AWANS INFORMACJE FORUM Dla nauczyciela Dla ucznia LOGOWANIE


Katalog

Jerzy Kołodyński
Edukacja regionalna, Artykuły

Nazwiska Łukowian na tle nazwisk Polaków

- n +

Nazwiska Łukowian na tle nazwisk Polski.

Nazwisko jest określeniem noszonym człowieka od urodzenia aż do śmierci. Można je zmienić, ale trzeba je mieć. To dzięki niemu nie jesteśmy anonimowi w ogromnej liczbie klientów różnych instytucji. Dla wielu z nas jest ono niematerialna wartością noszona po naszych przodkach, często w oparciu o nie możemy się sporo dowiedzieć o korzeniach własnej rodziny.

W dużych grupach samo nazwisko i imię nie wystarczy do pełnej identyfikacji, dlatego wprowadza się trzeci wyróżnik "przydomek". W obecnych czasach posiadanie nazwiska jest sprawa oczywistą, z nim przychodzimy na świat, ale zupełnie inaczej było w przeszłości. Nasi przodkowie musieli nazwać siebie i innych w różny sposób.

Na podstawie nielicznych najstarszych zachowanych dokumentów pochodzących z XII w. dotyczących dużej ilości ludzi możemy stwierdzić, że nie określano wówczas ludzi dwoma nazwami. Stosowane wówczas nazwy nie noszą charakteru dzisiejszego imienia i nazwiska. By nazwać duża ilość ludzi w sposób możliwie jednoznaczny posługiwano się dodatkowymi określeniami np. Paweł koniuszy (zawód), Przeor z Mazowsza (pochodzenie), Sulisław Gęba (przezwisko). Pierwsze określenie mieszkańca Łukowa pochodzi z roku 1375 - jest to kasztelan łukowski Piotr. W XIV w. szlachta obok tradycyjnego, jednoimiennego systemu nazewniczego zaczyna coraz częściej stosować także system dwuimienny. Drugie określenie tworzone było głównie od nazw miejscowości i określeń odojcowskich, a także przezwisk. Pierwszym człowiekiem, na podstawie obecnie dostępnych źródeł, który związany był Łukowem i określony został z imienia i nazwiska był Wojciech Jarzębiec. Król Władysław Jagiełło nadał mu w roku 1418 dokument erekcyjny dla parafii Łuków. Mieszczanie wówczas używają systemu dwuimiennego. Natomiast chłopi pierwsze nazwiska uzyskują w XV w.

Nazwisko dziedziczone wśród szlachty i mieszczan zaczyna funkcjonować dopiero w XVI w.

Najbiedniejsze warstwy ludności w tej grupie znajdują się także Żydzi - jeszcze w XVIII wieku nie miały w całości nazwisk.

Jednakże obowiązek prawny posiadania nazwiska został wprowadzony przez Kodeks Cywilny Napoleona i ustawodawstwo państw zaborczych, gdzie proces kształtowania się nazwisk dziedzicznych nastąpił wcześniej i związane to było z potrzeba poboru młodych ludzi do wojska. Np. w roku 1821władze pruskie wydały rozporządzenie w myśl, którego każdy obywatel, który nie ma jeszcze nazwiska musi przybrać je w ciągu sześciu miesięcy pod groźbą kary. Obecne przepisy prawne zakładają stabilność nazwiska, nie można go samowolnie zmienić. Dokumentem potwierdzającym, jakie jest nazwisko danego człowieka, jest akt urodzenia. Często w aktach urodzenia znajdują się błędy i do czasu sądowego zmienienia tego aktu obowiązuje nazwisko z tym błędem. Takie pomyłki popełniane były na przełomie XVIII i XIX w. kiedy to chłopi, w dużej części analfabeci, znali swoje nazwisko jedynie w formie fonetycznej i nie potrafili wyegzekwować określonej formy zapisu. Dużo błędów powstało po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, kiedy to urzędnicy często błędnie odczytywali zapis nazwiska w języku zaborcy. Nie każde obco brzmiące nazwisko może świadczyć, ze dana osoba ma cudzoziemskie korzenie (np. w zaborze pruskim urzędnicy zmieniali nazwiska Polakom tłumacząc je na język niemiecki.

