AWANS INFORMACJE FORUM Dla nauczyciela Dla ucznia LOGOWANIE


Katalog

Teresa Lewandowska
Historia, Artykuły

Kształtowanie wielostronne i nauczanie problemowe na lekcjach historii w klasie IV

- n +

Kształtowanie wielostronne i nauczanie problemowe na lekcjach historii w klasie IV

Edukacja historyczna w klasie IV nie ma na celu gruntownego zapoznania dzieci z przeszłością. Ma przede wszystkim rozbudzić zainteresowanie tym co działo się wcześniej. Ma rozbudzić uczniów poznawczo i emocjonalnie, skłonić ich do nawiązania więzi z przeszłością, raczej spontanicznego niż poprzez żmudną pracę i dochodzenie "skąd nasz ród".

Zainteresować uczniów przedmiotem, wzbudzić chęć poznania przeszłości to główny cel, który winno się osiągnąć w trakcie realizacji materiału na poziomie propedeutycznym.

Nauczanie historii w klasie czwartej ma za zadanie wprowadzenie ucznia w świat nowej dla niego dziedziny wiedzy, ma mu przybliżyć przeszłość przy pomocy odpowiednich metod nauczania, w atmosferze głębokich przeżyć i wzruszeń. Najlepszą formą wstępnego zapoznania ucznia z przeszłością jest przekazywanie mu treści programowych epizodycznie, obrazowo. Epizodyczne wydarzenia, ujęte w formie obrazu winny zawierać elementy chronologii i dokładnie określać miejsce wydarzenia historycznego, kładąc przy tym zasadniczy akcent na właściwe kształtowanie pojęć historycznych. Materiał programowy musi być realizowany bardzo atrakcyjnie. Konieczne zatem staje się stosowanie różnych metod nauczania, których dobór uzależniony jest od wielu czynników, by uczniowi przybliżyć przeszłość i zachęcić go do aktywnego udziału w procesie nauczania.

Edukacja historyczna od samego początku powinna więc mieć charakter wielostronny i odbywać się poprzez: przyswajanie, odkrywanie, przeżywanie i działanie.

Wielostronne nauczanie i uczenie się - jest to wielostronnie podjęty proces dydaktyczno-wychowawczy na lekcji, w którym praca ucznia ściśle się wiąże z pracą nauczyciela. Kształcenie wielostronne uwzględnia cechy psychiczne i potrzeby dziecka w młodszym wieku szkolnym oraz zapewnia jego wszechstronny rozwój umysłowy i społeczno-moralny. Prawidłowy rozwój osobowości polega na harmonijnym kształtowaniu postaw: recepcyjno-badawczych, uczuciowych i operacyjnych. Zadaniem nauczyciela jest taka organizacja pracy dydaktycznej, aby wymienione postawy kształtowały się harmonijnie i we właściwych proporcjach. Kierowanie się przez nauczyciela teorią kształcenia wielostronnego pomaga mu w tym ponieważ: - uczenie się przez przyswajanie sprzyja kształtowaniu się postawy recepcyjnej, - przez odkrywanie - postawy badawczej, przez przeżywanie - postawy uczuciowej, a przez działanie-sprzyja kształtowaniu się postawy operacyjnej.

W nauczaniu wielostronnym należy traktować osobowość jako stopniowo harmonizującą się całość. Ważne jest tu: poznawanie świata i siebie, przeżywanie świata i nagromadzonych w nim wartości oraz zmienianie świata. Najważniejszą istotą tej teorii jest to, że uwzględnia ona podstawowe rodzaje działalności ludzkiej, tym samym działalności ucznia, które w konsekwencji mają wywoływać pożądane zmiany w nim samym[1]1. Można tu wyróżnić trzy podstawowe rodzaje działalności uczniów inspirowanej przez nauczycieli-wychowawców, które mogą skutecznie wpływać na rozwój harmonijnie ukształtowanej osobowości. Jest to: Aktywność intelektualna- która zmierza do poznawania świata i siebie. W szkole najczęściej realizowana jest dwojako: przez przyswajanie nagromadzonej przez ludzkość wiedzy historycznej i społecznej, korzystając z pomocy nauczycieli i z licznych źródeł tej wiedzy. Równocześnie niemałą jej część uczeń odkrywa sam, rozwiązując problemy i doskonaląc w ten sposób własne zdolności twórcze w dziedzinie intelektualnej.

