziecko żyje w atmosferze napięcia, niepewności, lęku o losy najbliższych, gdy nie ma poczucia stabilizacji i bezpieczeństwa, gdy żyje w niepewności uczuć ze strony najbliższych i nie odczuwa troski rodziców.

B) DEZORGANIZACJA ŻYCIA RODZINNEGO

- psychospołeczna degradacja rodziców
- powrót do przestępstwa
- nadużywanie alkoholu
- wykolejenie moralne[12]

Dzieci z rodzin zdezorganizowanych już na początku swojej drogi stają przed barierami częstokroć nie do przezwyciężenia, wynikłymi z zapóźnienia kulturowego i niedostatku w ich rodzinach, zaburzeń emocjonalnych, zdrowotnych i innych niekorzystnych czynników sytuacyjnych.

3. CECHY OSOBOWOŚCIOWE DZIECKA
Pewne cechy osobowościowe dziecka zwiększają jego podatność na przyjęcie przez nie postawy obronnej, lękliwej. Cechy, te dotyczą zarówno wyglądu zewnętrznego pewnych zaburzeń rozwojowych już istniejących, jak i wnętrza, psychicznego dziecka.

A) NIEAKCEPTOWANY WYGLĄD ZEWNĘTRZNY

- dzieci zbyt tęgie, zbyt wysokie dziewczęta, niscy chłopcy, dzieci rude lub piegowate - narażone są na kpiny, przezwiska, odsunięcie z grupy.
- uczniowie obarczeni widocznym kalectwem, z niemiarowymi kończynami, kręgosłupem skrzywionym w wyraźny garb, przesadnie dużymi lub małymi głowami z niedowładami itp. - niestety również narażone są na kpiny, a często odsunięcie z grupy[13].

B) DEFEKTY W DOTYCHCZASOWYM ROZWOJU

- niski poziom intelektualny
- niedorozwinięcie umysłowe
- defekty analizatorów
- zaburzenia lateralizacji
- wady wymowy
- jąkanie

Dzieci z problemami wyżej wymienionymi to dzieci często wyśmiewane, niechciane w środowisku uczniowskim, rówieśniczym. Ponadto z powodu w/w defektów, mają często problem z podołaniem wymaganiom szkolnym, dlatego często przeżywają stany niepokoju wewnętrznego, napięcia, które prowadzą do reakcji nerwicowych i lękowych[14].

C) DZIEDZICTWO GENETYCZNE

- każde dziecko przychodzi na świat z preferowanym zakresem emocji, które sprawiają, że rozróżniamy pewne typy rysopisu emocjonalnego-czyli temperamentu, a mianowicie - śmiały, nieśmiały, radosny i melancholijny.
- każdy z nich wynika z innego schematu aktywności mózgu. Istnieje prawdopodobnie bardzo wiele różnic między temperamentami spowodowanych wrodzonymi różnicami w połączeniach emocjonalnych mózgu, ponieważ możemy różnić się między sobą, nie tylko łatwością wyzwalania się, ale także długością utrzymywania się oraz intensywnością każdej emocji. Badania przeprowadzone w Pracowni Rozwoju Dziecka w Kolegium Williama Jamesa, Uniwersytetu Harwarda ujawniły, że pierwsze oznaki nieśmiałości można obserwować już u dwudziestojednomiesięcznych dzieci. W tej samej pracowni stwierdzono także, że od około piętnastu do dwudziestu procent dzieci cierpi od urodzenia na zahamowania behawioralne. Niemowlęta te boją się wszystkiego czego nie znają - potraw, miejsc, sytuacji, osób. Jeśli nie podjąć żadnych działań z niemowląt tych wyrosną zalęknione dzieci, a później tacy też dorośli[15].

D) TENDENCJE PSYCHICZNE

- nieadekwatna samoocena
* zbyt niska - powoduje obniżenie poziomu oczekiwań co do wyników własnej działalności, dziecko antycypuje niskie wyniki, toteż gdy staje ono przed większymi wymaganiami, powstaje u niego lęk przed niepowodzeniem i koniecznością dalszego obniżania samooceny, niekiedy postawa ta przeradza się w uogólniony lęk przed podejmowaniem jakichkolwiek zadań[16]
* zbyt wysoka - dzieci z nieadekwatną podwyższoną samooceną, charakteryzuje przy jawnym przecenianiu swoich możliwości, brak wiary we własne siły i niechęć do przyznania się do tego, wskutek silnej potrzeby wysokiej samooceny. Ten wewnętrzny konflikt jest często przyczyną ostrych reakcji emocjonalnych na niepowodzenie w działaniu[17].
- niska odporność w znoszeniu sytuacji trudnych, reakcje nieadekwatne do problemu, wyolbrzymianie problemu, nieumiejętność zapanowania nad emocjami i podjęcia właściwych działań, często podejmowanie działań niecelowych, prowadzących do następnych rozczarowań
- brak umiejętności rozpoznawania własnych uczuć (samoświadomość), oraz rozumienia uczuć innych osób (empatia), co prowadzi u dziecka do poczucia zagubienia, braku zrozumienia, niechęci do zawierania znajomości, a także dużo poważniejszych zaburzeń, jak lęk czy agresja.

BIBLIOGRAFIA
1. Czeredrecka B., Analiza pedagogiczna zaburzeń w zachowaniu dzieci w młodszym wieku szkolnym, Rzeszów 1994.
2. Goleman D., Inteligencja emocjonalna, Poznań 1997.
3. Reuttowa N., Dziecko w szkole, Warszawa 1985.
4. Sowińska H., Podmiotowe aspekty życia szkolnego, w: Kształcenie, wychowanie i opieka w obliczu przemian, Poznań 1990.
5. Tyszkowa M., Zachowanie się dzieci szkolnych w sytuacjach trudnych, Warszawa 1986.

Przypisy:
1. B. Czeredrecka, Analiza pedagogiczna zaburzeń w zachowaniu dzieci w młodszym wieku szkolnym, Rzeszów 1994, s. 67.
2. H. Sowińska (red.), op. cit., s.23.
3. H. Sowińska (red.), op. cit., s. 29.
4. N. Reuttowa, Dziecko w szkole, Warszawa 1985, s.102.
5. H. Sowińska (red.), op. cit., s.27.
6. Tamże, s.28.
7. B. Czeredrecka, op. cit., s.66.
8. B. Czeredrecka, op. cit., s.47.
9. B. Czeredrecka, op.cit.,s.54.
10. B. Czeredrecka, op.cit.,s.55.
11. B. Czeredrecka, op.cit.,s.53.
12. B. Czeredrecka, op.cit.,s.53.
13. N. Reuttowa, op. cit., s.218.
14. B. Czeredrecka, op. cit., s.67.
15. D. Goleman, op. cit., s.334.
16. M. Tyszkowa, Zachowanie się dzieci szkolnych w sytuacjach trudnych, Warszawa 1986, s.71.
17. M. Tyszkowa, op. cit., s.73.

Opracowanie: Anna Kutzmann

Wyświetleń: 1217