Charakterystyczną cechą nazwisk w przeszłości było odróżnianie form nazwisk panien: -ówna,- anka (Walczak - Walczakówna, Zaremba - Zarębianka) i mężatek - owa, -ina, -ka (Janicki - Janicka, Rola - Rolina, Kościuk - Kościukowa). Te formy zostały prawnie zakazane po II wojnie światowej.

Nazwiska i ich pochodzenie nie mają bogatej literatury. Podejmowane próby wyjaśniania pochodzenia nazwisk obejmują tylko określone obszary kraju. Dopiero działania podjęte przez prof. Kazimierza Rymuta z Instytutu Języka Polskiego (PAN) w Krakowie mają charakter kompleksowy i obejmują całą Polskę.

Jego praca pt. "Nazwiska Polaków" zostały wykorzystane przez Ośrodek Dokumentacji Wychodźstwa Polskiego przy Domu Polonii w Pułtusku i opublikowane w wersji www. na stronie www.herby.com.pl

Tam podając nasze nazwisko możemy się dowiedzieć ile osób je nosi i w jakim rejonie Polski oni mieszkają. Baza ta została oparta na podstawie numerów znajdujących się w tworzonej wówczas bazie numerów PESEL, nie obejmuje ona niestety całości nazwisk.

W 1990 r. było około 36 440 055 osób, które posługiwały się 811 720 nazwiskami.

Na podstawie informacji pochodzących z tej strony możemy wskazać, które nazwisko nosi najwięcej ludzi.
 
Lp. Nazwisko Liczba ludzi noszących dane nazwisko w Polsce
1 Nowak 203 506
2 Kowalski 139 719
3 Wiśniewski 109 855
4 Wójcik 99 509
5 Kowalczyk 97 796
6 Kamiński 94 499
7 Lewandowski 92 499
8 Zieliński 91 043
9 Szymański 89 091
10 Woźniak 88 039
11 Dąbrowski 86 132
12 Kozłowski 75 962
13 Jankowski 68 514
14 Mazur 66 773
15 Wojciechowski 66 361
16 Kwiatkowski 66 017
17 Krawczyk 64 048
18 Kaczmarek 61816
19 Piotrowski 61 380
....... Kołodyński 1 739


Na podstawie tej bazy nazwiska w Polsce można je podzielić na:
a) nazwiska pochodzące od imienia ojca (Piotrowski, Jankowski, awłowski, Szymański, Pawlak, Stefaniak)
b) nazwiska oznaczające zawody, funkcje, pokrewieństwo (Kowalski, Woźniak, Krawczyk, Wdowiak, Kołodziej
c) nazwiska oznaczające cechy charakteru (Wysocki, Czarnecki, Kędzierski, Pijak, Cichosz, Szeroki,)
d) nazwiska oznaczające zwierzęta i ptaki (Kozioł, Zając, Sikora, Krowa, Kruk, Sarnowski, Gołąb)
e) nazwiska oznaczające przedmioty, produkty spożywcze (Krupa, Kopeć, Żurek, Skiba, Socha, Kwaśniewski, Kapusta, Żurek)
f) nazwiska odgeograficzne (Mazur, Podolak, Zawiślański, Podgórski, Czech, Borkowski)
g) nazwiska oznaczające pochodzenie (Nowak, Przychodzeń, Przybysz, Niewiadomski)
h) nazwiska oznaczające rośliny (Rzepecki, Gruszka, Śliwa, Malinowski, Jabłoński, Sosnowski, Chmielewski, Kwiatkowski
i) nazwiska oznaczające liczebniki, kalendarz (Listopad, Majewski, Piątek, Marzec, Raniec, Wieczorek, Niedziela)
j) nazwiska obce (Szulc, Miller, Zuckermann, Hoffman, Lange)
k) nazwiska odmiejscowe (Lewartowski, Gołąwski, Celiński, Świderski, Szczygielski)
l) nazwiska - przezwiska (Śmieciński, Tępica, Dzikosz, Zawada, Oszustek,
m) nazwiska Żydów przechodzących na wiarę chrześcijańską (Chwalibowski, Krzyżanowski, Wiernicki, Nawrocki, Bogusławski)

Przeczytałem książkę prof. K. Rymuta z ogromnym zainteresowaniem i postanowiłem przyjrzeć się nazwiskom noszonym przez mieszkańców naszego miasta.Analizę najczęściej występujących nazwisk w Łukowie rozpocząłem od dokładnego przejrzenia książki najnowszej telefonicznej. Z pozycji tej wynika, że w Łukowie występuje ponad 2320 różnych nazwisk. Dopiero na tej podstawie wystąpiłem o udostępnienie danych 25 najliczniej reprezentowanych nazwisk.