Źródłem poznania nie powinien być podręcznik, lecz przede wszystkim sama rzeczywistość, czyli konkretne rzeczy, procesy i zdarzenia oraz zachodzące między nimi związki i zależności, poznawane - o ile to możliwe w naturalnych warunkach i sytuacjach. Ludzie i wytwory ich rąk, procesy społeczne i polityczne, instytucje i urządzenia społeczne, dokumenty i zabytki historyczne powinny być podstawą konkretnej i uogólnionej wiedzy o świecie[2]. Dopiero na tej podstawie dobre oparcie znajduje poznanie pośrednie o charakterze abstrakcyjnym, gdzie wiedza czerpana jest poprzez słowo mówione lub drukowane.

W nowoczesnej szkole powinno się jednak szczególny nacisk w wychowaniu i nauczaniu położyć na rozwiązywanie problemów i aktywizację myślenia werbalnego. Ponieważ procesy uczenia się problemowego mają w zupełności inny przebieg niż procesy uczenia poznawczego. Tu punktem wyjścia jest sytuacja problemowa, która inspiruje ucznia do poszukiwania i formułowania problemu, wytwarzania pomysłów rozwiązania i ich weryfikacji. Rozwiązywanie problemów przyczynia się do rozwijania u uczniów takich cech jak: pomysłowość, elastyczność i przedsiębiorczość. Rozwija również siłę wyobraźni i wrażliwość na piękno czyli cechy bardzo dziś pożądane przez każdego.

Aktywność emocjonalna - dotyczy stosunku ucznia do określonych wartości. Polega na przeżywaniu wartości i ich wytwarzaniu. Uczenie przez przeżywanie polega na stwarzaniu takich sytuacji w pracy szkolnej, w których ma miejsce wywoływanie przeżyć emocjonalnych u wychowanków - pod wpływem odpowiednio eksponowanych wartości zamkniętych w obrazie, rzeźbie, dziele architektury, lub czynie ludzkim, a więc polega na takim poznawaniu, czy odkrywaniu nowych wiadomości, przez które uczeń mocno angażuje się uczuciowo, powstaje więc osobisty stosunek do różnych wartości[3].

Przeżycie jest oznaką stosunku podmiotu do wartości moralnych, społecznych, politycznych, estetycznych, naukowych czy religijnych jak również do samego siebie.

Efekty uczenia się przez przeżywanie mają duże znaczenie dla rozwoju osobowości ucznia. Obejmują one i poznanie, zwłaszcza podmiotowe i rozbudzanie uczuć, szczególnie uczuć wyższych, pozwalających młodemu człowiekowi przezwyciężyć własne postawy egoistyczne ze względu na dobro innych, na sprawy swego kraju i postępu w świecie. Istotnym efektem uczenia się przez przeżywanie jest wyrobienie umiejętności wartościowania, której nie można ukształtować nawet przez największy nacisk na rozwój procesów poznawczych[4].

Aktywność praktyczna - polega na udziale uczniów w przekształcaniu rzeczywistości, głównie wykonywaniu zadań praktyczno-wytwórczych, przy wykorzystaniu zdobytej wiedzy o świecie. Działalność praktyczna uczniów umożliwia zastosowanie wiedzy teoretycznej, pozwala poznawać związki i zależności dotyczące określonych zjawisk i procesów, pomaga lepiej zrozumieć i trwale zapamiętać wiadomości oraz sprzyja rozwojowi ich samodzielności. Działalność praktyczna ma duży wpływ wychowawczy na wolę i charakter uczniów, a jednocześnie na ukształtowanie takich cech, jak rzetelny stosunek do pracy, docenianie pracy ludzkiej, poszanowanie jej wytworów oraz okazywanie szacunku ludziom dobrze wykonującym swoją pracę.

