Poznaję gwarę swojego regionu

KONSPEKT ZAJĘĆ JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLAS III GIMNAZJUM (45 min.)

Cel ogólny: Poznanie gwary swojego regionu i na jej podstawie uświadomienie zróżnicowania współczesnej polszczyzny.

Cele operacyjne:
Poziom I
Kategoria A:
- uczeń definiuje pojęcie: dialekt, gwara, autochton;
- wymienia cechy charakterystyczne dla gwary regionu na przykładzie miejscowości Łęgonice (woj. mazowieckie);
- uświadomienie zróżnicowania współczesnej polszczyzny;
- określa charakterystyczne cechy odmian gwarowych.

Kategoria B:
- rozróżnia i objaśnia elementy języka regionalnego;
- ilustruje cechy wyróżniające inne gwary (np. środowiskową);
- dostrzega wpływ gwar na język literacki.

Poziom II
Kategoria C:
- przedstawia przykłady języka gwarowego na podstawie uzyskanych informacji;
- klasyfikuje cechy dialektu: mazowieckiego, małopolskiego i wielkopolskiego;
- potrafi korzystać ze słownika.

Kategoria D:
- dowodzi o istnieniu ścisłego związku kultury własnego regionu z kulturą narodową i o potrzebie jej kultywowania;
- ocenia przydatność wiedzy o kulturze własnego regionu;
- rozwiązuje problemy w twórczy sposób;
- planuje efektywne współdziałanie w zespole;
- odnajduje wartości jakie stanowi wspólnota lokalna i jej kultura w życiu człowieka.

Cel wychowawczy:
Uświadomienie poczucia zainteresowania kulturą i tradycją własnego regionu, kraju.

Pojęcia kluczowe:
gwara, dialekt, region.

Metody:
Praca w grupach, dyskusja ukierunkowana, "burza mózgów", mapa skojarzeń.

Środki dydaktyczne:
- "Encyklopedia języka polskiego" - pod red. S. Urbańczaka;
- mapa polski z podziałem na główne regiony historyczno-geograficzne;
- teksty gwarowe (regionalne) - przyśpiewki, piosenki;
- instrukcja do pracy w grupach;
- dyktafon.
 

Etapy lekcji	Zadania	Umiejętności kluczowe	Uwagi
Zaangażowanie (10 min.)	- uświadomienie celów lekcji; - odczytanie pracy domowej dotyczącej problemu lekcji; - podanie tematu lekcji; - podział uczniów na grupy; - rozdanie instrukcji dla poszczególnych grup; - przypomnienie zasad pracy w grupie; - wybranie lidera, sekretarza, sprawozdawcy;	- umiejętności posługiwania się nowoczesną technologią informacyjną; - umiejętność korzystania z różnych źródeł informacji; - wewnętrzna samoorganizacja grupy;	- tematem pracy domowej było zebranie informacji o gwarze regionu.
Badanie i przekształcanie (20 min.)	- poszczególne grupy wykorzystują zdobyte informacje; - dyskusja w zespole i ustalenie wspólnego stanowiska;	- efektywne współdziałanie w zespole; - umiejętne twórcze rozwiązywanie problemów; - planowanie i organizowanie pracy; - współpraca w zespole; - poprawne posługiwanie się językiem opisowym;	- prowadzący udziela wskazówek, wyjaśnia podstawowe zasady wymowy w gwarze oraz charakterystyczne dla trzech dialektów: małopolskiego, mazowieckiego, wielkopolskiego cechy gwarowe;
Prezentacja (10 min.)	- poszczególne grupy przedstawiają swoje osiągnięcia na forum klasy; - dyskusja; - podsumowanie dyskusji;	- skuteczne komunikowanie się na płaszczyźnie uczeń i klasa; - umiejętność dostrzegania aspektów zagadnienia;	- nauczyciel czuwa nad dobrą organizacją i właściwym sposobem prezentowania; - dba o właściwe wykorzystanie czasu i kultury słowa;
Refleksja (5 min.)	- samoocena dotycząca ich udziału w pracach grupy, atrakcyjności zajęć; - ocena pracy uczniów;	- pogłębianie świadomości własnego uczenia się poprzez przeżycie i działanie;	- prowadzący zadaje dodatkowe pytania celem umożliwienia pełnych wypowiedzi prowadzących do przekazania informacji zwrotnych, celem diagnozowania i wsparcia;

INSTRUKCJE DLA UCZNIÓW
Grupa I
1. Określ położenie Nowego Miasta i Łęgonic na historyczno-geograficznej mapie Polski.
2. Zaprezentuj przygotowane dialogi, przyśpiewki, które uzyskałeś z rozmów ze starszymi mieszkańcami regionu.
3. Przedstaw schemat wywiadu (pytania pomocnicze).
4. Oceń wpływ gwary na język literacki.

Grupa II
1. Korzystając ze słowników zdefiniuj następujące pojęcia; gwara, dialekt, autochton.
2. Przedstaw elementy gwary środowiskowej (np. uczniowskiej).
3. Zaprezentuj krótka scenkę z wykorzystaniem słów gwarowych.

Grupa III
1. Wypisz z podanego tekstu gwarowego nieznane oraz trudne słowa i postaraj się je przetłumaczyć na podstawie kontekstu.
2. Wychwyć z ludowych tekstów gwarowych przynajmniej po jednej cesze charakteryzującej poszczególne dialekty.
3. Scharakteryzuj gwarę swojego regionu, ze szczególnym uwzględnieniem wpływu dialektów.

Wyjaśnienie przez nauczyciela podstawowych zasad wymowy w gwarze Łęgonic, należącej do typowych gwar pogranicza małopolsko-mazowiecko-wielkopolskiego.

Cechy dialektu małopolskiego w gwarze Łęgonic:
- Zastąpienie sufiksu - wa przez - ja np.: wstajać
- Zamiana samogłosek przed spółgłoskami półotwartymi: - ył w - eł np.: beła.

Cechy dialektu wielkopolskiego w gwarze Łęgonic:
- Przejście - aj w - ej. Jest to wymowa bardzo rozpowszechniona i dobrze zachowana również u młodego pokolenia: dej, dejta.

Cechy dialektu mazowieckiego w gwarze Łęgonic:
- Przejście - ra w - re, np.: redło.
- Uproszczenie grup spółgłoskowych w końcówce narzędnika - amy, np.: nogamy.

Teksty gwarowe
"...wesele było jak to muk. Tak samo jak ii dzisioj, jak to mioł troche lepse połozynie to muzikantyne złapoł, ale nie beło tak jak dzisioj, tych harmonii, albo tam inne klarnetów, tylko beły sksypecki, bymbynek ji basy mioł na plecach jak łun cały..".

Przyśpiewki
"Aj ładny ześ chłoposiu, bo jo ładnych lubie,
aj, bo jo za łanymi swoje łocka gubie."

"Łoj nikoguj nie kochum, tylko muzykusa,
a jag muzykus zagro raduje się dusa."

Opracowanie: mgr Ewa Klatka

Wyświetleń: 3194