 
Lp. Nazwisko Polska 1990 Łuków - miasto 2003 woj.. Lubelskie 1990 woj.. siedleckie 1990
1 Goławski 2578 310 73 1192
2 Szcygielski 5341 284 146 779
3 Domański 22 798 283 1 022 1998
4 Borkowski 34 995 266 682 2 218
5 Krasuski 3 873 263 77 1785
6 Wysokiński 3 342 230 115 1056
7 Celiński 4200 208 249 1361
8 Nurzyński 1828 204 58 709
9 Łukasik 16 842 183 1 414 770
10 Izdebski 6210 179 200 1 603
11 Mościcki 3 016 177 57 496
12 Karwowski 9 681 164 227 662
13 Sulej 2 449 164 235 714
14 Stolarczyk 8 434 163 231 272
15 Zale(w)ski 38 745 151 810 1 316
16 Grochowski 12 137 146 234 806
17 Michalak   145    
18 Śledź 6 182 144 130 817
19 Świderski 15 472 121 459 802
20 Zarzycki 12 435 117 548 555
21 Radomyski 509 115 1 346
22 Kurowski 17 222 110 402 984
23 Kopeć 22 912 108 713 727
24 Chruściel 3 796 106 225 338
25 Kamecki 1 339 104 27 299
...... Kołodyński 1 1775 9 ] ]


Z powyższego zestawienia wynika, że część nazwisk pochodzą od nazw miejscowości (Celiński - Celiny, Goławski - Gołaszyn, Nurzyński - Nurzyna, Radomyski - Radomyśl, Sczygielski - Szczygły, Sulej - Suleje, Zarzycki - Zarzecz, Karwowski - Karwów, Świderski - Świdry,) .

Charakterystycznym nazwiskiem odmiejscowym występującym w tym zbiorze jest Radomyski. W całej Polsce zamieszkuje 346 osób noszących to miano a 115 w Łukowie. Świadczy to o tym, że właśnie z tej miejscowości wywodzą się przodkowie rodziny o nazwisku Radomyski.

Ciekawe, że w powyższym zestawieniu zabrakło trzech najpopularniejszych nazwisk w Polsce: Nowaków, Kowalskich i Wisniewskich.

Z pierwszej dziesiątki najpopularniejszych nazwiski w Łukowie aż dziewięć nosi nazwisko zakończone na -ski. Panuje powszechne przekonanie, że nazwiska z tym formantem należą do ludzi szlachetnie urodzonych. Jednakże jest to pojęcie błędne. Proces tworzenia nazwisk na -ski miał miejsce w XV i XVI wieku wśród szlachty polskiej. Natomiast w XVII w. zamożni chłopi i mieszczanie dodawali sobie zgodnie z panującą wówczas modą tę końcówkę. Również przeważająca liczba osób, która w chwili obecnie sądownie zmienia swoje nazwisko, nie czyni inaczej.

Słownik nazwisk w Polsce używanych można opracować na podstawie powszechnych spisów ludności lub z bazy PESEL. Do dziś brakuje pełnego spisu nazwisk współczesnych, używanych w naszym kraju informującego o częstości i regionach występowania.