Proces kształtowania wyobrażeń i formowania pojęć historycznych wymaga ze strony nauczyciela odpowiedniej organizacji pracy dydaktyczno -wychowawczej, która stwarza warunki umożliwiające uczniom samodzielne dochodzenie do przystępnych dla nich uogólnień i posługiwanie się nimi w nowych sytuacjach poznawczych. Organizację działalności poznawczej uczniów powinno umożliwić, jak słusznie podkreśla W. Okoń[5], uczenie wielostronne, tj. oparte nie tylko na przyswajaniu wiedzy, lecz także na odkrywaniu, przeżywaniu i działaniu. Czterem drogom uczenia się odpowiadają cztery kategorie metod nauczania: metody podające, metody poszukujące, metody eksponujące i metody praktyczne. Tym z kolei odpowiadają cztery wspomniane wcześniej, rodzaje aktywności uczniów, jest to aktywność: werbalna, intelektualna, emocjonalna i praktyczna.

W nauczaniu historii ważną rolę odgrywa nie tylko pamięciowe opanowanie faktów, lecz przede wszystkim uświadomienie sobie przez uczniów problemów i rozwiązywanie związanych z nimi zadań poznawczych, ważny jest również emocjonalny stosunek do poznawanych faktów. Dlatego nauczyciele powinni ograniczać stosowanie metod podających na rzecz pozostałych metod. Metody poszukujące natomiast ograniczają aktywność nauczyciela na rzecz uczniów jako odkrywców, badaczy i wynalazców. Metodą poszukującą, opartą na myśleniu heurystycznym jest nauczanie problemowe. Stosowanie nauczania problemowego na lekcjach historii przyczynia się do głębszego i wszechstronniejszego poznania przez uczniów faktów historycznych. Ułatwia ono uczniom poznanie wzajemnych powiązań między faktami czy ich elementami oraz stwarza przesłanki do stawiania hipotez i praktycznego weryfikowania własnych przewidywań.

Nauczanie problemowe wymaga wprowadzenia uczniów w procesy heurystyczne, które nie mogą być prowokowane przez polecenia nauczyciela typu "przyjrzyj się, opisz, przedstaw, zapamiętaj", lecz polecenia nastawione na zbadanie, odkrycie, poszukiwanie najlepszych. rozwiązań, poszukiwanie związków i zależności, globalne ujmowanie wydarzeń itp.[6].

Program nauczania historii naturalnie zawiera takie treści, które same przez się stanowią sytuacje problemowe, np. znaczenie ognia w życiu ludzi pierwotnych, dawne sposoby mierzenia czasu, komunikacja, praca rolnika w dawnych czasach itp.

W nauczaniu historii w klasie IV odkrywaniu podlegają najczęściej różnorakie związki pomiędzy faktami oraz ogólne i powtarzalne cech rzeczy i wydarzeń historycznych. Pozwala to na ich uogólnienie, wyciągnięcie wniosków i formułowanie ocen. Jednego typu wiadomości, jak daty, nazwiska, nazwy miejscowości, nazwy wydarzeń niektóre cechy faktów uczeń otrzymuje bądź drogą ustnego przekazu od nauczyciela (w formie opowiadania, pogadanki), bądź też przyswaja je w gotowej postaci, w oparciu o teksty drukowane, oglądane eksponaty, słuchowiska radiowe, czy inne źródła informacji.

Realizacja koncepcji kształcenia wielostopniowego na gruncie historii wymaga stosowania w praktyce również takich metod nauczania, które by umożliwiły budzenie uczuć społeczno - moralnych (podziw dla dobrych, ważnych czynów, niechęć do wrogów naszego kraju) poznawczych (ciekawość poznawcza, radość z rozwiązania trudnego zadania), estetycznych (np. odczucie piękna obrazu, piękna architektonicznego) oraz uczuć związanych z praktyczną działalnością (zbieranie znaczków, gromadzenie pamiątek historycznych, zadowolenie z wykonanego albumu historycznego itp.).

Celom tym służą metody eksponujące, które polegają na eksponowaniu przez nauczyciela wartości moralnych, estetycznych i innych zawartych w treściach kształcenia.

Nie wszystkie treści historyczne dostarczają jednakowo silnych przeżyć. Praktyka wskazuje, że dzieci silniej przeżywają losy konkretnych bohaterów niż losy zbiorowości ludzkich (partii, organizacji społecznych, warstw społecznych itp. ). Intensywniej przeżywają też te wydarzenia, które wiążą się z ciekawymi obrzędami, tradycjami i symboliką.

Dzięki przeżywaniu proces nauczania splata się silnie z procesem wychowania. W procesie tym uczniowie odgrywają podwójną rolę: po pierwsze - przez skojarzenie przeżycia uczuciowego z omawianą osobą, z normą lub oceną moralną wytwarza się pozytywny, osobisty stosunek do przedmiotu poznania, polegający na uznaniu eksponowanych wartości: po drugie -skojarzenie przeżycia uczuciowego z obiektem poznania wytwarza u ucznia silną motywację do naśladowania bądź postępowania zgodnie z przyjętymi wartościami. Jest wiele sposobów budzenia uczuć na lekcjach historii. Najważniejsze z nich to stworzenie odpowiedniej sytuacji i nastroju emocjonalnego. Dużą rolę pod tym względem odgrywają spotkania z ludźmi zasłużonymi dla środowiska, oglądanie filmów, obrazów, słuchanie audycji radiowych, śpiewanie albo słuchanie muzyki z płyt lub magnetofonu. Bardzo ważnym i potrzebnym dopełnieniem przeżyć jest też recytacja utworów literackich, zwłaszcza poezji oraz wykonanie na przykład drzewa genealogicznego. Zadania te łączą doznania estetyczne z przeżywaną treścią.

Mówiąc o drogach uczenia się i odpowiadających im metodach nauczania, trzeba podkreślić, że w większości lekcji powinny wystąpić wszystkie cztery drogi uczenia się: przyswajanie, odkrywanie, przeżywanie i działanie, ponieważ nauczanie - uczenie się wielostronne mieści w sobie nie tylko poznanie, lecz także wartościowanie i działanie. Nowoczesna szkoła, prawidłowo organizująca wielostronne uczenie się dzieci wielostronnie oddziaływuje na osobowość wychowanków. Kształcenie wielostronne ma duże znaczenie dla praktyki szkolnej, gdyż umożliwia nauczycielom: właściwie rozwiązywać problem realizacji celów lekcji, kształtować pozytywny stosunek uczuciowy do poznawanych treści, ulepszać struktury lekcji oraz pozwala unikać jednostronności w stosowaniu metod nauczania.

Przypisy:
1. W. Okoń: Wprowadzenie do dydaktyki ogólnej. Wyd. Żak, Warszawa 1996, s.196.
2. W. Okoń: op. cit. s. 199.
3. W. Okoń: op. cit. s. 203.
4. W. Okoń: op. cit. s. 204.
5. W. Okoń: Podstawy wykształcenia ogólnego. WSiP, Warszawa 1987. s.98.
6. W. Okoń: op. cit. s. 101.

Bibliografia:
1. Góralski A.: Twórcze rozwiązywanie zadań. PWN, Warszawa 1989.
2. Komorowski B.: Kształcenie wielostronne i drogi jego realizacji. UMCS, Lublin 1968.
3. Kufit G.: Kształtowanie wyobrażeń i pojęć historycznych uczniów klas początkowych. WSiP, Warszawa 1980.

Opracowanie: mgr Teresa Lewandowska

Zgłoś błąd    Wyświetleń: 3279


Uwaga! Wszystkie materiały opublikowane na stronach Profesor.pl są chronione prawem autorskim, publikowanie bez pisemnej zgody firmy Edgard zabronione.


BAROMETR


1 2 3 4 5 6  
Oceń artukuł!



Ilość głosów: 0

Serwis internetowy, z którego korzystasz, używa plików cookies. Są to pliki instalowane w urządzeniach końcowych osób korzystających z serwisu, w celu administrowania serwisem, poprawy jakości świadczonych usług w tym dostosowania treści serwisu do preferencji użytkownika, utrzymania sesji użytkownika oraz dla celów statystycznych i targetowania behawioralnego reklamy (dostosowania treści reklamy do Twoich indywidualnych potrzeb). Informujemy, że istnieje możliwość określenia przez użytkownika serwisu warunków przechowywania lub uzyskiwania dostępu do informacji zawartych w plikach cookies za pomocą ustawień przeglądarki lub konfiguracji usługi. Szczegółowe informacje na ten temat dostępne są u producenta przeglądarki, u dostawcy usługi dostępu do Internetu oraz w Polityce prywatności plików cookies.
Dowiedz się więcej.