Mówi się, że pewne regiony Polski mają charakterystyczne nazwisko np. Bachleda w okolicach Zakopanego. Najczęściej nosiciela danego nazwiska interesuje od kiedy jest ono znane, jakie jest jego pochodzenie, co mogło niegdyś znaczyć. By odpowiedzieć na to pytanie trzeba dysponować odpowiednim źródłem. Do tej pory nauka polska może poszczycić się "Słownikiem staropolskich nazw używanych", który obejmuje wyłącznie średniowiecze. Brakuje natomiast możliwie pełnych zestawów nazw osobowych w Polsce od roku 1500 do czasów współczesnych. Prof. Kazimierz Rymut wydał książkę "Nazwiska Polaków", której celem było zainteresowanie czytelników problematyką nazwisk. Zajął się przede wszystkim problematyką językoznawczą nazwisk, ustalił skąd pochodzą dane nazwiska, wskazał na obce naleciałości w nazwiskach używanych przez Polaków. Ja zainteresowałem się przede wszystkim 25 nazwiskami, które uwzględniłem w rankingu najpopularniejszych w Łukowie. Znalazłem interesujące informacje dotyczące tyljko kilkunastu: Chruściel - od chrust, staropolska nazwa chrost "suche gałęzie" w Polsce używanepo raz pierwszy od XV wieku; Domański - XV w., Karwowski - XVII w., Kopeć - XV w., Łukasik - XVII w., Michalak - XVII w., Radomyski - XV w., Stolarczyk - XV w., Sulej - XII w., Szczygielski - XV w., Śledź - XIV w., Zale(w)ski - XIV w., Zarzycki - XVII w.

Z powyższego wynika, że najstarsze z najliczniejszych w Łukowie jest nazwisko Sulej, pierwszy raz zostało odnotowane w 1193 r. Pochodzi ono od imion złożonych typu Sulisław, Sulimir. Jednak w przypadku Łukowa przyjmuje się, że pochodzi od nazwy miejscowości Suleje.

Ciekawym źródłem jest również książka J. M. Zawadzkiego "1000 najpopularniejszych nazwisk w Polsce". W tej pozycji znalazłem kilka interesujących mnie nazwisk z Łukowa. Nazwisko Domański ma trudny do ustalenia źródłosłów: może pochodzić od imion typu Damian, Doman, od nazw topograficznych z rdzeniem doman-, np. Domanice. Ponad 50 % Domańskich mieszka na Mazowszu, części Podlasia i Lubelszczyźnie. Grochowski nie pojawił się w książce K. Rymuta, tutaj podano, że nazwa osobowa odnotowana jest od XV w., pochodzi od 'groch' - gatunek rośliny bądź nazwy topograficznej z rdzeniem 'grochow'- np. Grochowa.

Izdebski - ponad 50 % osób mieszka na terenie od Warszawy po Białą Podlaską i na części Lubelszczyzny. W pozycji tej można znaleźć informacje o takich nazwiskach jak: Karwowski, Kopeć, Kurowski, Śledź, Świderski, Zalewski, Zarzycki.

Z powyższych zestawień wynika, ze wybrane przeze mnie najpopularniejsze łukowskie nazwiska są również znane w całej polsce, mają bogatą historię ciekawe pochodzenie.

Jeżeli ktoś chciałby dowiedzieć się więcej o swoim nazwisku polecam wspomnianą stronę internetową. Może pokusić się o sięgnięcie do specjalistycznych słowników zajmujących się etymologią i onomastyką.

Literatura:
1. Rymut. K.: "Nazwiska Polaków"
2. Kaleta Z.: "Nazwiska w kulturze polskiej"
3. Zawadzki J.: "1000 najpopularniejszych nazwisk w Polsce"
4. Skowronek K.: "Współczesne, najczęściej używane nazwiska polskie"

Opracowanie: Jerzy Kołodyński

Zgłoś błąd    Wyświetleń: 2851


Uwaga! Wszystkie materiały opublikowane na stronach Profesor.pl są chronione prawem autorskim, publikowanie bez pisemnej zgody firmy Edgard zabronione.


BAROMETR


1 2 3 4 5 6  
Średnia ocena: 6



Ilość głosów: 1

Serwis internetowy, z którego korzystasz, używa plików cookies. Są to pliki instalowane w urządzeniach końcowych osób korzystających z serwisu, w celu administrowania serwisem, poprawy jakości świadczonych usług w tym dostosowania treści serwisu do preferencji użytkownika, utrzymania sesji użytkownika oraz dla celów statystycznych i targetowania behawioralnego reklamy (dostosowania treści reklamy do Twoich indywidualnych potrzeb). Informujemy, że istnieje możliwość określenia przez użytkownika serwisu warunków przechowywania lub uzyskiwania dostępu do informacji zawartych w plikach cookies za pomocą ustawień przeglądarki lub konfiguracji usługi. Szczegółowe informacje na ten temat dostępne są u producenta przeglądarki, u dostawcy usługi dostępu do Internetu oraz w Polityce prywatności plików cookies.
Dowiedz się więcej.